ماسەلە • 28 ناۋرىز، 2023

ورمان ءورتى – سالاداعى ولقىلىق سالدارى

387 رەت كورسەتىلدى

حالقىمىز ءورتتى ء«تىلسىز جاۋ» دەپ، ونىڭ ايتىپ كەلمەيتىنىن ەسكەرتكەن. ءسويتىپ، ءاردايىم قامسىز وتىرماۋدى تاپسىرعان. بۇل قۇبىلىستىڭ دالالى جەردەگىسىنەن ورمانداعىسى وتە قاۋىپتى ءارى الدەقايدا زيان. ءورت اعاش باسىن شالىپ، كۇشىنە ەنگەندە گۋىلدەپ، تارسىلداپ، ۇرەيدى الادى. جەلمەن جارىسىپ، شوق پەن جالىندى الىسقا لاقتىرادى. ءسويتىپ، بارلىق تىرشىلىك كوزىن قۋىرىپ، اڭ مەن قۇستى دا وتتى ۋىسىنان قۇتقارمايدى. بۇل – اسا زور تابيعي اپات. قوستاناي ورمانىن وتقا وراعان ءورت ءۇش كۇنگە جالعاسقان-دى. قامسىزدىقتىڭ ارتى قاسىرەتتى ورتكە قالاي ۇرىندىرعان ەدى؟ سونىڭ بايانىنا نازار اۋدارالىق.

ورشەلەنگەن ءورت باسامان جانە سەمي­وزەر ورمانىنا جايىلىپ، وڭىرگە ەكونو­ميكالىق، ەكولوگيالىق، الەۋمەتتىك تۇرعى­دا وراسان زور زيان كەلتىردى. ءوز باسىم ستۋدەنتتىك تاجىريبە كەزىنەن جاقسى بىلە­تىن اۋىلدار زارداپ شەكتى، ونداعان ءۇي جانىپ كەتتى. ادام شىعىنى بولعانى قاتتى وكىنىش. ارباداعى ۇلكەن كىسى وت ورتاسىندا قالىپتى. ەكى مەكەمەگە قاراستى 43 مىڭ گەكتار ورمان تۇگەلىمەن كۇيىپ كەتتى.

ۇكىمەت ورتتەن زيان شەككەندەرگە جان-جاقتى كومەك كورسەتتى. الداعى ۋاقىتتا ءورت زاردابىن ازايتۋ ماقساتىندا مۇنداي اپاتتىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارىن بەلگىلەدى. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى قۇرعان تەكسە­رۋ توبى ازىرلەگەن قۇجات تا دايىن بولدى. بىراق وندا بايىپتى، سالماقتى قورى­تىندى جوق. كوميسسيا توبى ءورتتىڭ قايدان، نەدەن ورىن العانىن انىقتاۋدىڭ ورنىنا، بولماسىز باسقا شارالارعا نازار اۋدارىپ كەتكەن. ونىڭ ىشىندە ءورتتىڭ شىعۋىنا بايلانىستى اتى-ءجونى جوق ءبىر اعاش دايارلاۋشى توپقا سىلتەمە جاساي سالعان. ءبىز بۇل كوميسسيا سالماقتى شەشىمدەر ۇسىناتىنىنا اۋەل باستان سەنگەن جوقپىز. ويتكەنى ول كوميسسيانى جوعارىدا اتى اتالعان كوميتەت ءوزىنىڭ اۋماقتىق ينسپەكتسيالارىمەن جانە ولارمەن تىعىز بايلانىسى بار وبلىس باسقارمالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن جاساقتاعان-دى. بۇل جاعدايدا ولار ءوز كەمشىلىكتەرىن اشىق ايتۋدان تارتىنۋى مۇمكىن عوي.

جاقىندا قوستاناي وبلىسىنا وسى ماسەلە بويىنشا تاعى ءبىر كوميس­سيا جىبەرىلەدى دەپ ەستىدىم. ونىڭ قورىتىن­دىسى كەيىن شىعا جاتار. دەگەنمەن ءورتتىڭ كوزى جونىندە ەكى ويلى بولماعان ءلازىم. وعان سول كۇندەرى تابيعي سەبەپ بولعان جوق. مۇنى ج.بالعىنبەك ۇلى 2022 جىلى 19 قازاندا «قوستاناي تاڭى» گازەتىنە جاريالانعان توتەنشە جاعداي ءمينيسترى يۋ.ءيليننىڭ ارنايى اقپاراتىمەن دە دالەلدەدى. ءدال سول 3 قىركۇيەكتە ءبىز احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋ ءۇشىن تورعاي جاققا بارا جاتقانبىز. كۇن اشىق، جەلدى ءارى ىستىق بولدى. ايماقتا مۇنداي جاعداي ۇيرەنشىكتى بولماسا دا، ارادىك قايتالانىپ تۇراتىنى انىق. سوندىقتان ء«تىلسىز جاۋدىڭ» نەگىزىندە ادامي سەبەپ جاتقانى كۇمان تۋدىرمايدى. ال بۇل سەبەپتىڭ قالاي دەسەك تە ورمان قورىن قورعاۋ جانە ورمان شارۋاشىلىعىن باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ىسىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس.

وسىنى ەسكەرىپ، ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جانە وعان زيان كەلتىرەتىن قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان، سونداي-اق بۇكىل باسقارۋ جۇيەسىن باسقاشا ۇيىمداستىرۋدى كوزدەيتىن وي-پىكىرىمىزدى ورتاعا سالماقپىز.

ورمان شارۋاشىلىعى تاريحىنا جاسا­عان تالداۋىمىز بويىنشا ورماندار­داعى ورتتەر مەن ەسەپسىز اعاش كەسۋ وقيعا­لارى قانداي جاعدايدا ورىن الاتىنى انىقتالدى. مەملەكەتتە ورتا­لىق ورمان باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ دارە­جەسى تومەندەپ، وعان ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل ءبولۋ ازايعان كەزدە، وسىنداي اپاتتى جاعدايلار كوبەيىپ كەتەدى ەكەن. رەسەي مەن ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي جاعداي­لار ءۇش رەت: قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جانە نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ جىلدارىندا ورىن الدى. بىراق بۇدان ورمان شارۋاشىلىعى ءوز زامانىندا دامۋدىڭ دۇرىس جولىن تابا المادى دەگەن وي تۋماۋى كەرەك.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ورمان تالىمباقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ىستەن شىقتى. ورمان تۇقىمىن جيناۋ ءىسى توقتاپ قالدى. اعاش وتىرعىزۋدىڭ جىلدىق كولەمى 10 ەسەدەن ارتىق ازايدى. وسى كۇنگە دەيىن ونىڭ كولەمى كەڭەستىك كورسەتكىشتەردىڭ دەڭگەيىنە جەتكەن جوق. بۇل باعىتتاعى 25 جىلدان بەرگى جالعىز جەتىستىگىمىز رەتىندە استانا توڭىرەگىندەگى جاسىل بەلدەۋدى عانا ايتا الامىز. دەي تۇرعانمەن، ونىڭ ءوزىنىڭ كولەمى 1975 جىلعى نەمەسە 1979 جىلعى ءبىر جىلدا ەگىلگەن ورمان كولەمىنەن ءسال-اق ارتىق.

ورمانعا بايلانىستى ماماندىققا وقىپ جاتقان جاستار مەن ول سالاداعى قىزمەتكەرلەرگە تاعايىندالعان بار­لىق جەڭىلدىك الىنىپ تاستالدى. ولار­دىڭ جالاقىلارى قازىر باسقا سالاداعى قىزمەتكەرلەردىڭ الاتىن ايلىعىنان الدەقايدا تومەن. ورمان مەكەمەلەرى باسشىلارى مەن قىزمەت­كەرلەرىنىڭ جالاقىلارى 70-120 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. كۇن سايىن ءوسىپ جاتقان قىمبات­شىلىق كەزىندە مۇنداي ايلىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرىن ەش قىزىقتىرا المايدى. سونداي-اق بولاشاق ورمانشىلار وسى ۋاقىتقا دەيىن «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دەگەن باعدارلاماعا دا كىرگىزىلمەي كەلەدى.

ۇلكەن ەكونوميكالىق داعدارىس پەن سانسىز رەت قايتالانعان باسقارۋ رەفورمالارىنان اۋىل، سۋ، ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىقتارى ەرەكشە زارداپ شەكتى. نارىققا ءوتۋ قارساڭىندا رەس­پۋبليكا بويىنشا اگرارلىق باعىتتا وننان اسا سالا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كونەكوز قىزمەتكەرلەر جاقسى بىلەدى. ولار ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 40%-ىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. بىراق بۇل سالالاردىڭ ءبىرازى 1992 جىلى تاراتىلىپ، قالعانى مينيسترلىك دەڭگەيىن جوعالتىپ، قاتارداعى كوميتەتتەر مەن باسقارمالار كەيپىندە جاڭادان جاساق­تالعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ەكولوگيا جانە بيورەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. سول كەزدەن باستاپ ەلىمىزدىڭ الىپ اۋماعى مەن حالقىنىڭ 40%-ى اتىنان ۇكىمەتتە تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عانا رەسمي وكىلەتتىك جاسايدى. رەسپۋبليكادا ادام سانىنان كەيىن وتە تاپشى دەپ ەسەپتەلەتىن سۋ، ورمان جانە بالىق رەسۋرستارىن ۇلعايتا وسىرۋگە باعىتتالعان بۇل وندىرىستەردە جەكە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعى جوقتىڭ قاسى. بۇل سالالار وتكەن 30 جىل ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان مينيسترلىكتەردىڭ اراسىندا 13 رەت قاقپاقىلعا ءتۇستى. ولار ءار اۋىسۋدان كەيىن جاڭا مەكەمەلەر مەن ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ، ءونىمدى كوبەيتىپ، ساپاسىن جاقسارتىپ، تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتى جاڭعىرتا الامىز با دەپ دامەلەندى. بىراق ولاي بولماي، قايتا مارتەبەلەرىنەن باسقا ەرەكشەلىكتەرىنەن، ماماندانۋىنان، قاقىلارى مەن كادرلارىنان بىرتىندەپ ايىرىلا بەردى. ولاردا ىستەيتىن كورنەكتى عالىمدار مەن ءوندىرىس وكىلدەرىنىڭ بۇل سالالارعا نە اگەنتتىك، نە مينيسترلىك تۇرىندە جەكە مارتەبە بەرۋ تۋرالى پرەزيدەنت، پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە جازعان بىرنەشە وتىنىشىنە ەشقانداي جا­ۋاپ بولعان جوق.

تۇپتەپ كەلگەندە، ۇجىمشار، كەڭشار­لار­دىڭ، اۋىلدى جەرلەردەگى باسقا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جابىلۋى جۇمىس­سىز­دىقتى كوبەيتتى، جاستاردىڭ قالاعا بەت الۋىنا جول اشىپ، زاڭ بۇزۋشى­لىق پەن بۇزاقىلىق ۇدەدى. بۇلاردىڭ سوڭى اگرارلىق سالانىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن 4%-عا دەيىن تومەندەتىپ تىندى.

باسقارۋ قۇرىلىمىن بۇرىنعى اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىنە ۇقساتا ۇيىمداس­تىرۋ ءتىپتى ەكىنشى دەڭگەيدەگى ورگاندارعا دا كىرگىزىلدى. مىسالى، 1992 جىلى قۇرىلعان ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى الدىمەن تەك ءوز سالاسىن باسقارسا، كەيىن وعان اڭشىلىق، ودان سوڭ بالىق شارۋاشىلىعى قوسىلدى. سودان بەرى بۇل كوميتەت ءبىر رەت ۇكىمەت قاراماعىندا، ال التى رەت باسقا مونستر-مينيسترلىكتەردىڭ قۇرامىندا بولدى. قازىر ول ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە باعىنادى. بۇل مەكەمە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن سالالاردى باسقارىپ وتىر. مىسالى، ەكولوگيا – جالپىلاما، سالالاردىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنەن باقىلاناتىن ءىس. ونىڭ گەولوگيا مەن تابيعي رەسۋرستار باعىتى دا تەحنولوگيالارى جاناسپايتىن وندىرىستەر مەن قىزمەتتەرگە جاتادى.

بۇدان ەكى جىلداي بۇرىن رەسپۋبليكا بويىنشا الداعى جىلدارى 2 ملرد اعاش وتىرعىزىلاتىنى حابارلاندى. بۇل – ماماندارى از وسىنداي مينيسترلىكتەردەن عانا شىعاتىن جالاڭ، ورىندالۋى نەعايبىل كورسەتكىش. ءارى ول – قانشا ايتۋعا جاعىمدى كورسەتكىش بولعانىمەن، ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتىنىڭ جۇزدەن ءبىر بولىگىنە دە جەتپەيتىن ءىس. كاسىبي ماماندار وعان ەڭ بولماعاندا قانشا ورمان القابى قاي جەرلەردە قۇرىلاتىنىن قوسار ەدى. سوندا عانا ول ەداۋىر سالماققا يە بولىپ، نانىمدى كورسەتكىش رەتىندە قابىلدانار ەدى.

ورماندارىمىزدىڭ بارلىق ايماقتا شاشىراندى ورنالاسۋى، ينفراقۇ­رىلىم­داردىڭ ناشارلىعى، ەكونوميكانىڭ السىزدىگى، قۇقىقتىق مادەنيەت پەن باسقا­رۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى جوعارىدا كورسەتىل­گەن شىندىقتارعا قوسىلا كەلىپ، ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ قالاي بولعاندا دا ءوز مۇمكىندىكتەرىنەن ارتىق ىستەرگە شاماسى كەلمەيتىنىن انىق كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا ورماندار مەن ورمان شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋ ىسىنە ولاردى باسقارۋدى رەسپۋبليكا بويىنشا ەكىگە ءبولىپ جىبەرۋ دە ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرەدى. مىسالى، ولاردىڭ 80%-ى 17 وب­لىس اكىمدىگىنە، 20%-ى عانا اتال­عان كوميتەتكە قاراۋى ورمان شا­رۋا­­شىلىعىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىس­تىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋدى ورىندالمايتىن ارمانعا اينالدىرىپ جىبەرەدى. سول سەبەپتى وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل سالادان كەڭەس زامانىنىڭ تەحنيكالارى مەن ولارعا ەسەپتەلگەن نورمالار مەن نورماتيۆتەر قولدانىستان ءالى شىعارىلماي كەلە جاتىر.

كوپ مەملەكەتتە ورمان شارۋاشىلىعىن تۇراقتى جۇرگىزۋ ولاردىڭ پرەزيدەنتتەرى، پارلامەنتتەرى نە ۇكىمەتتەرى بەكىتكەن ورمان كودەكستەرى، ۇلتتىق بىرەگەي ورمان ساياساتى جانە ۇزاق جىلدارعا ارنالعان ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ستراتەگيا­سى ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بىزدە بۇلاردىڭ بىرەۋى، تەك ورمان كودەكسى عانا بار. ونىڭ ءوزى وتە قاجەت ورمان ءوسىرۋ، كۇتىم جاساۋ، قورعاۋ جۇمىستارىنان گورى، ورماندى پايدالانۋ جاعىن باسىمىراق باعىت ەتىپ جىبەرگەن. مۇنى ورماندارى وتە كوپ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورمان كودەكسىنەن اۋىسقان ەرەجەلەر دەۋگە دە بولادى.

بۇدان 13 جىل بۇرىن ءبىز ورمانى وتە از ءوز ەلىمىزگە لايىقتى ۇلتتىق بىرەگەي ورمان ساياساتىنىڭ جوباسىن جاساپ، اتالعان كوميتەتكە جىبەرگەن ەدىك. بىراق ونىڭ بۇل قۇجاتتى جوعارعى كابينەتتەردە بەكىتتىرۋگە شاماسى كەلمەدى.

ورمان شارۋاشىلىعى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلارمەن دە دۇرىس جۇمىس ىستەدى دەي المايمىز. العاش دايىندالعان «قازاقستان ورماندارى» باعدارلاماسى 12 جىلدان كەيىن (2004) زورعا بەكىتۋدەن ءوتىپ، ءبىر جىلدان كەيىن «جاسىل ەل» جانە «جاسىل دامۋ» باعدارلامالارىنا اۋىس­تىرىلدى (2005-2014). بىراق بۇلاردى باسقارۋ مامانداندىرىلعان ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە بەرىلمەي، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ارقىلى جۇرگىزىلدى. ستۋدەنت جاستار ورتالىعى وقۋ اراسىنداعى دەمالىس كەزىندە اعاش وتىرعىزۋ ىستەرى كوپتەپ جۇرگىزىلگەنىن اندا-ساندا جاريا ەتىپ تۇردى. بىراق ولاردىڭ قانشاسى قاي جەردە ءوسىپ تۇرعانىن، جالپى ناتيجە قانداي ەكەنىن قازىر انىق ايتۋ قيىن.

ورمان ساياساتىن زەردەلەپ جۇرگەنىمە جارتى عاسىردان اسسا دا، سوڭعى 30 جىل ىشىندە وسى سالانىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىن قاراعان بىردە-ءبىر ۇكىمەت وتىرىسىن ەسىمە تۇسىرە المايمىن. ارينە، جۇمىس بارىسىندا قابىلدانعان شەشىمدەر بولدى. بىراق ولاردى دا ءبىر باعىتتى، ورمان شارۋاشىلىعىنا جاعىمدى بولدى دەي المايمىن. ولاردىڭ ىشىندەگى اعاش كەسۋدى قىلقان جاپىراقتى جانە سەكسەۋىلدى ورمانداردا توقتاتا تۇرۋعا، اعاشتاردى شەتەلدەرگە شىعارۋعا تى­يىم سالۋعا باعىتتالعان بولىگى سالامىزعا پايدالى بولدى. ال حالىق مۇقتاجدىعىن ازايتاتىن 100-دەن اسا جەرگىلىكتى اعاش شەبەرحاناسىن جويىپ جىبەرۋدى، 120 ورمان مەكەمەسىن كوممۋنالدىق مەنشىك وبلىستىق اكىمدىكتەرگە تاراتۋدى، سەمەي وبلىسىنىڭ 11 ورمان مەكەمەسى مەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ 2 مەكەمەسىن قوسىپ، باسقارۋعا بەرۋدى، 650 مىڭ جانە 250 مىڭ گەكتار اۋماقتى بار ەكى رەزەرۆاتقا اينالدىرۋدى دۇرىس شەشىمدەر قاتارىنا قوسۋ قيىن. بۇل شەشىمدەر 30 مىڭ ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرىنىڭ سانىن ەكى ەسەدەن دە ارتىق قىسقارتىپ، 14 مىڭعا دەيىن كەمۋىنە اكەلىپ سوقتى.

ەۋروپا ەلدەرىندە ورماندا­رى­نىڭ جالپى كولەمى ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي. پولشا مەن تۇركيادا جەكە ورمان مەكەمەلەرىنىڭ ورتاشا اۋماعى 18-24 مىڭ گەكتاردان اسپايدى. ولاردىڭ جالپى سانى 420-450 شاماسىندا. بىزدە ونداي مەكەمەلەردىڭ سانى 150 دەن اسپايدى. كەيبىر تومەنگى قۇرامعا جاتاتىن ورمان مەكەمەلەرىنىڭ كولەمى 1 ملن گەكتاردان اسادى. ال جەكە ورمانشىلاردىڭ ورمان قورعاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ اۋماعى 40 مىڭ گەكتارعا جەتىپ جىعىلادى. سوندىقتان ورمانداردى ساقتاۋ مەن ولاردىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ، جاڭعىرتۋ – جوعارىدا جايلى كابينەتتەردە وتىرعان كەيبىر شەنەۋنىكتەر ويلايتىنداي وڭاي شارۋا ەمەس.

ورمان ىشىندەگى ءاربىر اعاش – ءتىرى ورگانيزم. ولاردى تابيعاتتىڭ قانداي دا وزگەرىستەرىنە توتەپ بەرىپ، كەم دەگەندە 60-120 جىل قوزعالماي ء«بىر ورنىندا» وسۋگە جازعان. قىستا مال سەكىلدى قوراعا قاماپ، جازدا جايلاۋعا ايداي المايسىڭ. ءورت بولسا، باسقا قاۋىپسىز جەرگە دە كوشىرە سالۋىڭ مۇمكىن ەمەس. كوپشىلىك وسىنى تۇسىنە بەرمەيدى. قولدانىلىپ جۇرگەن ورمان ءوسىرۋ تەحنولوگيالارى دا ەسكىردى. ولار ءالى بۇرىنعى داعدى بويىنشا ءبىر اعاش تۇرىنەن تىعىز ءارى تۇتاس ۇلكەن ايماقتارعا ەگىلىپ جاتىر. بىراق بۇل ءادىس، كۇتىمدىك جۇمىستار كوپتەن توقتاپ قالعان ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا، ەكستەنسيۆتىك جولعا اينالىپ، جاساڭ ورماندارىمىز ورتكە وتە قاۋىپتى نىساندارعا اينالىپ بارادى. مىسالى، قارجى-ەكونوميكالىق باسقارۋ ورگاندارى سوڭعى 20 جىل بويى كۇتىمدىك كەسۋلەردىڭ جارىقتاندىرۋ، سيرەتۋ سەكىلدى بالاۋسا ورماندارعا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس تۇرلەرىنە ورمان كودەكسىنىڭ 110-بابىنىڭ 8-تارماعىندا كورسەتىلگەن قاجەتتى اقشا ءبولۋ ەرەجەسىنە قاراماي ءبىر تيىن دا بەرمەي كەلەدى.

وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوسىپ تۇرعان اعاش تا وتە ارزان ساتىلادى. ونىڭ ءبىر تەكشە مەترى ورتا ەسەپپەن قازىر 850 تەڭگەدەن اسپايدى. ال ول قۇلاتىلىپ، بورەنەگە اينالعاندا 20-25 مىڭ، تىلىنگەن سوڭ 40 مىڭ تەڭگە كىرىس اكەلەدى. بىراق ولاردىڭ ءبارى مەردىگەردىڭ قالتاسىنا كەتەدى.

جالپىلاي ەسەپتەگەندە، ءبىر جىلدا 1 ملن تەكشە مەتر اعاشتى كەسۋگە بەرگەن رۇقساتتان رەسپۋبليكا مەن وبلىس بيۋدجەتتەرىنە 850 ملن تەڭگە عانا تۇسەدى. ال مەملەكەتتىڭ ورمان شارۋا­شىلىعىنا جىبەرىلەتىن شىعىنى 25-28 ملرد تەڭگەدەن اسادى. سوندىقتان از دا بولسا ودان مەملەكەتكە تۇسەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋگە جول اشۋ كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەنى تالاي كوتەرىپ، ءوسىپ تۇرعان اعاشتارعا جاڭا دەڭگەيدەگى باعا جۇيەسىن ۇسىنساق تا، جوعارعى ورىنداردىڭ بىردە-بىرىنەن قولداۋ تاپپادىق.

ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى تۇسىنبەيتىن تاعى ءبىر ماسەلە مىناۋ. ولار ءومىر بويى ماپەلەپ وسىرگەن ورماندار پىسكەن كەزىندە، وعان ەش قاتىسى جوق باسقا جەكە ارەنداتورلار قوجا بولىپ شىعا كەلەدى دە، بارلىق پايدا سولاردىڭ قالتالارىنا تۇسەدى. ال ورمان مەكەمەلەرى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى ەش بولىپ، ول پايدا ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە جاساعان ۇلەسى رەتىندە دە كىرمەي، ولار قۇرالاقان قالادى. بۇل بىلايشا ايتقاندا، ەگىنشىنىڭ ەگىنىن پىسكەن كەزىندە باسقا ادامعا تارتىپ اپەرگەنمەن تەڭ ءىس.

شىندىعىنا كەلسەك، قوستاناي وبلى­سىن­داعى ورمان ءورتىنىڭ شىعۋى پرەزي­د­ەنت­تىڭ وسى وڭىرگە ساپارىنا سايكەس كەلىپ، ونىڭ ءورت ءسوندىرۋ ءىسى مەن زاردابىن ازايتۋعا تىكەلەي باسشىلىق ەتۋىنە بايلانىستى رەزونانس الدى. بۇرىن ونداي، ودان دا زور ورتتەر رەسپۋبليكانىڭ ءبىراز وڭىرىندە تالاي رەت بولعان. بىراق ولار زيان­دى بولعانىمەن، ۇيرەنشىكتى قۇبىلىس سەكىلدى كورىنەتىن. مىسالى، سونداي ءورتتىڭ ءبىرى ەرتەرەكتە ەرتىس جاعالاۋىنداعى قاراعايلى ورمانداردا شىعىپ، ونى وشىرۋگە قاتىسقان ەكى ادام تىرىدەي جانىپ كەتسە دە، بۇل قايعىلى وقيعاعا اسا كوپ ءمان بەرىلمەگەن ەدى. ولاردىڭ وتباسىلارىنا قارجىلاي كومەك تە بەرىلمەگەن، وزدەرى دە ەش ماراپاتسىز قالدى.

ورمان مەن تابيعاتتى قورعاۋ قىزمەت­كەر­لەرىنە ءبىر جارىم جىلدان بەرى عانا كوڭىل اۋدارىلا باستادى. العاشقىلار قاتارىندا براكونەرلەردى ۇستاۋعا قاتىس­قان ەكى ادامعا، ءبىرى مارقۇم بولعاننان كەيىن مەملەكەتتىك ناگرادالار مەن ماتەريالدىق كومەك تاپسىرىلدى. بۇعان دەيىن بۇل سالا بويىنشا تالاي ءوز ىسىنە بەرىلگەن، ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ماماندار بولا تۇرسا دا، وتكەن وتىز جىل ىشىندە بىردە-ءبىر قىزمەتكەر ۇكىمەت تاراپىنان ماراپاتتالعانىن ەستىگەن ەمەسپىز.

ءبىز بولعان ءورتتى سوندىرۋگە اسكەري قىزمەتكەرلەر مەن توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار جەرگىلىكتى ورمانشىلار دا ءورت سوندىرۋگە ەرلىكپەن قاتىسقانىنا ەش كۇمان كەلتىرمەيمىز. بىراق ولار بۇرىنعى ادەتپەن بۇل جولى دا ماراپاتتالعاندار ساناتىنا ىلىنبەي قالدى.

وكىنىشكە قاراي، ورمان شارۋاشىلى­عىنىڭ ماماندارى جوعارىدا كورسەتىلگەن كوپ سەبەپتەرگە بايلانىستى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىن­شا باسقارۋشىلار اراسىنداعى ماماندار العاشقى 20 جىل ىشىندە (1993-2013) 50%-عا ازايدى. ولاردىڭ ورنىنا ورمانعا ەشقانداي قاتىسى جوق ماماندار كەلدى. الدىمەن ورمانشى مامانداردى جويىلعان ۇجىمشار مەن كەڭشارلاردىڭ باستىقتارى مەن پارتيا قىزمەتكەرلەرى ىعىستىردى. قازىر بۇل سالانى بيولوگيا ماماندارى مەن ەكولوگتەر، تابيعاتتى جاقسى كورەتىن قاراپايىم ازاماتتار وزدەرىنىكى دەپ ەسەپتەيدى. ونى قوستانايداعى ءورت كۇندەرى گازەتتەردە جازىلعان ماقالالاردان دا انىق بايقاۋعا بولادى. ولارداعى سۇحبات جەرگىلىكتى ورمانشى قىزمەتكەرلەردەن ەمەس، سونداعى ءبىر ەكولوگيا بەلسەندىسىنەن الىنىپتى.

قورىتا ايتقاندا، ءبىزدىڭ ەلدەگى ەكونوميكا سالالارىن باسقارۋ جۇيەسى ولاردى مامانداندىرۋ تۇرعىسىنان قاراساڭ دا، جەتەكشى كادرلاردى تاربيەلەۋ، تاڭداۋ جانە بەكىتۋ تۇرعىسىنان قاراساڭ دا اقاۋسىز ەمەس ەكەنىن مويىنداعان دۇرىس. وسىعان قاراماي ەكونوميكاعا تىكەلەي قاتىسى بار بۇل كەلەلى ماسەلە وسى ۋاقىتقا دەيىن جان-جاقتى تالدانىپ تا، جاريالانىپ تا كورگەن جوق.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، نارىق زامانىندا جەكە سالالارعا دارا دامۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ول سالانىڭ جاقسى مامانداردى تاربيەلەپ وسىرۋىنە، جۇمىسىن ءوز باعىتىندا ءتيىمدى ۇيىمداستىرىپ، ءوندىرىستى عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭالىق­تار نەگىزىندە وركەندەتۋگە جول اشادى. مۇنداي شەشىم، اسىرەسە، دامۋى كەشەۋىلدەپ قالعان سۋ، ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىنا اۋاداي قاجەت. ولار رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اڭ، قۇس پەن ورمانداردى، وزەندەر مەن كولدەردى، جاڭبىر مەن قار، جەراستى سۋلارىن، سان الۋان بالىق پەن وسىمدىك تۇرلەرىن قورعاپ، كوبەيتە ءتۇسۋى كەرەك. وتكەن عاسىردا رەسپۋبليكامىزدىڭ بەسىن­شى ت ۇلىگى سەكىلدى سانى 1 ملن 300 مىڭعا جەتكەن اقبوكەندى ەكى رەت جويىپ الا جاز­داعانىمىزدى قالاي ۇمىتامىز.

ەلىمىزدە سۋ دا تاپشى. بىراق ونى ۇنەمدى جۇمساۋدى ءالى باستاعان جوقپىز. بۇرىن انىقتالعان جەر استىنداعى تەڭىزدەرىمىز يگەرىلمەي جاتىر. كاسپي مەن ورالداعى بەكىرەلەر مەن باسقا بالىقتاردىڭ، دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ دە شەشۋى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەرى جەتكىلىكتى.

وتكەن جىلدارداعى كادرلىق شەشىم­دەر­دەگى جىبەرىپ العان قاتەلىكتەر سا­يىپ كەلگەندە ءبىر جاعىنان قاتارداعى قىز­مەتكەرلەردىڭ ءوز باسقارۋشىلارىنا جاعىمپازدىعىن كۇشەيتىپ، ەكىنشى جاعىنان سوڭعىلاردىڭ قاراماعىنداعى ادامدارعا مەنمەندىك پەن وكتەمدىك جاساۋىنا اكەلىپ سوقتى. بۇلار قوسىلا كەلىپ، قوعامىمىزدىڭ ۇلكەن بىلىعى بولىپ ەسەپتەلەتىن الىم مەن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تاۋسىلماس كوزىنە اينالدى. بىراق بۇل بىلىقت­ان ءبىزدى جاي سىناۋ نەمەسە مي­نيستر­لەردى ورنىنان الۋ سەكىلدى شارا­لار قۇتقارا المايدى. ودان تەك تەرەڭدە جاتقان سەبەپتەر مەن قاتەلەردى انىقتاپ، باسەكەلى ورتادا اشىق سايلاۋ وتكىزىپ، كاسىبيلىك پەن بىلىكتىلىككە ءمان بەرىپ، دەموكراتيالىق دامۋدىڭ پرينتسيپتەرىن العا شىعارساق قانا قۇتىلا الامىز. سوندا عانا ادىلەتتى قازاقستان ورناعانىنا تولىق سەنەتىن بولامىز.

 

ءسابيت بايزاقوۆ،

ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار