جاقسى ادام – جۇرتتىڭ ىرىسى

حان ءتاڭىرىنىڭ ەتەگىندەگى ولكەدە ايلاپ جاۋماعان جاۋىن قوجبانبەت بيگە ۇرپاقتارى ەسكەرتكىش ورناتىپ, اس بەرگەن كۇنى سەبەلەي باس­تالىپ, ساسكە تۇستە توگىپ-توگىپ جىبەردى. بۇل قۇبىلىستى قۇدىرەتتىڭ كۇشى دەمەسكە ءاددىمىز جوق. ولاي دەيتىنىمىز, سول كۇنگى جاۋىن بولەكشە جاۋدى. ادەتتە باتىستان شىعىسقا قاراي تۇيدەكتەلە كوشەتىن اقشۋلان, تەڭبىل بۇلتتار وسى كۇنى كەرىسىنشە كۇنشىعىستان جوڭكىلە كەلىپ, شالكودە جايلاۋىندا توعىسىپ, اللانىڭ نۇرىن جاۋ­دىردى. وسى عالاماتقا دايەكتەمە ىزدەپ, شالكودەدەگى اسقا ارنايى كەلگەن جۇلدىزشى, تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشى مەن اۋا رايىن بولجاۋشى نازاربەك قوجامسەيىتتى سوزگە تارتقانىمىزدا ول كىسى بىلاي دەدى: «رايىمبەك اۋدانىنىڭ اكىمى قىدىرگەلدى مەدەۋوۆپەن كەزدەسكەنىمدە ول بيىل اۋدان اۋما­عىندا قۇرعاقشىلىق بولىپ تۇرعانىن ايتىپ, قوجبانبەت ءبيدىڭ اسىنا شاقىرعان كەزىندە: «الاڭداماي ەلىڭە بارىپ, حالقىڭا سالەم ايت. ءدال وسى ساتتەن باستاپ نارىنقول وڭىرىنە جاۋىن جاۋسا ەكەن دەپ تىلەيمىن», دەگەن ەدىم. سول نيەتىم قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, وسى ولكەگە قاراي اتباسىن بۇرىپ, جولاي قوجبانبەت ءبيدىڭ بىرقاتار ۇرپاقتارى تۇراتىن ءۇيسىن تاۋى باۋرايىنا جەتىپ, اراساندا ايالداعانىمدا جاۋىن تامشىلاي باستادى. ارادا ءبىر كۇن سالىپ شالكودەگە كەلگەندە مىنا جاۋىپ تۇرعان جاۋىندى وزدەرىڭىز دە كورىپ تۇرسىزدار», – دەدى جايباراقات. جالپى, قوجبانبەت بي كىم, دەگەن زاڭدى سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك, بۇل بابامىز ءحۇىى عاسىردا اسپان تاۋلارى اياسىندا ءومىر سۇرگەن داناگوي بي بولعان ادام. ءوسىپ-ءونىپ, ارتىنا مول ۇرپاق قالدىرعان جان. ءوز اتىمەن اتالاتىن قوجبانبەت رۋى ۇلى ءجۇزدىڭ البان ەلىندەگى ەڭ ۇلكەن تايپانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. «جاقسى ادام – جۇرتتىڭ ىرىسى», دەگەندەي بۇگىندە ۇرپاقتارى 12 اتاعا جەتىپ, ءوسىپ-ونۋدە. بابانىڭ ەرتەرەكتەگى اتاقونىسى ىلە وزەنىنىڭ بويى مەن ءۇيسىن تاۋى باۋرايى بولعان. ونى: «قورعاپ تۇرار قورعانىمىز, قوجبانبەت بابا – ۇرانىمىز! قورعاسىنداي قورىعانبىز, ءۇيسىن تاۋى تۇراعىمىز!» – دەگەن ولەڭ جولدارى راستايدى. ۇلان-اسىر استا قوجبانبەت بي ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, 85 جاستاعى شالكودە اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جامالبەك جاقسىلىق ۇلى ۇرپاق جەتىستىگى تۋرالى, ناعاشى جۇرتى اتىنان كەلگەن الماتى وبلىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى مۇرات راحمەتوۆ بابانىڭ قازاقى قاسيەتى جايلى ءسوز قوزعاسا, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان ايتباي بولىستىڭ الماعايىپ ءداۋىردىڭ قۋعىن-سۇرگى­نىنەن قونىس اۋدارۋعا دۋشار بولىپ, بۇگىندە قاراعاندى وبلىسى, جەزقازعان قالاسىنان ارنايى كەلگەن 67 جاستاعى ۇرپاعى ءىلياس بەركىنباەۆ بابانىڭ ۇلىتاۋداعى ۇرپاقتارى جونىندە ايتتى. ايتباي 16 جاسىنان باستاپ 4 رەت بولىس بولىپ سايلانعان ادام ەكەن. ول 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» اتتى كىتابىنا ەنگەن تۇلعا. ىستەگەن ءىسى, سويلەگەن ءسوزى, ءومىر جولى 4-5 كىتاپقا ەنگەن جان بولىپ شىقتى. جاسى كىشى بولعاندىقتان بالا بولىس اتانعانى تاعى بار. وسىدان كەيىن ءسوز كەزەگىن كور­نەكتى عالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆ الدى. ول كىسى: «قاسيەتتى شالكودە جايلاۋىندا سۇيەرقۇل ۇلى قوج­بانبەت بابامىزعا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىپ, بۇل يگىلىكتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جاڭاباي كولباەۆ باۋىرىمىزعا ۇلكەن راحمەت ايتقىم كەلەدى. قازاقتا: «اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. اعايىن تۋىستىڭ باسىن قوسىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىل­دىرىپ, ۇلگى-ونەگە بولاتىن ءىس ىستەگەن ازاماتقا ەلدىڭ ايتارى تەك العىس. وسىناۋ يگىلىكتى ىسكە شىن جۇرەگىمەن قۋانعان ادامنىڭ ءبىرى مەنمىن. ەل امان جۇرت تىنىش بولسىن», – دەدى. ايتسا ايتقانداي جاڭاباي كولباەۆ ناقتى ىسىمەن ەل كوڭىلىنەن شىعىپ, باسشىلىق قىزمەتتە ءجۇرىپ ابدەن ىسىلعان, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنا ساي ارەكەت ەتىپ, تىڭعىلىقتىلىعىمەن تانىلعان ازامات ەكەن. سوندىقتان ەلى وسىناۋ يگىلىكتى ىستە ونى قوجبانبەت بي ەسكەرتكىشىن ورناتۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى سايلاپ ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇگىن ارتىپتى. قولعا العان ءىستىڭ قورىتىندىسىن ايتۋ ءۇشىن ءسوز ەتىپ وتىرعان ازاماتتى –  الما­تى قالاسىنداعى الاتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاڭاباي كولباەۆتى سوزگە تارتتىق. «ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلى نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050:  ءبىر ماقسات, ءبىر ءمۇد­دە, ءبىر بولاشاق» اتتى بيىلعى جول­داۋىندا: «ءبىز ارمانداردى اقي­قاتقا اينالدىردىق. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالا­دىق», دەگەنى بەلگىلى. ۇرپاقتار ەنشىسىندە ەندى وسىناۋ مىقتى قالانعان ىرگە­تاستى بەكىتكەن ۇستىنە بەكىتە ءتۇسىپ, ءوز كەزەگىندە پەرزەنتتىك پا­رىزدى ادال وتەۋ ءىسى تۇر. بىلە ءبىل­سەك بۇل ەلباسى ەل تاۋەلسىزدىگىن اماناتتاعان ۇرپاققا ارتىلعان زور جاۋاپكەرشىلىك. وسى باعىتتاعى ءىستى بىزدەن كەيىنگى لەك ءوز مانىندە ساقتاۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, ۇلاعاتتى ءىستى ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسكەنى دۇرىس. وعان قۇرعاق اقىل ەمەس, ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ, حالىق كوڭىلىنەن شىققان قوجبانبەت بيگە ورناتىلعان ەسكەرت­كىش سىندى قۇندىلىق قانا مۇرىندىق بولا الادى», دەدى. ءاسىلى, قازاقتىڭ اسى دالا توسىندە تۇلپارلاردىڭ ءدۇبىرلى جارىسىمەن جالعاساتىنى قانداي ۇيلەسىمدى. ءدال وسى تۇستا باسا ايتار جايت جەردىڭ شاڭى باسىلىپ, بايگە اتتارىنىڭ كوسىلە شابۋلارىنا تابيعات-انانىڭ جاساعان جاعدايى بولدى. سونىمەن, 30 شاقىرىمدىق الامان بايگەدە الماتى قالاسىنان اكەلگەن شۇ­عىلا تورى وزگە سايگ ۇلىكتەردەن وزا شاۋىپ, ءبىرىنشى بولىپ مارەدەن ءوتىپ, بايگەگە تىگىلگەن اۆتوكولىكتى يەسى جانات قاليەۆكە مىنگىزدى. جورعا جارىسىندا قاراسازدىق جاقان قاراقۇلوۆتىڭ قاراگەرى تايپالا كەلىپ جۇلدەگە تىگىلگەن توڭازىتقىشتى يەسىنە ەنشىلەتسە, قۇنان بايگەدە ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنان كەلگەن امانگەلدى دانەشتىڭ جيرەن قاسقاسى ۇشقىرلىعىمەن دەس بەرمەي, بايگەگە تىگىلگەن اسىل تۇقىمدى قىلقۇيرىقتى يەسىنە جەتەلەتتى. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى, شالكودە اۋىلى.