تاۋارلار ەكسپورتى ارتتى

بىلتىر ەلدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتىنىڭ كولەمى ارتىپ, 2012 جىلعى تاريحي ماكسيمۋمنان اسىپ, 26,5 ملرد اقش دوللارىنا (31,4%) جەتكەن. ونىڭ 8 ملرد اقش دوللارىن قو­سىلعان قۇنى جوعارى تاۋارلار ەكسپورتى قۇرادى.

بۇل ساناتتاعى بىرەگەي ەكسپورت­تار قاتارىندا اەس-تەردىڭ يادرولىق رەاك­تورلارعا ارنالعان وتىن ەلەمەنت­تەرى (ۋران تاياقشالارى) بار. ولاردى وس­كەمەندە قازاقستان-قىتاي بىر­لەسكەن كاسىپورنى ء«ۇلبى-تۆس» جشس شىعارعان. 2022 جىلدىڭ جەل­توق­سا­نىندا قىتايلىق CGNPC-URC يادرو­لىق كورپوراتسياسىنا وسىنداي قۇرىلىمدار العاش رەت جەتكىزىلدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە قاراستى «QazTrade ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ ورتالىعى» اق مالىمەتىنشە, قازاقستاندىق تاراپ بۇل تاپسىرىسقا 51,1 ملن اقش دوللارىن العان. قىتاي مەن رەسەي 2022 جىلى قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساۋدا سەرىكتەستەرى بولىپ, ەلى­مىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالى­مىن­دا­عى جالپى ۇلەسى 37%-دان اسقان. ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ بەستىگىنە قازاق­ستان­دىق شيكىزاتتىڭ جەتەكشى يمپورتتاۋشىلارى يتاليا (مۇنايدىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىسى), تۇركيا جانە وڭتۇستىك كورەيا دا كىردى. 2022 جىلى بۇل ەلدەرمەن اقشالاي تۇردە ساۋدا ايتارلىقتاي ءوسىپ, مۇناي باعاسىنىڭ جوعارلاۋىنا بايلانىستى يتاليامەن ساۋدا 54%, وڭتۇستىك كورەيامەن 2,3 ەسە ءوستى. QazTrade ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى الەمدىك ساۋداداعى وزگەرىستەر, جالپى قازاقستان ەكسپورتىنا قو­لايلى اسەر ەتكەندىگىن ايتادى. ەكس­پورت­تىق سەبەتتى ءارتاراپتاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى بايقالىپ, ەلىمىز تاۋار ءتۇرىن كوبىرەك ساتا باستادى (2,9 مىڭنان 3,4 مىڭعا دەيىن), ال ەكسپورتتىق نارىقتار سانى 122-دەن 129-عا دەيىن ۇلعايعان. باتىستىڭ رەسەي مەن بەلارۋسكە قارسى سانكتسيالارى ەۋروپالىق نەگىزگى جەتكىزۋشىلەردى وزدەرى ءۇشىن جاڭا نارىقتار ىزدەۋگە ماج­بۇرلەپ, رەسەي دە ساۋدا ساياساتىن تۇزەتتى. بۇل قايتا قۇرۋلار ەلدىڭ ەكس­پورت­تىق اعىندارىنا دا اسەر ەتپەي قويمادى. ماسەلەن, قازاقستاننان بەلارۋسكە تاس كومىردى جەتكىزۋ سوڭعى ءبىر جىلدا 93,6% – 1,8 ملن توننادان 119,7 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقاردى. دەگەنمەن قازاقستان ەۋروپاداعى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءونىمنىڭ جاڭا ساتىپ الۋشىلارىن جەدەل تاۋىپ, ەۋروپا قازاقستان وتىن ءونىمىن يمپورتتاي باستادى. پولشا 1,5 ملن توننا يمپورتتادى (2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسەدەي كوپ), لاتۆيا 752,8 مىڭ توننا ساتىپ الدى ء(بىر جىل بۇرىن ساتىپ الماعان), تۇركيا مەن كيپردەن دە سۇرانىس ارتتى. جالپى, الەمدىك نارىقتا كومىرگە سۇرانىس جوعارى بولىپ, قازاقستان وسى شيكىزاتتى ساتۋدان تۇسەتىن ەكسپورتتىق كىرىسى 89,3% ارتقان. سونداي-اق وسىمدىك مايىن ءوندىرۋ كولەمى دە ۇلعايعان. بۇرىندارى قىتاي مەن وزبەكستان رەسەي مەن ۋكراينادان ءونىمنىڭ جوعارى كولەمىن ساتىپ السا, 2022 جىلى ولاردىڭ جەتكىزىلىمى قىسقارعان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر قاڭتار-جەلتوقسان ايلارى ارالىعىندا قىتاي ەلىمىزدەن توڭ ماي جانە توڭ ماي يمپورتىن ءتورت ەسەگە جۋىق, وزبەكستان ەكى ەسەگە تارتا ارتتىردى. قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر قولايلى ءۇردىس ەۋروپالىق كوم­پا­نيالاردىڭ وراسان زور رەسەيلىك نارىقتان كوشۋى بولدى. مىسالى, QazTrade ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اۋستراليالىق اليۋميني توتىعىن جەتكىزۋشىلەر بىلتىر ساۋدا سانكتسيا­لارىنا بايلانىستى رەسەيدەن كەتكەن. وسى كەزدە ونىڭ ورنىن قازاق­ستان­دىقتار الماستىرا باستادى. ونىڭ ۇستىنە اليۋميني وندىرۋگە ار­نالعان بۇل شيكىزاتتى ەلىمىزدەن تاسى­مالداۋ اۋستراليادان اكەلگەنگە قاراعاندا جىلدامىراق بولادى. جاڭا كەلىسىمشارتتاردىڭ ارقاسىندا قا­زاقستان رەسەي فەدەراتسياسىنا اليۋ­ميني توتىعىن جەتكىزۋ كولەمىن ەكى ەسە – 378,1 مىڭنان 745,4 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتتى. ەۋروپا مەن رەسەي اراسىنداعى لوگيستيكاداعى قيىندىقتار قازاقستاندىق بالىق جەتكىزۋشىلەرىنە دە اسەر ەتپەي قوي­مادى. ولار گەرمانياعا فيلە ەكسپورتىن – 62,9%, ليتۆاعا – 56,5%, ني­دەرلاندقا 48,7% ارتتىردى. ءبىز­دىڭ برەند – كوكسەركە بالىعى. قازاق­ستان­نان رەسەيگە ەكسپورتتالاتىن تاۋار­لار­دىڭ تولىق ءتىزىمىن قاراساق, ءبىزدىڭ ەلىمىز كوپتەگەن پوزيتسيا بو­يىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنا ەكسپورتتى ارتتىرعانى كورىنەدى. 2022 جىلى ول 6,9 ملرد اقش دوللارىنان 8,8 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن 26,9% وسكەن. دەگەنمەن قازاقستان كەيبىر جاعىنان ۇتىلعانى دا بار. ماسەلەن, سانكتسيالاردىڭ كەسىرىنەن تەمىر رۋداسىن جەتكىزۋ 70% قىسقارىپ, اتالعان ءونىمنىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىسى رەسەي بولعانىن ەسكەرسەك (2021 جىلى ۇلەسى 66,7%), بۇل نارىقتىڭ ورنىن تەز ارادا تابۋ مۇمكىن بولمادى. ناتيجەسىندە, ەلىمىز تەمىر رۋداسىن ساتۋدان تۇسكەن ەكسپورتتىق كىرىس ەكى ەسە 1,6 ملرد اقش دول­لارىنان 713,3 ملن اقش دوللارىنا دەيىن قىسقاردى.