ەكونوميكا • 26 ناۋرىز، 2023

ىشكى نارىققا سىرتقى فاكتوردىڭ اسەرى قانداي؟

90 رەت كورسەتىلدى

بانك سالاسىنىڭ ساراپشىلارى تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار رەتىندە مۇناي مەن شيكىزات باعاسىن، الەمدەگى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق جاعدايدى، سونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ساۋدا ارىپتەستەرىندەگى احۋالدى ايتادى. ال قارجىلىق رەتتەۋشى وكىلدەرى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قولداۋ ارقىلى ناقتى ايىرباس باعامىنا قول جەتكىزۋدى، اعىمداعى شوت بويىنشا تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ الدىن الۋ جانە حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ، سونىڭ ىشىندە التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.  

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

الدىن الا دەرەكتەرگە سايكەس ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردىڭ كولەمى وتكەن ايدا 300 ملن دوللارعا تومەندەپ، اقپان سوڭىندا 57،4 ملرد دوللاردى قۇ­را­دى. بۇل رەتتە وتكەن ايدا ۇلتتىق قور­دان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت تۇرىندە 273 ملرد تەڭگە اۋدارىلدى

بيىلعى اقپان ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الەمدىك نارىقتاعى تاۋەكەل دارەجەسىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان، تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامى نىعايعان. ۇلت­تىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، اقپاندا الەمدىك ۆاليۋتا نارىعىندا اقش دوللارىنىڭ السىرەۋ ءۇردىسى توقتاپ، DXY يندەكسى قاڭتارداعى قۇلدىراۋدى تولىعىمەن وتكەرىپ، ءبىر ايدا 2،7%-دى قۇراعان. دامۋشى ەلدەردىڭ نارىقتاعى ۆاليۋتالار يندەكسى 2%-عا السىرەگەن. اۋىل شارۋاشىلىعىنان وزگە سەكتورلاردا جۇ­­مىس ىستەيتىندەر سانىنىڭ ەداۋىر ۇل­عايۋى اقش-تاعى ينفلياتسيانىڭ ور­نىق­­تىلىعى تۋرالى قازىناشىلىق وب­لي­گا­تسيالار جونىندەگى كىرىستىلىكتىڭ وسۋىنە اسەر ەتكەن. مۇناي نارىعى 1 باررەل ءۇشىن 79،1 دوللاردان 86،9 دوللارعا دە­يىن­گى ارالىقتا كوپباعىتتى ديناميكا­نى كورسەتكەن.

سونىمەن قاتار قىتايداعى مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ بەلگىسىزدىگى مەن اقش-تا مۇناي ونىمدەرى قورىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى الەمدىك مۇناي نارىعىندا تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالۋدا. ونان سوڭ، G7 ەلدەرىنىڭ رەسەي مۇنايىنىڭ باعا­سى­نا جوعارى شەك بەلگىلەۋ تۇرىندەگى سانكتسيالىق شارالار شەڭبەرىندە جانە قىتايداعى مۇنايعا سۇرانىس وڭ باعا بەلگىلەۋ قۇلدىراۋدى ءىشىنارا قايتاردى. اقپاننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا باعا 1 باررەل ءۇشىن 83،9 دوللارعا دەيىن، 0،7%-عا تومەندەگەن.

«تەڭگە باعامىنا اسەر ەتۋ نەمەسە نارىق قاتىسۋشىلارىنا قانداي دا ءبىر بەلگى بەرۋ ماقساتىندا ەمەس، تەڭ­گەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى باعامىنىڭ رەجى­مى ايا­سىندا ترانسپارەنتتىلىكتى ودان ءارى جاق­سارتۋ ماقساتىندا ساتۋ جو­نىن­­­دە بول­جامدار بەرگەنىمىزدى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. ترانسفەرتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز ۇلتتىق قوردان اي سايىن سا­تۋدى جۇزەگە اسىرامىز. شىن ما­نىن­دە، ناۋرىزدا كورسەتىلگەن 750-850 ملن دوللار كولەمىندەگى ساتۋ جوسپارى سوڭعى ۋاقىتتاعى ورتاشا ايلىق سا­تى­لىمنان جوعارى. بۇل ناۋرىزدىڭ ال­عاش­قى كۇندەرىندە تەڭگەنىڭ نىعايۋ سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. الايدا تەڭگە باعامىنىڭ ۇسىنىس فاكتورىمەن عانا ەمەس، سۇرانىس فاكتورىمەن دە ايقىن­دالاتىنىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ۇلت­تىق قوردان كونۆەرتاتسيالاناتىن قا­را­­جات بيۋدجەتكە اۋدارىلىپ، ەكونو­مي­­كاعا بەرىلەدى جانە ونىڭ ءبىر بولىگى ءوسىپ وتىرعان يمپورتتىڭ كولەمىن قار­جى­­لاندىرۋعا جۇمسالادى. تاعى ءبىر ما­­ڭىزدى فاكتور – التىن باعاسىنىڭ تو­­مەندەۋى بولدى. اقپاندا باعالى مە­تال­دىڭ باعا بەلگىلەۋى ءبىر ۋنتسيا ءۇشىن 1 905 دوللاردان 1 810 دوللارعا دەيىن تومەندەدى. التىن باعاسى اقش-تىڭ فرج ساياساتىنا جانە اقش-تاعى ەكونو­مي­كالىق جاعدايدىڭ نەگىزگى ستاتيستيكا­سى­نا تاۋەلدى بولىپ تۇر»، دەدى توراعا ورىنباسارى.

الدىن الا دەرەكتەرگە سايكەس ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردىڭ كولەمى وتكەن ايدا 300 ملن دوللارعا تومەندەپ، اقپان سوڭىندا 57،4 ملرد دوللاردى قۇ­را­دى. بۇل رەتتە وتكەن ايدا ۇلتتىق قور­دان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت تۇرىندە 273 ملرد تەڭگە اۋدارىلدى. وسى ماقساتتا، بۇرىن ايتىلعانداي، ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا 590 ملن دوللار كو­لە­مىن­دە اكتيۆتەر ساتىلدى.

اقپاندا تاۋەكەل دارەجەسىنىڭ تومەن­دە­ۋى اكتسيالار مەن وبليگاتسيالاردى قايتا باعالاۋعا، سونداي-اق التىن باعاسىنىڭ تەرىس ديناميكاسىنا اسەر ەتتى. ءسويتىپ، اق­پاندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كى­رىسى قاڭتارداعى 1،8 ملرد دوللارى مول­شەرىندەگى وڭ ماننەن كەيىن 1،1 ملرد دول­لار بولدى. ۇلتتىق قور قۇرىلعاننان باستاپ اقپاننىڭ سوڭىنا دەيىنگى ورتاشا جىلدىق كىرىس 3،06%-دى قۇرادى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن قايتا تەرىس باعالاۋ ۇلتتىق قورعا قوماقتى تۇسىمدەرمەن تە­ڭەس­تىرىلدى. قورعا ۆاليۋتالىق تۇسىمدەر اق­پاندا 1،4 ملرد دوللاردى قۇراعان. اقپان ايىندا اقش-تاعى ينفلياتسيا مەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك بويىنشا جاڭا ستاتيستيكا قارجى نارىعىنداعى ترەندتى وزگەرتتى.

جاھاندىق ينۆەستورلار اقش-تىڭ فە­دەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى مولشەر­لە­مە­لە­رىنىڭ ودان ءارى تراەكتورياسى بويىنشا كۇتۋلەردى تۇزەتەدى، بۇل اقپان ايىندا دوللاردىڭ تەرىس تاۋە­كەل سەنتيمەنتىنە جانە نىعايۋىنا اكەل­دى. فەدەرالدى قورلاردىڭ مولشەر­لە­مەسىنە فيۋچەرستىك باعا بەلگىلەۋلەرىنە سايكەس، ناۋرىز ايىنداعى وتىرىستا مولشەرلەمەلەردىڭ 42 بازيستىك تارماققا جوعارىلاۋىن بەلگىلەيدى. 25 بازيستىك تارماقتىڭ ستاندارتتى قادامىن ەسكەرە وتىرىپ، بۇل كۇتۋلەر رەتتەۋشى مولشەرلەمەلەردىڭ ءوسۋ قارقىنىن جەدەلدەتە مە، جوق پا دەگەن نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ بەلگىسىزدىگىن كور­سەتەدى. ءسويتىپ، كەيبىر ساراپشىلار ال­داعى ايلاردا قارجى نارىعىنداعى قۇ­بىلمالىلىقتىڭ باسىم بولۋىن بولجايدى، بۇل تاۋەكەلدى اكتيۆتەرگە، سونىڭ ىشىندە دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارىنا قىسىم كورسەتۋى مۇمكىن.

جالپى، ۇزاقمەرزىمدى بولاشاقتا اقش دوللارىنىڭ پوزيتسياسى السىرەيدى دەگەن ءۇمىت ساقتالادى، ويتكەنى اقش-تىڭ فرج ستاۆكالارىنىڭ ءوسۋى توقتاپ، الەمدىك ەكونوميكا قالىپتى ىرعاعىنا قايتا ءتۇسۋى مۇمكىن.

وسى ايدا نارىق قاتىسۋشىلارى فرج وتى­رىسىنا نازار اۋدارادى. رەتتەۋشىنىڭ شە­شىمى فرج مۇشەلەرىنىڭ تۇسىنىك­تە­مە­لەرىمەن قاتار، قارجى نارىعىن­داعى ودان ءارى كونيۋنكتۋراعا دا بايلانىستى بولادى. ەگەر ەكونوميكالىق دەرەكتەر ەكونوميكانىڭ كۇشى مەن تۇراقتىلىعىن ودان ءارى دالەلدەيتىن بولسا، فرج پا­يىز­دىق مولشەرلەمە بويىنشا بولجامدارىن (dot plot) قايتا قاراۋى مۇمكىن، بۇل ينۆەستورلاردى مولشەرلەمەلەردىڭ ءوسۋ تسيكلىن اياقتاۋعا قاتىستى كۇتۋلەردى قايتا قاراۋعا يتەرمەلەيدى، ويتكەنى ماق­سات­تى ينفلياتسياعا قول جەتكىزۋ بۇرىن بول­جانعاننان ۇزاعىراق بولۋى مۇمكىن.

ساراپشىلار مۇناي نارىعىنداعى باعا بەلگىلەۋدىڭ بولاشاعىنا وپتيميستىك كوزقاراسپەن قارايدى. Bloomberg ەكو­نو­ميستەرىنىڭ كونسەنسۋسى 1 باررەل ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 87،4 دوللارىن قۇ­راي­تىن «قارا التىننىڭ» جوعارى باعاسى ساقتالادى دەپ بولجايدى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار