دەپۋتاتتار جۇمىسى ايماقتاردا جالعاسادى

كەشە ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ توراعالىعىمەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, وعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, جوعارعى سوت, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, پرە­زي­دەنتكە تىكەلەي باعىناتىن جانە ەسەپ بەرەتىن مەملە­كەتتىك ورگانداردىڭ, ۇكىمەت قۇرامىنا كىرمەيتىن اگەنتتىكتەردىڭ باسشىلارى, سونداي-اق, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت كەڭسەسىنىڭ, پارلامەنت پالاتالارى اپپاراتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, باق وكىلدەرى قاتىستى. بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە بەسىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەس­سياسىنىڭ جابىلۋى جانە پار­لامەنتتىك كانيكۋل ەنگىزىلدى. وسى ماسەلەلەر بويىنشا بايان­داما جاساعان ءماجىلىس ءتور­ا­عاسى قابيبوللا جاقىپوۆ: «بەينەلەپ ايتار بولساق, پار­لا­مەنت ءوز جۇمىسىنىڭ بەل ورتاسىنا, ياعني ەكۆاتورىنان ءوتتى. ەلباسىمىز وسى سەسسيانىڭ اشى­لۋىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز ۇزاق مەر­زىمدەگى «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە باستالدى», دەي كەلە, ­بۇگىندە ونىڭ پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ ىسىندەگى باستى باعدار بولعان تاريحي قۇجات ەكەنىن ايت­تى. سونداي-اق, الەمدەگى ەڭ وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى ماق­سات ەتكەن قازاقستاننىڭ ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتا­ماسىز ەتۋدە وعان تەڭ كەلەر ستراتەگيالىق باعدارلاما جوق­تىعىنا ءمان بەرگەن توراعا سەسسيا باستالعالى پارلامەنت قا­راۋىندا 154 زاڭ جوباسىنىڭ بول­عانىن, ونىڭ 114-ءىن ۇكىمەت, 11-ءىن دەپۋتاتتار ەنگىزگەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 29 زاڭ جوباسى الدىڭعى سەسسيالاردان وتكەن. اتالعان ۋاقىت ىشىندە پارلامەنت 104 زاڭ قابىلداسا, سونىڭ 4-ۋىنە دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان. قازىردىڭ وزىندە  پرەزيدەنتتىڭ 80 زاڭعا قول قويعانىن جەتكىزگەن ق. جاقىپوۆ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كوپ­تەگەن وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پارلامەنت دەپۋتاتتارى اتقارۋشى جانە قۇقىقتىق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا, بارلىعى 444 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن ايتتى. بۇعان قوسا, توراعا سەسسيا اشىلۋىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەرگە سايكەس, دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ سەسسيا بارىسىندا ەلدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋى, يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دامۋى, ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جاڭ­عىرتۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىپ, قۇقىق قور­عاۋ زاڭناماسىن رەفورمالاۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ, حالىق­ارالىق كەلىسىمدەردى راتيفيك­ا­تسيالاعانىنا توقتالدى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ قا­زاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالارى جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بولجامى نەگىزىندە 2014-2016 جىلداردىڭ ۇشجىلدىق بيۋدجەتى قابىلداندى. وعان ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك ءمىن­دەت­تەمەلەردى تولىق ورىن­داۋ­عا, حالىقتى جۇمىسپەن وي­داعىداي قامتۋعا, الەۋمەتتىك ين­فراقۇرىلىمداردى جاڭ­عىرتۋعا, وڭىرلىك دامۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا 102 ملرد.-قا جۋىق تەڭگە قاي­تا ءبولىندى», دەگەن ول بيۋدجەت جوباسىن تالقىلاعاندا دە­پۋ­تاتتار مەملەكەتتىك اۋقىم­داعى ءىرى ماسەلەلەردى قورعاي ءبىل­گەنىنە ريزاشىلىعىن جەت­كىز­دى. پارلامەنتتىڭ باستى قىزمەتى – قازاقستاندىقتارعا ءجا­نە مەملەكەتكە قاجەتتى  ساپالى زاڭدار قابىلداۋ دەسەك, بۇل حالىق قالاۋلىلارىنىڭ الداعى جۇمىسىنىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى بولماق. «الەۋمەتتىك سالاعا ار­نال­عان شىعىن – ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان ين­­ۆەس­تيتسيا ەكەنىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ءبىز, ەڭ الدىمەن, حال­قى­مىز ءۇشىن ەڭ وزەكتى – دەنساۋ­­لىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, ەڭبەك­پەن قامتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالا­لارىن قارجىلاندىردىق جانە ۇكىمەتتەن  وتە سالماقتى ءارى سا­پالى ناتيجەلەر كۇتۋگە قۇقى­لى­مىز», – دەدى ءماجىلىس توراعاسى. سونداي-اق, باياندامادا ءمان بەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى بولدى. ونى وتكىزۋ مەن ۇيىمداستىرۋعا قاجەتتى ەرەجەلەرگە قاتىستى زاڭ جوباسىن, رۇقساتتار مەن حابارلامالار تۋرالى, وڭتايلاندىرۋ مەن بانكروتتىق, قايتا قۇرىلىمداۋدى جۇزەگە اسىرعان ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردى ودان ءارى دامىتۋ, قارجىلىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدالاردىڭ قىزمەتىنە قارسى ءىس-قيمىل, وڭالتۋ جانە بانكروتتىق, سالىق سالۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭدار نازاردان تىس قالعان جوق. ءماجىلىس توراعاسى ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ زاڭناما ينس­تيتۋتىن قۇرۋ مۇمكىندىگى جايىندا دا ءسوز قوزعاي كەلە, زاڭ شىعار­ماشىلىق جۇمىسىنداعى بىرقاتار پروبلەمالىق جايتتارعا نازار اۋداردى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل رەتتە ۇكىمەتتەن تۇسەتىن زاڭ جوبالارىنىڭ ساپاسى كوڭىلدەگىدەي دەڭگەيدە ەمەس. ماسەلەن, بەسىنشى شاقىرىلىم جۇمىسى بارىسىندا ۇكىمەتتەن ماجىلىسكە 267 زاڭ جوباسى تۇسكەن, ونىڭ 43-ءى نەمەسە 17 پايىزى بەكىتىلگەن تالاپقا سايكەس كەلمەگەندىكتەن, كەرى قايتارىلعان. ال ءۇشىنشى سەسسيا كەزىندە ۇكىمەتتەن ەنگىزىلگەن 114 زاڭ جوباسىنىڭ 38 پايىزى عانا تالاپقا تولىقتاي سايكەس كەلگەن.  زاڭ جوبالارىندا وسىنداي ولقىلىقتار ورىن الۋىنىڭ سەبەپ-سالدارى قاتارىندا قۇرىلىمارالىق كەلىسپەۋشىلىكتەر, زاڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا شەتەل تاجىريبەسىن پايدالانعاندا ۇلتتىق زاڭناما ەسكەرىلمەيتىندىگى دە بار. ءماجىلىس توراعاسى زاڭ جوبالارى ماتىندەرىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى تۇپنۇسقالارىنداعى كەمشىلىكتەر جايىن قوزعاي كەلىپ, دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەرىن قاراۋ كەزىندە ۇكىمەتتىڭ زاڭمەن بەلگىلەنگەن وتىز كۇندىك مەرزىمىن ساقتاۋ كەرەكتىگىن دە تىلگە تيەك ەتتى.  وسى رەتتە ق.جاقىپوۆتىڭ پىكىرىنشە, زاڭ شىعارماشىلىق جۇمىس دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن كەشەندى مەملەكەتتىك شارالار قاجەت. «ەلباسى جۇكتەگەندەي, ءبىزدىڭ  قۇقىقتىق جۇيەمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دامىعان وتىز ەلدىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ءۇشىن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا اياسىندا پارلامەنت ماجىلىسىنە تۇسەتىن زاڭ جوبالارىنىڭ 90 پايىزدان استامىنا باستاماشى بولاتىن, ۇكىمەتتىڭ زاڭنامالىق قىزمەتىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ ماقساتىندا كەشەندى مەملەكەتتىك شارالاردى قولعا الۋ قاجەت», – دەدى ءوز سوزىندە ءماجىلىس توراعاسى. ال وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن,  ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ زاڭناما ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەت. وسىلاي دەگەن شەشەن و عان قۇقىق سالاسىنداعى ۇزدىك عالىم-زاڭگەرلەردى, كاسىبي مامانداردى عىلىمي كادرلاردى توپتاستىرعان ءجون جانە ونى ۇكىمەت جانىنان قۇرعان دۇرىس, دەگەن ويى­مەن دە ءبولىستى. «جاڭا ينستيتۋت, مەملەكەتتىك قۇقىقتىق جۇيەنىڭ عىلىمي دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرەگەي ورتالىق رەتىندە ەلىمىزدىڭ باسقارىلاتىن جانە باقىلاناتىن  قۇقىقتىق تۇجىرىمداماسىن ساپالى قالىپتاستىرۋعا جول اشار ەدى», – دەدى بۇل رەتتە ق.جاقىپوۆ. بۇگىنگى تاڭدا ەڭ كوپ قوزعالاتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ماسەلەسى. مۇنى ەلىمىزدىڭ 2015 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيتىن ەاەو-عا ەنۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. وسى ورايدا, قوس پالاتاعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنى انىق. قازاقستان حالقى مەن ەكونوميكاسى ەاەو-نىڭ مۇمكىندىگىن كەڭىنەن پايدالاناتىنداي تەتىكتەر قۇرۋ, قاجەتتى زاڭداردى قابىلداۋ دەپۋتاتتاردان تىنباي ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەدى.  بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان زاڭدار قابىلداۋ العى لەككە شىعاتىنى تۇسىنىكتى. بىرلەسكەن وتىرىستا, سونىمەن قاتار, قابىلدانعان زاڭداردى ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋعا ءمان بەرىلدى, وسى ورايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. سپيكەردىڭ اتاپ وتكەنىندەي, سونىمەن قاتار, قولدانىستاعى زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى پارلامەنتتىك باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ, زاڭنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن ساقتاۋ, عىلىمعا قاتىستى شارالاردى قولعا الۋ قاجەت. سونىمەن, بىرلەسكەن وتىرىس­تا: «ەلباسىنىڭ ساياساتى تىكەلەي زاڭداردا كورىنىس تابادى جانە جۇزەگە اسىرىلادى. سايلاۋشىلارعا, سونىڭ ىشىندە شالعاي ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حالىققا بۇرىنعى جانە قازىرگى قۇجاتتاردىڭ نە ءۇشىن قابىلدانعانىن,  ەسكىلەردىڭ نەگە جويىلعانىن, جاڭا زاڭنىڭ قانداي قاجەتتىلىكتەن پايدا بولعانىن ءبىلۋ وتە ماڭىزدى», دەگەن ءماجىلىس توراعاسى ءۇشىنشى سەسسيا جۇمىسىن قورىتىندىلادى. وسى ورايدا, ول زاڭنامالىق باستامالاردىڭ جوعارى قارقىنىن, سونىڭ ءىشىن­دە, دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ بەل­سەندىلىگىن, ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنتتىك فراكتسيالارى, پارلامەنت پەن ۇكىمەت   اراسىنداعى سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناۋىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, پارلامەنتارالىق قارىم-قاتىناستاردا كەڭ كولەمدى حالىقارالىق ارىپتەستىك ورناعانىن ايتا كەلىپ, ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىمەن جانە كاسىبي قاۋىم­داستىقتارمەن جەمىستى ۇنقاتىسۋ بولعانىن دا اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتار جۇمىسى ەندى ايماقتاردا جالعاساتىن بولادى. انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».