سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
جۋىقتا بەرەلدىكتەر رەداكتسيامىزعا قوس بىردەي حات جولدادى. ەكەۋى ەكى ءتۇرلى ماسەلە بولعانىمەن, توركىنى بىرەۋ: جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ ازدىعى. دەگەنمەن كاتونقاراعاي اۋدانىندا 20 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلىپ, قايتا بولىنە باستاعان ەكەن. جالپى, يگەرىلمەي جاتقان نەمەسە زاڭسىز الىنعان جەرلەر بيلىك نازارىندا ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتەيىك.
بەرەل – توعىز جولدىڭ تورابىندا جاتقان تۋريستىك الەۋەتى مول اۋىل. ايگىلى راحمان قاينارى, بەرەل قورىق-مۋزەيى, مۇزتاۋ, قاراكول, شىندىعاتاي سەكىلدى كورىكتى جەرلەردى كورەمىن دەسەڭىز, اياداي عانا بەرەل اۋىلىن باسىپ وتەسىز. اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا ەڭبەكپەن بىتە قايناسقان. بىراق تۋريزمنەن گورى اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندى ءجون سانايدى. ويتكەنى تۋريزم – مەزگىلدىك جۇمىس, ءارى كەتسە ءۇش اي. سودان كەيىن التايدىڭ اۋىلدارىندا مۇلگىگەن تىنىشتىق ورنايدى. دەمەك, كۇنكورىس كوزى – مال ءوسىرۋ. الايدا تۇرعىنداردىڭ پىكىرىنشە, اۋىل جەردەن تارشىلىق كورىپ وتىر. حات جولداۋ سەبەپتەرى دە سول. ماسەلەنىڭ ءمان-جايى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن حاتتاردى ىقشامداپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنايىق.
«حالىق اۋىلدا مالىن جايىپ, تەبىندەتىپ, ءشوبىن شاۋىپ وتىرعان ەكى ۋچاسكە بار – «قىزىلتاس» جانە «بەلدەۋ». الايدا ۇلتتىق پارك باسشىلارى جول جوندەدى دەگەن سىلتاۋمەن «قىزىلتاس» ۋچاسكەسىن ەرىك امىرەنوۆكە الىپ بەرىپ وتىر. ە.امىرەنوۆ «مەن 13 ملن تەڭگە اقشا سالىپ, جولدى جوندەدىم. ەندى بۇل جەر مەنىكى», دەيدى. كۇرەلگەن جەرى – 20 مەتر عانا. ءبىز دە بيلەت الىپ وتىر ەدىك. اۋىلدا شابىندىق جەرى جوق ادامدار دا بار. جالپى اۋىلدا 120-داي ءۇي دەسەك, 1000 گەكتار جەرىن ءبىر ادامعا بەرە سالعان. قالعان 119 ءۇي قايدا بارادى؟ ە.امىرەنوۆ «مەن ون جىلعا الدىم» دەپ مالىمىزدى جەرىنەن قۋادى. سونىڭ سالدارىنان مال جوعالىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ اۋىلعا جاعداي جاسالسىن دەگەن جولداۋىنا كەرەعار ارەكەت قوي بۇل؟! اۋدان اكىمى بۇل ماسەلەنى شەشىپ بەرە المادى. وسى داۋدى شەشىپ بەرۋلەرىڭىزدى وتىنەمىز», دەپ قوس پاراققا حات جازىپ, قول قويىسقان.
بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشى حات تا رەداكتسيا نازارىنان تىس قالعان جوق. بۇل جەردە تۇرعىندار كولحوز تاراعان كەزدە جەردىڭ ادىلەتسىز بولىنگەنىن ايتىپ شاعىمدانعان.
«1994-1996 جىلدارى كەڭشار, «مارالدى» شارۋاشىلىعىنان 12 كوميسسيا مۇشەسىنىڭ قاراۋىمەن «بەرەل اۋىلىنىڭ زەينەتكەرلەرىنە, سوعىس ارداگەرلەرىنە جانە ۇوس مۇگەدەكتەرىنە بەرەل اۋىلىنان 4 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بالىقتى بۇلاق اۋماعىنان 120 گەكتار جەر ءبولىنسىن» دەگەن بۇيرىق شىققان. بىراق سول جىلدارى اكىم بولعان امانگەلدى مۇراتوۆ بۇل جەرلەردىڭ يەسى بار دەپ تارتىپ الدى. وعان دەيىن حالىق ءشوبىن شاۋىپ جۇرگەن. كەيىن حالىق اكىمگە جەر سۇراپ بارعان كەزدە «بوس جەر جوق», دەپ قايتاردى. اكىم بولا تۇرا ا.مۇراتوۆ ءوز قۇقىعىن اسىرا پايدالانىپ, بولىنگەن جەرلەردى ءوز ايەلى ب.بايساقالوۆاعا, بالالارىنا جازىپ بەرگەن (120 گەكتار جەر).
قانشا جىل تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن زەينەتكەرلەر مەن سوعىس ارداگەرلەرىنە, مۇگەدەكتەر مەن جالعىز باستى انالارعا جەر بەرىلمەدى. وسى كۇنگە دەيىن ول ادامداردا ءبىر دە ءبىر گەكتار جەر تەلىمى جوق. كەڭشار كەزىندەگى جەرلەردىڭ ءادىل ءبولىنىپ, شابىندىق جەرلەرى جوق قاراپايىم حالىققا, زەينەتكەرلەرگە, كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلۋى ءتيىس. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇرىن زاڭسىز الىنعان جەرلەردى قايتا قاراپ, ءادىل ءبولىنسىن دەمەپ پە ەدى؟!» دەپ جازعان دا, تومەنگى جاعىنا تاعى ءبىر توپ تۇرعىن كەلىسكەندەرىن ءبىلدىرىپ, قولدارىن قويعان.
ماسەلە تۇسىنىكتى. دەسە دە, تۇرعىندارعا حابارلاسىپ, ءمان-جايدى تاعى بىلگەن ەدىك. 45 جىل تىلدا, كەڭشاردا جۇمىس ىستەپ, زەينەتكە شىققان قامزا اكيجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, مال باسىن كوبەيتپەككە نيەتتەنگەنمەن, شابىندىق تار كورىنەدى.
– اۋىلدى كوتەرەمىز دەپ جاتىر عوي. بۇل ويلارى ءسوز جۇزىندە قالماۋى ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. جاعداي دەگەنىمىز – ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم, مەديتسينا جانە كۇنكورىس ءۇشىن جايىلىم, شابىندىق قاجەت. ءوزىم ءىى توپتاعى مۇگەدەكپىن. تىلدا ەڭبەك ەتتىم. بىراق توقىمداي دا جەرىم جوق, – دەيدى قامزا اكيجاەۆ.
سول سەكىلدى بەرەل اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, كوپبالالى جالعىزباستى انا گاليا ابەنوۆا دا شابىندىق پەن جايىلىمنىڭ جوقتىعىن ايتتى.
جوعارىدا اتالعان ماسەلەنى الدىمەن وبلىستىق «جەر اماناتى» كوميسسيا مۇشەلەرىنە جولدادىق. ولار انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزىپ بارىپ, ناقتى جاۋاپ بەرەتىندەرىن ايتتى. ال اۋدان باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, كاتونقاراعاي وڭىرىندە, اسىرەسە بەرەل ماڭىندا شابىندىق, جايىلىمدىق جەرلەردەن ماسەلە جوق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى,
بەرەل اۋىلى
