ءۇش ۇلى دا اكە جولىن قۋدى
ەرەجەپوۆتەر وتباسى بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى جۇلدەسىنە يە بولدى
«وتان وتباسىنان باستالادى» دەگەن, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە وتانىمىزداعى ۇلگىلى وتباسىلاردىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى وراسان زور. سونداي ونەگەلى وتباسىنىڭ ءبىرى – تاراز قالاسىنداعى ەرەجەپوۆتەر وتباسى. «اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق» دەيدى دانا قازاق. اتالى سوزدە ايشىقتالعانداي, ءبىز دە بۇگىن مەرەيلى وتباسىنىڭ جاراسىمدى تۇرمىسى, ونەگەلى ءورىسى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز. وتاعاسى تولىباي ەرەجەپوۆ ءورت ءسوندىرۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى. 1962 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى شاقپاق بابا اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن ول نەبارى ەكى جاسىندا اكەدەن ايىرىلىپتى. تاعدىر تاۋقىمەتى اناسى ءۇشىن وڭايعا سوقپادى. ەكى ۇل, ءبىر قىزىمەن قالعان اياۋلى انا جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنداعى توركىنىنە كەلىپ, پانالايدى. – اسكەر قاتارىنان ورالعان سوڭ تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى ەڭبەككە ارالاسۋىما تۋرا كەلدى. تاراز قالاسىنا كەلىپ, بىلعارى وڭدەۋ كومبيناتىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. مۇندا نەبارى 7-8 اي جۇمىس ىستەدىم. سوندا دا بولسا كاسىپورىنداعى كومسومول كوميتەتى مەنىڭ ەڭبەگىمدى باعالاپ, ىشكى ىستەر قىزمەتىنە جولداما بەردى, – دەيدى تولىباي اعا وتكەن كۇندەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ. مىنە, وسى جولداما ونىڭ ومىردەگى جولىن اشقانداي اسەر قالدىردى. بۇل 1983 جىل بولاتىن. وسىلايشا جالىنداپ تۇرعان جاس جىگىتتىڭ ىشكى ىستەر قىزمەتىنىڭ ءورت ءسوندىرۋ سالاسىنداعى ەڭبەك جولى باستالىپ تا كەتتى. «داراق ءبىر جەردەن كوگەرەدى» دەيدى حالىق دانالىعى. تولىباي دا تاراز قالاسىنداعى №2 ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىنىڭ بولىمشە باستىعى لاۋازىمىندا 24 جىل بويى تابان اۋدارماي قىزمەت اتقاردى. ورتكە قارسى قىزمەت سالاسىنداعى ەرەن ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى اتالىپ ءوتتى دە. ءى,ءىى,ءىىى دارەجەلى «ورتكە قارسى قىزمەت ورگاندارىنداعى ءمىنسىز قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ ءبىر عانا دالەلى. ۇلكەن ەڭبەك جولىنان وتكەن اياۋلى جارى راۋشان ەكەۋى ءۇش ۇل تاربيەلەپ ءوسىرىپ, راحاتىن كورۋدە. ارىپتەستەرى قۇرمەت تۇتقان تولىباي ءوز ۇلدارىن جاستايىنان قاتاڭ ءتارتىپ پەن باتىلدىققا باۋلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ەل قامىن, مەملەكەت تۇتاستىعىن ويلايتىن وجەت تە ەرجۇرەك ازامات بولۋعا شىڭدادى. ەر جەتە كەلە ات جالىن تارتقان ۇلدارى ءىلياس پەن ەلجان اكەنىڭ جارقىن جولىن قۋىپ, ەلىنە قورعان بولار اسكەري قىزمەتتى تاڭدادى. قازىر تۇڭعىشتارى ءىلياس تالاس اۋدانى, قاراتاۋ قالاسىنداعى №5 ءورت ءسوندىرۋ بولىمىندە قاراۋىل باسشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. ەكىنشى ۇل ەلجان بولسا قالالىق ء«ورت ءسوندىرۋ جانە ازاماتتىق قورعانىس» مەكەمەسىندە باس مامان. مەكتەپتە وقيتىن كەنجەلەرى جانبولات بولسا جاقىندا عانا وتكەن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدەن 103 بالل جيناپ, اكەسىنىڭ جانە اعالارىنىڭ جولىمەن كوكشەتاۋ تەحنيكالىق ينستيتۋتىنا قۇجات تاپسىرۋعا دايىندالۋدا. ول دا اسكەري سالادا ەڭبەك ەتۋگە بەلدى بەكەم بۋىپ وتىر. «اكە كورگەن وق جونار» دەگەن وسى بولسا كەرەك!
تاراز.
ونەر قونعان شاڭىراق
مالدىباەۆتار اۋلەتى ەكىنشى ورىندى ەنشىلەدى
كۇي ونەرىنىڭ سيقىرلى يىرىمدەرىن حالقىمىزدىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى, داۋلەسكەر كۇيشى, جامبىلدىق امان مالدىباەۆتىڭ ەسىمى جۇرتقا جاقسى تانىس. قارا دومبىرانى سەرىك ەتكەن ا. مالدىباەۆ العاشىندا جامبىل مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنىڭ تەاتر بولىمىندە وقىپ, كەيىن الماتىداعى چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەدە ءبىلىمىن شىڭدايدى. وندا ول حالىق اسپاپتارى بولىمىندە ءدارىس الىپ, ەكى جىلدىق دايىندىقتان سوڭ, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ حالىق اسپاپتارى بولىمىنە قابىلدانادى. ءدال وسى ءبىلىم ورداسىندا ول كوپتەگەن بەلگىلى ازاماتتاردىڭ شاكىرتى اتاندى. بىلىكتى ۇستازداردان ءتالىم الىپ, اللانىڭ بويىنا دارىتقان تالانتى مەن تاۋداي تالابىن ەڭبەكپەن ۇشتاستىرعان امان شوڭباي ۇلى 1989 جىلى «اۋليەاتا ورەندەرى» اتتى فولكلورلىق ءانسامبلىن, 1991 جىلى تارمۋ-دە «شەجىرە» فولكلورلىق ءانسامبلىن ۇيىمداستىرىپ, وعان جەتەكشىلىك ەتۋدى ءوز موينىنا الدى. قانشاما جاستى تاربيەلەپ, ۇلتتىق ونەرمەن سۋسىنداۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا بۇگىنگى قازاقستان ەستراداسىنىڭ جۇلدىزى, تانىمال ءانشى دوسىمجان تاڭاتاروۆ تا بار. سونىمەن قاتار, ءوز ءىنىسى – پرەزيدەنتتىك ءانسامبلدىڭ جانە «بەلەس» توبىنىڭ جەتەكشىسى, مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماديار مالدىباەۆ, رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى دانا ماحانباەۆا, نۇرلىبەك قادىربەرگەنوۆتەر دە داۋلەسكەر كۇيشىدەن ءتالىم العان. امان مالدىباەۆتىڭ قازاق مۋزىكاسىنىڭ «التىن قورىنا» ەنگەن «كونە تاراز» كۇيى سازدىلىعىمەن, اۋەنىمەن, تەرەڭ مازمۇنىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل شىعارما كيەلى اۋليەاتا توپىراعىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن, كەلبەتىن, ءتۇر-تۇلعاسىن, قۇدىرەتتىلىگى مەن قاسيەتىن ءبىر ارناعا توعىستىرعانداي. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالعان تۋىندىعا وڭ باعاسىن بەرۋى دە بەكەر ەمەس شىعار. ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاۋدى ءومىرىنىڭ ماقساتىنا اينالدىرعان امان مالدىباەۆ «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ جانە «مادەنيەت قايراتكەرى» مەدالدارىن ەنشىلەگەن. «اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى. اتا جولىن قۋماسا, بارىنان جوعى يگى» دەمەي مە قازاق؟ امان مالدىباەۆ زايىبى سالتانات قوساەۆامەن بىرگە تاربيەلەپ وسىرگەن الىبەك, رۇستەم, قازىبەك ەسىمدى ۇلدارى دا ونەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. تۇڭعىشتارى الىبەك حالىقارالىق "ازيا داۋىسى" فەستيۆالىنىڭ ديپلومانتى, بۇگىندە جامبىل وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ سوليست-ساكسوفونشىسى. ال, دومبىراشى رۇستەم تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى. جاس بولسا دا, باعىندىرعان بەلەسى كوپ. كەنجە ۇلدارى قازىبەك قوبىزدىڭ قۇلاعىندا وينايدى. ول حالىقارالىق «جەز كيىك» جاس قوبىزشىلار بايقاۋىنىڭ لاۋرەاتى, رەسپۋبليكالىق جاس ورىنداۋشىلار بايقاۋىنىڭ ءىى ورىن يەگەرى, سونداي-اق, حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ قازىبەك ابەنوۆ اتىنداعى ارنايى جۇلدەسىنىڭ يەگەرى. قازىر قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا ءبىلىم الۋدا. ءيا, ءبىر عانا وتباسىندا سازگەر دە, كۇيشى دە, دومبىراشى دا, قوبىزشى دا, ساكسوفونشى دا, اكتەر دە بار. بۇل قارا شاڭىراق – ناق ۇلتتىق ونەردىڭ ورتالىعىنداي. ال, ولاردى الپەشتەپ وسىرگەن انالارى سالتانات قوساەۆانىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز. پەرزەنتتەرىنىڭ بويىنداعى تالانت اكە قانىمەن, انا سۇتىمەن دارىعان بولار, بالكىم... وتاناسى دا ونەرگە ءبىر تابان جاقىن. ولاي دەيتىنىمىز, قازىرگى تاڭدا ول جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءاسىلى, اتا-انا ءۇشىن بالالارىنىڭ جاقسى ازامات بولىپ ءوسىپ, حالقىنىڭ ۇلىنا اينالعانىن كورۋدەن اسقان باقىت جوق شىعار؟!
تاراز.
اتا-اناسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋدى ارماندايدى
زاگرەبەلنىيلار اۋلەتى جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا قول جەتكىزدى
ولار وتباسىندا ۇشەۋ عانا. اكە, انا جانە بالا. بۇگىندە بۇل شاڭىراق وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاپ اسپەتتەۋدىڭ, ءبىلىمنىڭ ءھام قاي كاسىپتىڭ دە ادالدىق, ەڭبەكقورلىق تانىتىلعان جەردە بەرەرى مولدىعىنا كوز جەتكىزۋدىڭ دە ۇلگىسىندەي. ءار شاڭىراقتىڭ وسىلاي تولىققاندى, ءمىنسىز قالىپتاسىپ, دامۋى ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق الەۋەتى, ساپالىق قۇرامى نىعايا تۇسۋىنە سەپتەسەدى ەمەس پە؟! زاگرەبەلنىيلاردىڭ وتباسىنداعى ءۇش بىردەي جاننىڭ وزدەرىنىڭ اراسىندا ورنىققان ينتەللەكتۋالدىق باسەكەلەستىك ۇزدىكسىز ءوربىپ, ورىستەۋمەن كەلە جاتقان سەكىلدى كورىنەدى. مىسالى, وتاناسى نادەجدا اليموۆنا قوعامدا قانداي قىرىنان تانىلا الدى دەپ ويلايسىز! ول تاراز قالاسىنداعى «وقىمىستى ۇكى» جەكەمەنشىك مەكتەبىندە قولدانبالى ونەر پانىنەن ساباق بەرەدى. قولدانبالى ونەر تاريحى تۋرالى «اتا مۇرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن بىرنەشە وقۋلىقتىڭ اۆتورى. ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى كاسىبىنىڭ قىر-سىرى جونىندە بۇل ەڭبەكتەرىندە تولعانا سىر شەرتەدى. ەڭ باستىسى, ول وتباسى ۇيىتقىسى, جاناشىر تۇلعا, وتاعاسىن دا, بالا بوگداندى دا تىڭ ىستەرگە جىگەرلەندىرىپ, دەمەگەن مىنەزى جايلى, جان دۇنيەسى سۇلۋ اسىل جار, ارداقتى انا. ال, بيىل الپىستىڭ اسقارىنا شىققان وتاعاسى الەكساندر ءپاۆلوۆيچتىڭ ەسىمى كوپشىلىك قاۋىمعا جازۋشى, اۋدارماشى رەتىندە جاقسى تانىمال. الماتىداعى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىن جانە ونىڭ اسپيرانتۋراسىن كوركەم اۋدارما تەورياسى بويىنشا بىتىرگەننەن باستاپ, ءار جىلداردا ەلىمىزدە شىعاتىن «قازىرگى زامانعى ءبىلىم» جانە «Petroleum» جۋرنالدارىنىڭ, رەسەيلىك «جۋرناليست» جۋرنالىنىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى ارناۋلى ءتىلشىسى, «جاسىل قوزعالىس» الەۋمەتتىك ەكولوگيالىق ورتالىعىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق مۇناي كومپانيالارىندا تەحنيكالىق اۋدارماشى قىزمەتىن اتقارعان. قازىرگى تاڭدا Zhanros Drilling جشس «جايرا» كومپانياسىنىڭ باق جانە كوپشىلىكپەن بايلانىس جونىندەگى ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى. ال, بۇگىندە ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىندە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ جاتقان بالا بوگداننىڭ بۇعان دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءوز الدىنا ءبىر الەم. ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە تانىلۋى 2007 جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن بالالار شىعارماشىلىعى وليمپياداسىندا جەڭىمپازدىق تۇعىرعا كوتەرىلۋىنەن باستالدى. ول كەزدە بوگدانىڭىز بار-جوعى ون-اق جاستا بولاتىن. قىل قالامدى سەرىك ەتكەن بالا بۇدان كەيىن دە وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق سۋرەت بايقاۋلارىندا جىلما جىل دەرلىك الدىڭعى ورىننان كورىندى دە وتىردى. ەلىمىزدە يۋنەسكو جوباسى اياسىندا وتكەن «بالالار الەمدى بەينەلەيدى», حالىقارالىق «التىن جاباعى», «الەم بالالار كوزىمەن» بالالار سۋرەتتەرى بايقاۋلارىنىڭ دا الدەنەشە رەت باس جەڭىمپازى اتاندى. زادىندا سۋرەت ونەرىنىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمىمەن بەيمالىم ءبىر بايلانىسى بار-اۋ. بوگداننىڭ بالالىق شاعىن سۋرەتشىلىك, قولدانبالى ونەر سالاسىنداعى ىزدەنىستەرمەن باستاپ, بولاشاعىن حيميا عىلىمىمەن ءبىرجولا بايلانىستىرۋى كىم-كىمدى بولسىن تاڭداندىرماي قويمايدى. بىلتىر تاراز قالاسىنداعى № 1 گيمنازيا قابىرعاسىنان تۇلەپ ۇشقان بوگدان زاگرەبەلنىي بار-جوعى ون التى جاسىندا ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولدى. بۇگىندە وقۋ ۇزدىگى.
تاراز.
قازاقتىڭ ءار ۇيى باسقالارعا ۇلگى بولۋى ءتيىس
تاستۇلەكوۆتەر وتباسى بايقاۋدا جۇلدەلى ۇشىنشى ورىندى يەلەندى
ءسابيت اتاي مەن ورىنباسار اپايدىڭ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىنا 59 جىل. 4 ۇل, 2 قىز دۇنيەگە اكەلگەن ورىنباسار اپاي – باتىر انا. كوپ جىلعى عۇمىرىن ۇستازدىق ەڭبەككە ارناعان جان. ال, وتاعاسى ءسابيت اقساقال اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. ەكەۋى دە بۇگىندە ەڭبەكتىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرعان باقىتتى جاندار. بالالارىنىڭ بارلىعى ەرجەتىپ, وزدەرى دە ۇلكەن شاڭىراقتىڭ يەسى بولىپ وتىر. شاڭىراقتىڭ تۇڭعىشى – باحىتجان الماتى قالاسىندا تۇرادى. قازىرگى تاڭدا «عىلىم» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى. ال, ونىڭ زايىبى ساۋلە بولسا, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. ەكىنشى ۇلى مۇراتجان ناركولوگ, ساراپشى. ونىڭ زايىبى ساۋلە تاباەۆا اۋرۋحانادا مەدبيكە. قىزدىڭ ۇلكەنى كلارا – اۋداندىق ەمدەۋ مەكەمەسى تەراپيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ءۇشىنشى ۇلى قايرات استانادا تۇرادى. «قازاق ۇلتتىق تەمىر جولى ۆاگون سەرۆيس» اكتسيونەرلىك قوعامىندا ەڭبەك ەتۋدە. ەكىنشى قىزى گۇلنار عىلىم جولىن تاڭداعان. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەكونوميكا عىلىمىندا پەي-دجي دوكتورى. وتباسىنىڭ كەنجەسى نۇرجان مەن كەلىنى سىمبات ۇلكەن شاڭىراقتا اتا اناسىمەن بىرگە تۇرادى. نۇرجان جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. زايىبى سىمبات «قازاق ۇلتتىق تەمىر جول» كومپانياسىنىڭ شۋ جابدىقتاۋ ديستانساسىندا جەتەكشى بۋحگالتەر قىزمەتىن اتقارۋدا. ءبىز ورىنباسار اپايدان «ۇل مەن قىزدى يناباتتى ەتىپ ءوسىرۋدىڭ سىرى نەدە؟» دەپ سۇراعانىمىزدا: «اتا-انا ەڭ الدىمەن وزدەرى وتباسىندا ۇل مەن قىزعا ۇلگى بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن وزدەرى ادالدىق, توزىمدىلىك, ەڭبەكقورلىقتى وتباستارىنىڭ ومىرلىك تىرەگى ەتە ءبىلۋى قاجەت. وتباسىلىق قاتىناستار ءبىر قاراعاندا قاراپايىم بولىپ كورىنگەنىمەن, ول ۇلكەن مەكتەپ. سونى وتاناسى دا, وتاعاسى دا جەتىك مەڭگەرۋى ءتيىس. سوندا عانا سەن ۇرپاعىڭمەن ماقتاناتىن, ولاردىڭ ءاربىر ىسىنە, جەتىستىگىنە شاتتانا الاتىن دارەجەگە جەتەسىڭ», دەدى. «وتباسىداعى اكەنىڭ ءرولى قانداي؟» ءبىز بۇل ساۋالدى وتاعاسىنا قويدىق. – وتباسىداعى اكەنىڭ ءرولى ايرىقشا. اكە اسقار تاۋ رەتىندە بالاعا وزگەشە تاربيە بەرەدى. مۇنى مەن ءوز تاجىريبەمنەن جاقسى بىلەمىن. اكە كەرەك كەزىندە بالامەن بالا بولىپ, اقىلىن ايتار كەزدە ايتىپ, قاتالدىق تانىتاتىن جەردە قاتال بولىپ تاربيەنى ۇلكەن ىسكەرلىكپەن بالانىڭ بويىنا ءسىڭىرۋى كەرەك, – دەدى اڭگىمەسىن وزگەگە وي سالاتىن وسىنداي ورامدارمەن تۇيىندەگەن ءسابيت اعامىز. ماۋەلى بايتەرەكتەي وتباسىندا بۇگىندە بەرەكە مەن بىرلىك, ىنتىماق پەن ىرىس ءوز جاراسىمىن تاپقان.
شۋ اۋدانى.
ماقالالار توپتاماسىن ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ
جامبىل وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ورالحان ءداۋىت.
