ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى تالاي تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ ومىرباياندىق, ەرلىك دەرەكنامالارىن تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋعا كەڭ مۇمكىندىك اشقانى بەلگىلى. جاسىراتىنى جوق, تاريح كومبەسىندە كولەگەيلەنگەن كەيبىر ءباھادۇر باتىرلاردىڭ كومەسكىلەنگەن بەينەلەرى ءارتۇرلى نەگىزسىز داقپىرتپەن بۇگىنگى كۇنگە تولىققاندى كۇيىندە جەتپەي جۇرگەنى دە ءمالىم. وسىنداي جادىعا تۇسكەن سەلكەۋلىك ءتىنى بىرتە-بىرتە شىندىقپەن شيراتىلىپ, ەلدىڭ ەرەن تۇلعالارىنىڭ تاسادا قالعان باتىرلىق باياندارى نازارعا ناقتى ۇسىنىلا باستاعانى كوڭىل قۋانتادى.
مىنە, سونداي تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ كەلەلى سىرى تۇبىرىمەن بۇتىندەلە باستاۋىنىڭ ءبىر مىسالىن جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ – ەر جانىبەكتىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋى تۇسىندا ايقىن اڭعارىپ وتىرمىز. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستىڭ حاس باتىرى ءارى ەل مۇڭىن جوقتاعان شەشەن ءتىلدى ءبىرتۋارى ورتامىزعا قايتا ورالىپ كەلگەندەي اسەرگە بولەيدى. قاز داۋىستى قازىبەك بي ناعاشىسى بوپ كەلەتىن ەر جانىبەك كومەكەيى بۇلكىل قاققان, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەن بولماعاندا قايتسىن. باتىردىڭ جوڭعار قالماقتارىنا قارسى اتويلاعان كۇرەسى «ەر ءجانىبەك» تاريحي جىرىندا كەلىستى سۋرەتتەلگەن. سونداي-اق, تاريحشى قۇربانعالي ءحاميدتىڭ «تاۋاريح حامسا» كىتابىندا دا ەر جانىبەكتىڭ ابىلاي سەنىمىن يەلەنگەن باتىر بولعانى, سونىمەن بىرگە تەڭدەسسىز شەشەن ەكەندىگى سيپاتتالادى. سوندا ەگەۋلى نايزا مەن ءتىل شوقپارى قولداسسا, جۇرەگى تۇكتى باتىردىڭ جاۋعا شاپقان كەسەك كەلبەتىن كوزگە ەلەستەتۋ ەش قيىندىق تۋعىزباسا كەرەك-ءتى!
... مىنە, جارما اۋدانىنىڭ قالباتاۋ كەنتىنەن ون بەس شاقىرىمداي جەردەگى ورتابۇلاق قىراتىندا ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتقان ەر جانىبەك بابامىزدىڭ زيراتىنا ءتاۋ ەتىپ, قۇران باعىشتاعان قالىڭ حالىق, ءبىرازى قىتاي مەن موڭعوليادان ارنايى كەلگەن ۇرپاقتارى, ساۋاپتى پارىزدارىن اتقارعان سوڭ, سەكسەنگە جۋىق كيىز ءۇي تىگىلگەن الاڭقايعا جيىلىپ توي مەزىرەتىن باستاپ كەتتى. كەشكىلىك مادەنيەت ۇيىندە «ەل قورعانى ەر جانىبەك» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كىرىسپە ءسوز العان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ەر جانىبەكتىڭ ۇلتتى ۇيىستىرۋداعى ەرەن ونەگەسىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءباھادۇر ەر جانىبەك ەرەن باتىرلار قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, ت.ب. دارابوزدارمەن تىزە قوسا وتىرىپ, جوڭعار سوعىسىنىڭ اياعىنا دەيىن كەسكىلەسكەن ۇرىس سالادى. 1731 جىلى ابىلقايىر رەسەي يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىن قابىلداعان كەزدە ەر جانىبەك كەرەي تايپاسىن باستاپ, سىر بويىنان ۇدەرە كوشىپ, قالبا تاۋىنا كەلىپ قونىستانادى. وسى ارادان التايدىڭ اقتاۋ توڭىرەگىندەگى ءبىر اسۋىنان جول سالىپ اسىپ بارىپ, ءور التايدى شولىپ قايتادى. بۇل اسۋ كەيىن «جانىبەك اسۋى» دەپ اتالىپ كەتكەن. 1760 جىلى جانىبەك باتىر اباق كەرەي رۋىن التاي تاۋىنىڭ قازىرگى شىڭجاڭ ولكەسىنە قاراستى بايىرعى مەكەنىنە اپارىپ ورنالاستىرادى.
ەر جانىبەكتىڭ شىڭگىل اۋدانىندا تۇراتىن ون ءبىرىنشى ۇرپاعى زاردىقاننىڭ ۇيىندە ساقتالعان قاسيەتتى تۋىن 1940 جىلى وسپان باتىر قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە كوتەرىپ شىعادى. مىنە, وسىنداي ءماڭگىلىك رۋح كوتەرەر ەرلىك يەسى تۋرالى تاۋەلسىز ەلىمىزدە تىڭ دا توسىن ىزدەنىستەر جۇرگىزىلىپ, ءتۇرلى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ, اس بەرىلىپ جاتقانى ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەتىن ونەگەلى ءىس بولماقشى.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «قازاقتاردىڭ جوڭعارعا قارسى ازاتتىق سوعىسى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. كەڭىنەن تولعاي كەلگەن اتاقتى جازۋشى بابالارىمىزدىڭ ميراس ەتىپ كەتكەن ۇلان-عايىر جەرىنىڭ ۇلتاراقتاي تەلىمىن قاستەرلەپ ۇستاۋىمىز قاجەتتىگىن باسا ەسكەرتتى. راسىندا دا تاريح ءاردايىم شىنشىلدىعىمەن سالتانات قۇرعانى قانداي جاقسى. وسى رەتتە ويعا ءارالۋان ەرلىك سيپاتتارى ورالا تۇسەدى ەكەن.
تاريحتا ەر جانىبەكتىڭ ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋ جولىنداعى تىندىرعان ءىس-قيمىلى ەرەكشە اتالادى. سونىڭ ءبىر مىسالى مىنانداي. جانە دە بۇدان قاراكەرەي قابانباي مەن ونىڭ كەرەمەت دوستىعىن, ەل تاعدىرى جولىنداعى ماقساتتاستىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسىن ۇعىنعانداي بولامىز. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن ايتىپ كورەلىك. جوڭعارلاردىڭ تەگەۋرىندى تەپكىسىنە شىداماعان التاي كەرەيلەرى امالسىز اۋىپ, سىر بويىنا بارۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى. جوڭعارلاردىڭ نەگىزگى كۇشى جەڭىلگەننەن كەيىن, قايتادان اتامەكەنىنە ورالادى. بىراق جوڭعارلاردىڭ قالدىق كۇشتەرى اباق ەلىن قورشاۋعا الىپ, قىرعىنشىلىق جۇرگىزەدى. وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە جانىبەك باتىر قابانبايدان كومەك سۇراعان. قابانباي قالىڭ قول باستاپ كەلىپ, اباق ەلىن اپاتتان قۇتقارىپ, جاۋىن جايراتىپ, قالعان جوڭعارلاردى قوبداعا اسىرىپ تاستاعان. وسى ءبىر جاعداي اقىت ء ۇلىمجى ۇلىنىڭ «اباق شەجىرەسى» دەگەن جىرىندا تاماشا سۋرەتتەلگەن.
ابىلاي حاننىڭ داۋىرىندە باتىر جانە اسكەرباسى بولىپ كەلگەن – قاراكەرەي قابانباي, التىباي باتىر, اقتانبەردى باتىر, ماتاي شوڭكەي باتىر, بۋرا اقبانتاي باتىر, قانجىعالى بوگەنباي, باسەنتيىن مالايسارى جانە باسقا باتىرلاردىڭ قاتارىندا كەرەي جانىبەك باتىردىڭ اتالۋى دا ونىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن جوعارى باعا ىسپەتتەس.
جازۋشى, موڭعوليانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سۇلتان تاۋكەي ۇلى ەر جانىبەكتىڭ كوركەمدىك تۇلعاسى, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى نەسىپبەك ايت ۇلى ەر جانىبەكتىڭ ەل ەسىندە ساقتالۋ فەنومەنى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ەر جانىبەكتىڭ الاش ۇرانىنا اينالۋداعى مىسى مەن كيەسى توڭىرەگىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. سونىمەن بىرگە م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور سەرىكقازى قوراباي «ەر جانىبەك تۋرالى تاريحي جىرلار», وسى ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جازۋشى نۇرداۋلەت اقىش «قازاق پروزاسىنداعى ەر جانىبەك بەينەسى» تۋرالى بايانداما جاساپ, تىڭدارماندارعا تەرەڭ مالىمەت بەردى.
راسىندا دا ەر جانىبەكتىڭ وشپەس ەرلىگى قازاق ادەبيەتىندە دە الۋان قىرىنان اڭگىمە وزەگىنە اينالعانى بەلگىلى. ول تۋرالى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىندا ماڭىزدى دەرەكتەر بار. ال زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازدى: «ەجەلگى ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى بولعان, سوڭعى زاماندا جارىمى ويراتقا, جارىمى موڭعولعا قاراعان, قازاقتاردىڭ ءوزى نەشە بارىپ قايىرىلعان, اقىرى جوڭعار يەلىگىنە اينالعان بۇكىل شىعىس اتىراپ سول ءوڭىردىڭ ەجەلگى يەسىنە قايتىپ ورالدى. اۋەلدە كەرەي جانىبەك باتىردىڭ, ودان سوڭ قوتىراق باتىردىڭ تۋى استىندا, 1760 جىلداردان باستاپ ەرۋلەي قونعان, تىنىمسىز جىلجىعان الاش ۇلى بۇكىل جوڭعار جەرىن قايتا تولتىرادى». وسى مىسالدان-اق, كەرەي جانىبەك باتىردىڭ ەلدىڭ ەرتەڭى, ياعني بۇگىنى ءۇشىن كەسكىلەسىپ كۇرەسكەنى ايقىن كورىنىپ تۇر ەمەس پە!
حالىق جادىندا جانىبەك باتىردىڭ ەرلىگى ءاردايىم جاڭعىرىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن تولىعا تۇسەتىنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە ول تۋرالى 8 تاريحي جىر, 43 اڭگىمە كەڭىنەن تارالعان. موڭعوليادا تۇراتىن قازاق جازۋشىسى سۇلتان تاۋكەي ۇلىنىڭ «اقىر جانىبەك» رومانى جارىققا شىقتى. قىتايداعى جازۋشى ءشامىس قۇمار ۇلىنىڭ «ەر جانىبەك» رومانى دا مول ماعلۇماتىمەن قۇندى بولسا كەرەك. اقىت ء ۇلىمجى ۇلىنىڭ «ەر جانىبەك» اتتى داستانى دا ءباھادۇردىڭ بەينەسىن سومداۋداعى ناعىز دەرەكتىك ۇلگىنى ساپالاندىرا تۇسكەن شىعارما ەكەنىنە تۇشىنامىز. اۋىز ادەبيەتىنىڭ نەبىر شوقتىقتى ابىزدارىنىڭ جىرلارىنا ارقاۋ بولعان كەرەي جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ اڭىزعا بەرگىسىز ەرلىگى تاريح كوشىمەن العى عاسىرلارعا اماناتتالا بەرەتىنىنە بەك سەنىمدىمىز.
ارۋاققا ارناپ قۇران-حاتىم ءتۇسىرۋ ءراسىمىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى حازىرەتتىڭ ءوزى جاسادى. بۇعان قوسا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن سايىستار وتكىزىلىپ, كونتسەرتتىك باعدارلامالار كەڭ تىنىستى بولىپ, كوركەمدىكپەن ءورىلدى. سونداي-اق, تويدا مۇحامەتقازى مۇحامەدي ۇلىنىڭ «ەردىڭ ەرى – ەر جانىبەك» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە دەمەۋشىلىك جاساعان رۋحى بيىك ازاماتتار مەرەي ءسىلام ۇلى مەن قايروللا مامىتان ۇلىنا شىنايى العىس ءبىلدىرىلدى.
اتامەكەن ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگى مەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋ جولىندا جانىن پيدا ەتىپ كۇرەسىپ وتكەن ەر جانىبەكتىڭ بۇل تويى – بۇكىل قازاق ەلىنىڭ, ۇرپاقتارىنىڭ باتىر اماناتىنا دەگەن ادالدىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى رەتىندە تاريحتا بەدەرلەنبەكشى.
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
جارما اۋدانى.
سۋرەتتە: جازۋشى نۇرداۋلەت اقىش پەن اۆتور.
مىنە, سونداي تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ كەلەلى سىرى تۇبىرىمەن بۇتىندەلە باستاۋىنىڭ ءبىر مىسالىن جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ – ەر جانىبەكتىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋى تۇسىندا ايقىن اڭعارىپ وتىرمىز. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەستىڭ حاس باتىرى ءارى ەل مۇڭىن جوقتاعان شەشەن ءتىلدى ءبىرتۋارى ورتامىزعا قايتا ورالىپ كەلگەندەي اسەرگە بولەيدى. قاز داۋىستى قازىبەك بي ناعاشىسى بوپ كەلەتىن ەر جانىبەك كومەكەيى بۇلكىل قاققان, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەن بولماعاندا قايتسىن. باتىردىڭ جوڭعار قالماقتارىنا قارسى اتويلاعان كۇرەسى «ەر ءجانىبەك» تاريحي جىرىندا كەلىستى سۋرەتتەلگەن. سونداي-اق, تاريحشى قۇربانعالي ءحاميدتىڭ «تاۋاريح حامسا» كىتابىندا دا ەر جانىبەكتىڭ ابىلاي سەنىمىن يەلەنگەن باتىر بولعانى, سونىمەن بىرگە تەڭدەسسىز شەشەن ەكەندىگى سيپاتتالادى. سوندا ەگەۋلى نايزا مەن ءتىل شوقپارى قولداسسا, جۇرەگى تۇكتى باتىردىڭ جاۋعا شاپقان كەسەك كەلبەتىن كوزگە ەلەستەتۋ ەش قيىندىق تۋعىزباسا كەرەك-ءتى!
... مىنە, جارما اۋدانىنىڭ قالباتاۋ كەنتىنەن ون بەس شاقىرىمداي جەردەگى ورتابۇلاق قىراتىندا ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتقان ەر جانىبەك بابامىزدىڭ زيراتىنا ءتاۋ ەتىپ, قۇران باعىشتاعان قالىڭ حالىق, ءبىرازى قىتاي مەن موڭعوليادان ارنايى كەلگەن ۇرپاقتارى, ساۋاپتى پارىزدارىن اتقارعان سوڭ, سەكسەنگە جۋىق كيىز ءۇي تىگىلگەن الاڭقايعا جيىلىپ توي مەزىرەتىن باستاپ كەتتى. كەشكىلىك مادەنيەت ۇيىندە «ەل قورعانى ەر جانىبەك» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كىرىسپە ءسوز العان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ەر جانىبەكتىڭ ۇلتتى ۇيىستىرۋداعى ەرەن ونەگەسىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءباھادۇر ەر جانىبەك ەرەن باتىرلار قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, ت.ب. دارابوزدارمەن تىزە قوسا وتىرىپ, جوڭعار سوعىسىنىڭ اياعىنا دەيىن كەسكىلەسكەن ۇرىس سالادى. 1731 جىلى ابىلقايىر رەسەي يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىن قابىلداعان كەزدە ەر جانىبەك كەرەي تايپاسىن باستاپ, سىر بويىنان ۇدەرە كوشىپ, قالبا تاۋىنا كەلىپ قونىستانادى. وسى ارادان التايدىڭ اقتاۋ توڭىرەگىندەگى ءبىر اسۋىنان جول سالىپ اسىپ بارىپ, ءور التايدى شولىپ قايتادى. بۇل اسۋ كەيىن «جانىبەك اسۋى» دەپ اتالىپ كەتكەن. 1760 جىلى جانىبەك باتىر اباق كەرەي رۋىن التاي تاۋىنىڭ قازىرگى شىڭجاڭ ولكەسىنە قاراستى بايىرعى مەكەنىنە اپارىپ ورنالاستىرادى.
ەر جانىبەكتىڭ شىڭگىل اۋدانىندا تۇراتىن ون ءبىرىنشى ۇرپاعى زاردىقاننىڭ ۇيىندە ساقتالعان قاسيەتتى تۋىن 1940 جىلى وسپان باتىر قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە كوتەرىپ شىعادى. مىنە, وسىنداي ءماڭگىلىك رۋح كوتەرەر ەرلىك يەسى تۋرالى تاۋەلسىز ەلىمىزدە تىڭ دا توسىن ىزدەنىستەر جۇرگىزىلىپ, ءتۇرلى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ, اس بەرىلىپ جاتقانى ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەتىن ونەگەلى ءىس بولماقشى.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «قازاقتاردىڭ جوڭعارعا قارسى ازاتتىق سوعىسى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. كەڭىنەن تولعاي كەلگەن اتاقتى جازۋشى بابالارىمىزدىڭ ميراس ەتىپ كەتكەن ۇلان-عايىر جەرىنىڭ ۇلتاراقتاي تەلىمىن قاستەرلەپ ۇستاۋىمىز قاجەتتىگىن باسا ەسكەرتتى. راسىندا دا تاريح ءاردايىم شىنشىلدىعىمەن سالتانات قۇرعانى قانداي جاقسى. وسى رەتتە ويعا ءارالۋان ەرلىك سيپاتتارى ورالا تۇسەدى ەكەن.
تاريحتا ەر جانىبەكتىڭ ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاۋ جولىنداعى تىندىرعان ءىس-قيمىلى ەرەكشە اتالادى. سونىڭ ءبىر مىسالى مىنانداي. جانە دە بۇدان قاراكەرەي قابانباي مەن ونىڭ كەرەمەت دوستىعىن, ەل تاعدىرى جولىنداعى ماقساتتاستىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسىن ۇعىنعانداي بولامىز. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن ايتىپ كورەلىك. جوڭعارلاردىڭ تەگەۋرىندى تەپكىسىنە شىداماعان التاي كەرەيلەرى امالسىز اۋىپ, سىر بويىنا بارۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى. جوڭعارلاردىڭ نەگىزگى كۇشى جەڭىلگەننەن كەيىن, قايتادان اتامەكەنىنە ورالادى. بىراق جوڭعارلاردىڭ قالدىق كۇشتەرى اباق ەلىن قورشاۋعا الىپ, قىرعىنشىلىق جۇرگىزەدى. وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە جانىبەك باتىر قابانبايدان كومەك سۇراعان. قابانباي قالىڭ قول باستاپ كەلىپ, اباق ەلىن اپاتتان قۇتقارىپ, جاۋىن جايراتىپ, قالعان جوڭعارلاردى قوبداعا اسىرىپ تاستاعان. وسى ءبىر جاعداي اقىت ء ۇلىمجى ۇلىنىڭ «اباق شەجىرەسى» دەگەن جىرىندا تاماشا سۋرەتتەلگەن.
ابىلاي حاننىڭ داۋىرىندە باتىر جانە اسكەرباسى بولىپ كەلگەن – قاراكەرەي قابانباي, التىباي باتىر, اقتانبەردى باتىر, ماتاي شوڭكەي باتىر, بۋرا اقبانتاي باتىر, قانجىعالى بوگەنباي, باسەنتيىن مالايسارى جانە باسقا باتىرلاردىڭ قاتارىندا كەرەي جانىبەك باتىردىڭ اتالۋى دا ونىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن جوعارى باعا ىسپەتتەس.
جازۋشى, موڭعوليانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سۇلتان تاۋكەي ۇلى ەر جانىبەكتىڭ كوركەمدىك تۇلعاسى, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى نەسىپبەك ايت ۇلى ەر جانىبەكتىڭ ەل ەسىندە ساقتالۋ فەنومەنى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي ەر جانىبەكتىڭ الاش ۇرانىنا اينالۋداعى مىسى مەن كيەسى توڭىرەگىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەدى. سونىمەن بىرگە م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور سەرىكقازى قوراباي «ەر جانىبەك تۋرالى تاريحي جىرلار», وسى ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جازۋشى نۇرداۋلەت اقىش «قازاق پروزاسىنداعى ەر جانىبەك بەينەسى» تۋرالى بايانداما جاساپ, تىڭدارماندارعا تەرەڭ مالىمەت بەردى.
راسىندا دا ەر جانىبەكتىڭ وشپەس ەرلىگى قازاق ادەبيەتىندە دە الۋان قىرىنان اڭگىمە وزەگىنە اينالعانى بەلگىلى. ول تۋرالى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىندا ماڭىزدى دەرەكتەر بار. ال زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» دەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازدى: «ەجەلگى ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى بولعان, سوڭعى زاماندا جارىمى ويراتقا, جارىمى موڭعولعا قاراعان, قازاقتاردىڭ ءوزى نەشە بارىپ قايىرىلعان, اقىرى جوڭعار يەلىگىنە اينالعان بۇكىل شىعىس اتىراپ سول ءوڭىردىڭ ەجەلگى يەسىنە قايتىپ ورالدى. اۋەلدە كەرەي جانىبەك باتىردىڭ, ودان سوڭ قوتىراق باتىردىڭ تۋى استىندا, 1760 جىلداردان باستاپ ەرۋلەي قونعان, تىنىمسىز جىلجىعان الاش ۇلى بۇكىل جوڭعار جەرىن قايتا تولتىرادى». وسى مىسالدان-اق, كەرەي جانىبەك باتىردىڭ ەلدىڭ ەرتەڭى, ياعني بۇگىنى ءۇشىن كەسكىلەسىپ كۇرەسكەنى ايقىن كورىنىپ تۇر ەمەس پە!
حالىق جادىندا جانىبەك باتىردىڭ ەرلىگى ءاردايىم جاڭعىرىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن تولىعا تۇسەتىنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە ول تۋرالى 8 تاريحي جىر, 43 اڭگىمە كەڭىنەن تارالعان. موڭعوليادا تۇراتىن قازاق جازۋشىسى سۇلتان تاۋكەي ۇلىنىڭ «اقىر جانىبەك» رومانى جارىققا شىقتى. قىتايداعى جازۋشى ءشامىس قۇمار ۇلىنىڭ «ەر جانىبەك» رومانى دا مول ماعلۇماتىمەن قۇندى بولسا كەرەك. اقىت ء ۇلىمجى ۇلىنىڭ «ەر جانىبەك» اتتى داستانى دا ءباھادۇردىڭ بەينەسىن سومداۋداعى ناعىز دەرەكتىك ۇلگىنى ساپالاندىرا تۇسكەن شىعارما ەكەنىنە تۇشىنامىز. اۋىز ادەبيەتىنىڭ نەبىر شوقتىقتى ابىزدارىنىڭ جىرلارىنا ارقاۋ بولعان كەرەي جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ اڭىزعا بەرگىسىز ەرلىگى تاريح كوشىمەن العى عاسىرلارعا اماناتتالا بەرەتىنىنە بەك سەنىمدىمىز.
ارۋاققا ارناپ قۇران-حاتىم ءتۇسىرۋ ءراسىمىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى حازىرەتتىڭ ءوزى جاسادى. بۇعان قوسا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن سايىستار وتكىزىلىپ, كونتسەرتتىك باعدارلامالار كەڭ تىنىستى بولىپ, كوركەمدىكپەن ءورىلدى. سونداي-اق, تويدا مۇحامەتقازى مۇحامەدي ۇلىنىڭ «ەردىڭ ەرى – ەر جانىبەك» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە دەمەۋشىلىك جاساعان رۋحى بيىك ازاماتتار مەرەي ءسىلام ۇلى مەن قايروللا مامىتان ۇلىنا شىنايى العىس ءبىلدىرىلدى.
اتامەكەن ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگى مەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋ جولىندا جانىن پيدا ەتىپ كۇرەسىپ وتكەن ەر جانىبەكتىڭ بۇل تويى – بۇكىل قازاق ەلىنىڭ, ۇرپاقتارىنىڭ باتىر اماناتىنا دەگەن ادالدىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى رەتىندە تاريحتا بەدەرلەنبەكشى.
قايسار ءالىم,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
جارما اۋدانى.
سۋرەتتە: جازۋشى نۇرداۋلەت اقىش پەن اۆتور.
