قوش كەلدىڭ, قويان جىلى!

كازاقتىڭ كونە 60 جىلدىق ەسەبى

كونە تۇركىلىك ەسەپ بويىنشا ءبىر عاسىر 60 جىلعا ءتان بولعانى انىق. مۇنى ولار «جارىن ەسەبى» دەپ اتاعان ەكەن. ناقتىراق ايتقاندا, 60 جىلدا 12 جىل اتاۋى بەس دۇركىن قايتالاناتىندىقتان, اتالارىمىز قاتەلەسىپ كەتپەس ءۇشىن ولارعا بەس ءتۇرلى ءتۇس جانە بەس ءتۇرلى ماتەريالدىق زاتتىق اتاۋ بەرگەن. مىسالى, اق, سارى, قىزىل, قارا, كوك دەيتىن بەس ءتۇرلى تۇسكە: تەمىر, اعاش, توپىراق, وت, سۋ سياقتى زاتتىق اتاۋلار قوسا قولدانىلىپتى. بۇل ءتاسىل – جارىن ەسەبىن جۇرگىزگەندە جاڭىلىسپاۋ ءۇشىن قاجەت دۇنيەلەر.

وسى جارىن ەسەبىن قازاق حالقى ءتىپتى بەر­تىنگە دەيىن قولدانىپ كەلگەن ەكەن.  مىسالى, احات شاكارىم ۇلىنىڭ 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 11-ءشى سانىندا جاريالانعان «مەنىڭ اكەم, حالىق ۇلى – شاكارىم» اتتى كولەمدى ەستەلىگىندە: ء«بىر كۇنى اكەيدەن «قازاق بۇرىن قانداي دىندە بولعان؟», دەپ سۇرادىم. اكەي: «قازاق اتانعانى – نوعايلىدان بولىنگەن سوڭ مۇسىلمان بولعانى. وعان دەيىن ەسكى تۇركىنىڭ ءماۋجۋسي دىندەرى بولعان. ەسكى تۇرىكتەر قۇداي جاراتقان زاتتاردىڭ ەڭ قاسيەتتىسى – بەس نارسە دەپ بىلگەن. ولار: وت, توپىراق, سۋ, تەمىر, وسىمدىك (اعاش) جانە وسى نارسەنى 12 جىلدىڭ اتىنا قوسىپ, 60 جىلدىق ۇلى مۇشەل ەتكەنى دە سوندىقتان ەدى», دەپ ايتقان ءسوزىن كەلتىرەدى.

سول سياقتى ەسكى ابجاتتىق تانىمنىڭ بىلگىرى اقجان ماشانيدىڭ ەڭبەك-تەرىندە دە 60 جىلدىق مۇشەل ەسەبى ايتىلىپتى. عۇلاما مۇشەل دەگەنىمىز – ۋاقىت ولشەمى, وسى ارقىلى كۇننىڭ, ايدىڭ, جىلدىڭ ەسەبىن ايىرامىز دەي وتىرىپ, الپىس جىلدىق مۇشەلگە (جارىن ەسەبى) توقتالىپتى. ياعني 12 جىل ءبىر مۇشەل ونى بەس ساۋساققا كوبەيتۋ ارقىلى 12 ح 5 = 60 جىل شىعادى. بۇل بارلىق كونە شىعىس ەلىنە ورتاق دەيدى. ونىمەن قويماي مۇشەل ەسەبىنىڭ الپىس جىلدىق كەستەسىن جاساپتى ء(ال-ماشاني ا.ج. ء«ال-فارابي كوپىرى», – الماتى: «الاتاۋ» باسپاسى, 2005. – 239-240 ب.).

وسىنداعى 12 جىلعا نەگىزدەلىپ, بەس مۇشەلگە ۇيلەستىرىلگەن جىل ساناۋ ەسەبى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە ب.ز.ب. ءىى عاسىردا تۋن تاۋىن مەكەندەگەن عۇن تايپالارىنان باستاۋ العان. بۇعان دالەل – وسى وڭىردە جارتاسقا قاشاپ سالىنعان پەتروگليف تۇرىندە 12 جىلدىڭ ءمۇسىن-بەينەسى ساقتالعان. بۇل جادىگەردى تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ايگىلى قىتاي ارحەولوگى گاي شانلين: «تاستاعى جىل اتاۋلارى مەن مۇشەلدىك تاڭبالار وسى ولكەدە ەكى مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ تۋىندىسى» دەسە  («قازاقشا مۇشەلدىك جىل ساناۋ», «ورنەك» باسپاسى. استانا, 2000 جىل. – 12 ب), ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان ءبىر عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ەجەلگى قىتاي تاريحشىسى سىما تسيان ءوزىنىڭ كونە عۇندار جايلى جازعان «تاريحي جازبالار» اتتى ەڭبەگىندە جىلدىڭ العاشقى ايى تۋعان كۇنى شانيۋ (عۇن پاتشاسى) ورداسىندا جيىن ءوتىپ, ءلۇن (عۇن استاناسى) قالاسىندا ۇلكەن اس بەرىلەدى. ودان كەيىن كۇزدە جىلقى سەمىرگەن كەزدە دايليندە جيىن اشىپ, بارلىق مال-م ۇلىكتىڭ ەسەبىن شىعارادى», دەپ جازادى. بۇل پايىمدا اتاپ وتىلگەن «جىلدىڭ العاشقى ايى تۋعان كۇنى» دەگەن ءماتىندى كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر «كۇن مەن ءتۇن تەڭەسكەن جىلباسى ناۋرىز» دەپ تاپسىرلەسە, «جىلقى سەمىرگەن ۋاقىت» قىركۇيەكتىڭ 22-ءى, ياعني كۇزگى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن ۋاقىت. دەمەك, بايىرعى بابالارىمىز جىلىنا ەكى دۇركىن كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەۋىن تۇرمىستىق- كۇنتىزبەلىك ەسەپ رەتىندە پايدالانىپ وتىرعان ەكەن.

بيىل – قارا قويان جىلى

كونەدەن كەلە جاتقان قازاقتىڭ جىل قايىرۋ ەسەبى بويىنشا بيىل قارا قويان جىلى كىرىپتى. وسى قارا قويان جىلىن جوعارىدا شاكەرىم اتامىز ايتقان بەس ءتۇر­لى تۇسكە (قارا, اق, قىزىل, كوك, سارى) نەگىز­­دەسەك, بيىل سۋ قويانى ەكەن. جالپى, قويان جىلى تۋرالى حالقىمىزدىڭ فولكلورىندا:

«كەلەتىن ءتورتىنشى جىل قويان ەكەن,

قىسى قاتتى, ال جازى ايالى ەكەن,

اق قويان, قارا قويان, قىزىل قويان,

ىشىندە سارى قويان سايالى ەكەن»,

– دەگەن جىر بارىن بىلەمىز. وسى شۋماقتا ايتىلعانداي 12 مۇشەلدىڭ ءتورتىنشى جىلىن قازاقتار – قويان دەپ اتاسا, تەلەۋىت­تەر – قويون, التايلىقتار – تۋلاي, وز­بەك­شە – قويان نەمەسە تاۋىشقان, سارى ۇيعىر­لار – توسقان, نوعايشا قويان دەيدى ەكەن.

قويان جىلىنىڭ تاريحي-ەتنوگرافيا­لىق ارتىقشىلىعى جايلى ەتنولوگ-زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنە نازار اۋدار­ساق, وسى سالانىڭ بىلگىرى قالبان ىنتاحان­ ۇلىنىڭ 2020 جىلى جارىق كورگەن «قازاقشا مۇشەلدىك جىل ساناۋ» اتتى ەڭبەگىندە: «قويان جىلى تۋعان ادامدارعا بىلاي دەپ انىقتاما بەرىلىپتى: «اق كوڭىل, مىنەزى جۇمساق, نازىك كەلەدى. قيمىل-قوزعالىسى شيراق, قينالعان ادامداردى كورسە, كومەك قولىن سوزۋعا دايار تۇرادى. ساناسى ۋايىم-قايعىدان الىس, رۋحى بيىك بولادى. وتكەن-كەتكەن وقيعالارعا وي جۇگىرتۋ, ەگجەي-تەگجەيلى ساراپتاما جاساۋعا بەيىم. ەڭ باستىسى, باسقانىڭ جەتىستىگىن قىزعانبايدى, قاناعاتشىل, ءوزىن ورىنسىز داۋ-دامايدان الىس ۇستايدى. كەم­شىلىگى – كوڭىل كۇيى قۇبىلمالى, كەيدە ماقساتىنان اينۋعا بەيىم, سونى­مەن قاتار كەي جاعدايدا اشۋعا بوي ۇر­عىش كەلەدى» دەپ جازسا, تانىمال ەتنوگراف بيقۇمار كامالاش ۇلى 2003 جىلى ۇلان­باتىر قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى» اتتى كولەمدى تۋىندىسىندا: «قويان جىلى تۋعاندار جۇمىسقا ۇقىپتى, تۋىسقا قايىرىم­دى كەلەدى. كەمشىلىگى – تابانسىز, تۇراقتى­لىق ساقتامايدى. بۇل جىلى تۋعان ادام – يت, دوڭىز, قوي جىلى تۋعاندارمەن جارا­سىم تاپسا, ۇلۋ, قويان, تىشقان جىلى تۋعان­دار­مەن قايشىلىقتا بولۋى كادىك», دەپتى.

سونىمەن قاتار قازاقتىڭ اۋىزەكى سوزىن­دە «قويان جىلعى جۇت» دەگەن ۇعىم ساقتالعان. سوعان قاراعاندا كەيبىر قويان جىلدارى قاتتى جۇت بولاتىنى ەل ەسىندە ساقتالعان. مىسالى, 1891 – اق قويان جى­لى كەرەمەت جۇت بولعان. بۇل وقيعا تۋرالى كەرەي ناماز اقىن مەن قۇلتۋما سارمۇ­رات­ ۇلىنىڭ ايتىسىندا بىلاي دەلىنىپتى:

«ەلىڭدى زار ەڭىرەتكەن

قارا قويان,

سەنىڭ قۇرىپ قالعانىڭ

تاڭىرگە ايان,

ىشەر تاماق,

كيەرگە كيىم تاپپاي,

بالا-شاعاڭ جەپ ءوستى

باقا-شايان», 

دەسە, ءدال وسى قويان جىلعى جۇت جايىندا حالىق اقىنى, ايتىسكەر-جىرشى مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى:

«قويان جىلى جاۋمادى

كوكتەن جاڭبىر,

قاباعى شارۋالاردىڭ بولدى سالبىر,

قىستا كۇنى بولعاندا قار تىنبادى,

حايۋانعا ءولىم جەتتى اشتان ءاربىر», دەپ ءسوز قالدىرعان. سول سياقتى تاعى ءبىر اق قويان جۇتى اتاقتى اقىن-ءانشى ۇكىلى ىبىراي (1830-1930) ايىر-كومەي اقىن دوسكەي الىمباي ۇلىمەن (1850-1946) ايتىسىندا:

ء«اربىر ايتقان ولەڭىم حالقىما ايان,

ساراڭدارعا بىتكەن مال –

شاققان شايان,

بايدى ساباپ, جارلىنى

جانشىپ وتكەن,

ەستەن قالماس كەشەگى تاقىر قويان»,
دەسە, ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ:

«بولماسا ت ۇلىك الدىرعان,

قاسقىر اتقان,

ءبىر قازاق تابا المايسىڭ

قىستى ۇناتقان,

ءوتىپتى اق قويانداي قىرعىن قىستار,

تۇكىرىك تۇسپەي قاتقان,

جۇرت جۇتاتقان», –

 دەپ جىرلاعان ەكەن (م.يسقاقوۆ. «حالىق كالەندارى». – الماتى: قازاق­ستان, 1980. – 259-260 ب.).

قويان جىلى – قازاق تاريحىندا

كەلەسى كەزەكتە قازاق تاريحىندا قويان جىلى ورىن العان وقيعالارعا توقتالار بولساق: 1687 جىلى قازاق حانى تاۋكە پاشالىق رەسەيمەن ساۋدا-ساتتىق قاتىناستى ورنىقتىرۋ ءۇشىن ءتاشىم باستاتقان ەلشىلەرىن تو­بىل بەكىنىسىنە اتتاندىرسا, 1699 جىلى قازاق حالقىنىڭ ازات­تىعى ءۇشىن ويرات باسقىن­شىلىعىنا قارسى قول باستاپ كۇرەسكەن اتاقتى وتەگەن باتىر وتەع ۇلى ء(مۇيىزدى وتەگەن) دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ال 1711 جى­لى ۇلت تاريحىندا ورنى زور ابىلاي حان ء(ابىل­مانسۇر) دۇنيەگە كەلسە, 1723 جىلى قازاق جەرىن قاتتى جۇت جايلاپ, وسى جىل كوك­تەم­دە ويرات قون­تاي­­شىسى سەۆان رابدان باستاعان 100 مىڭ شەرىك جەرىمىزگە باسىپ كىرە­دى. ناتيجەسىندە, اتاقتى «اقتابان شۇبى­رىن­دى, القاكول سۇلاما» وقيعاسى ورىن الادى. 1735 جىلى ابىلاي بارلىق قا­زاقتىڭ حانى بولىپ 1735 جىلى سايلانسا (قۇداي­بەردى ۇلى ش.رودوس­لوۆنايا تيۋركوۆ, كيرگيزوۆ, كازا­­حوۆ ي حانسكيح ديناس­تي. – الماتى, 1990), 1747 جىلى 10 ساۋىردە رەسەي سىرتقى ىستەر القاسى قۇپيا جارلىق شىعارىپ, قازاقتارعا قارۋ-جاراق, وق-ءدارى, وتتىق, قورعانىس قۇرالدارىن ساتپاۋ جايىندا بۇيرىق بەرگەن. 1771 جىلى قازاق حانى ابىلمامبەت قايتىس بولىپ, ونىڭ ورنىنا ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى ابىلاي سۇلتاندى حان سايلادى. 1783 جىلى سىرىم باتىر دات ۇلى باستاعان كىشى وردا قازاقتارى ورىس-كازاك اسكەرلەرىنە قارسى كوتەرىلىس باستادى. 1795 جىلى رەسەيلىك ارانداتۋشىلاردىڭ ىقپالىمەن ورتا ءجۇز حانى ءۋاليدىڭ ۇستىنەن اق پاتشاعا نارازىلىق حات جولدانىپ, ول بيلىكتەن شەتتەتىلدى. 1807 جىلى قازان باسپاسىندا ەڭ ءبىرىنشى قازاق كىتابى «سەيپىل-مالىك» اتتى عاشىقتىق داستانى جارىق كوردى. 1819 جىلى ءۋالي حان قايتىس بولىپ, ورتا جۇزدە بايىرعى حان سايلاۋ داستۇرىنە شەك قويىلسا, 1831 جىلى كىشى وردا قازاقتارىن بيلەۋ ءۇشىن «ەل باسقارۋدىڭ ديستانتسيالىق سيستەماسى» اتتى قۇجات قابىلدانىپ, بايىرعى بيلەر سوتىمەن شەشىم شىعارۋ ۇكىمى توقتاتىلدى. 1843 جىلى  رەسەي ۇكىمەتى كەنەسارى حانعا قارسى كەڭ كولەمدى اسكە­ري جورىق ۇيىمداستىردى. سوعان قارا­ماستان, كەنەسارى حاننىڭ جاساعى  ولار­عا ويسىراتا سوققى بەردى. سونىڭ ءبىرى – وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىر جۇما­عا سوزىلعان ورىنبور جاساعىمەن شاي­قاس. 1855 جىلى اتاقتى قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ومبىدان سەمەي, اياكوز, قاپال ارقىلى ىلە الاتاۋىنان ءوتىپ, جوڭعار قاق­پاسىنا دەيىن كەلىپ, قايتاردا الاكول, تارباعاتاي, قارقارا­لى, باياناۋىل, كوكشەتاۋ ارقىلى ومبى­عا ورالادى. بۇل ساپاردا ول قازاق حالقى­نىڭ تاريحى مەن ادەت-عۇرپى, ءدىني ۇعىم­­دارى جايىندا كوپتەگەن ماتەريال جيناپ, ناتيجەسىندە ء«تاڭىرى», «قا­زاق­تار­داعى شاماندىقتىڭ قالدىعى» سياقتى ەڭبەكتەر جازدى. 1867 جىلى 11 شىلدە­د­ە يمپەريا قۇرامىندا تۇركىستان گەنە­رال-گۋبەرناتورلىعى قۇرىلدى جانە «سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى» پاتشا جارلىعى قا­بىل­­­داندى. 1879 جىلى اعارتۋشى ىبى­­­راي التىنسارين تورعاي وبلىسى مەكتەپ­تەرىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, ونىڭ بولاشاق اعارتۋ­شىلىق قىزمەتىنە كەڭ جول اشىلدى. 1891 جىلى 12 اقپان كۇنى قول قويىلعان ورىس پەن قىتايدىڭ پەتەربور كەلىسىمى نەگىزىندە شىعىس تۇركىستان قازاقتارى قىتاي قۇرامىنا ءوتتى. 1891 جىلى رەسەي يمپەراتورى ءىىى الەكساندر 25 ناۋرىز كۇنى «اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, ورال جانە تورعاي وبلىستارىن باسقارۋ تۋرالى ەرەجەگە» قول قويدى. 1903 جىلى الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحان ەكى اۆتورمەن بىرلەسىپ جازعان «قازاق ولكەسىنىڭ تاريحي تاعدىرى جانە ونىڭ مادەني جەتىستىك­تەرى» اتتى تۇڭعىش عىلىمي مونوگرافياسى
پە­تەر­بوردا جا­رىق كوردى. بيىل بۇل تۋىن­دىعا 120 جىل تولىپ وتىر. 1915 جى­لى الاش قايراتكەرى مۇستافا شوقاي تاشكەنتتە زيالىلاردىڭ باسىن قوسىپ «كەڭەس» اتتى ۇيىم قۇرسا, وسى جىلى م.تۇرعانباەۆتىڭ «پاي­عامبار زامانى» اتتى كىتابى جارىق كوردى. 1927 جى­لى اقپان ايىن­دا بواك تورالقاسى كوش­پەلى, جار­تى­لاي كوش­پەلى قا­زاق­تار­دى جەر­­گە ورنالاس­تىرۋ تۋرا­­لى شەشىم قا­بىلداپ, گولوششەكين قازاق­­ستان­داعى ەگىستىك­كە جارامدى جەر­لەرگە ورىس شا­رۋالارىن قو­ن­ىس­­­تان­دى­­رۋدى كوز­دەدى. بۇل ءىس ن.نۇر­­ماقوۆ, ج.سۇل­تانبەكوۆ سياقتى قايراتكەر­لەردىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى. 1939 جى­لى ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداق بويىن­­شا حالىق اسپاپتارىندا ويناي­تىن شەبەرلەر بايقاۋىندا دينا نۇرپەيىسوۆا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى. 1951 جىلى قازاق دراما تەاترىندا قويىلعان «اباي» سپەكتاكلىنە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. 1963 جىلى ا.ۆ.زاتاەۆيچ قۇراس­تىرعان قازاق مۋزىكاسىنىڭ ەتنوگ­رافيالىق ەڭبەگى «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» وسى جىلى ماسكەۋدە ەكىنشى رەت باسىلىپ شىقتى. 1975 جىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا» كىتابى جارىق كوردى جانە ايگىلى عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1100 جىل تولۋىنا بايلانىستى الماتىدا حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى.

مەرەكەلىك داتالار مەن تاريحي وقيعالار

جاڭادان عالام قاقپاسىن اشقان بيىلعى قويان جىلى مەرەكەلىك داتالار مەن تاريحي وقيعالارعا تولى. اتاپ ايتقاندا, حالىق كومپوزيتورى قۇر­­مانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ دۇنيە­گە كەلگەنىنە 205 جىل تولسا, جىراۋ مۇرات موڭكە ۇلى مەن كومپوزي­تور اقان سەرى قورامسا ۇلىنىڭ 180 جىلدىق, حالىق باتىرى امان­گەلدى يمانوۆتىڭ (3 ءساۋىر) 150 جىلدىق مە­رەيتويى اتاپ وتىلمەك. سونىمەن قاتار الاش قايراتكەرى, عالىم حالەل دوس­مۇ­حامەد ۇلىنىڭ (24 ءساۋىر) تۋعانى­نا 140 جىل, اتاقتى اقىندار ماعجان جۇماباي ۇلى (25 ماۋسىم) مەن سۇلتان­ماحمۇت تورايعىر ۇلى (28 قازان) جانە ۇلتتىق كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى قاليبەك قۋانىش­باەۆتىڭ (25 ءساۋىر) تۋعانىنا بيىل 130 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. 125 جىل بۇرىن مەملەكەت قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ (25 اقپان), 120 جىل بۇرىن كورنەكتى ءتىلتانۋشى-عالىم سارسەن امان­جولوۆ (27 جەلتوقسان), حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ تۋسا, 110 جىل بۇرىن اتاقتى كومپوزيتور مۇقان تولە­­باەۆ (13 ناۋرىز) پەن جازۋشى قالي­جان بەكحوجين (15 جەلتوقسان) دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن 1923 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى («قىز جىبەك» ءفيلمى ءۇشىن) سۇلتاناحمەت قوجىقوۆ (10 ناۋ­رىز), حالىق ءارتىسى, پروفەسسور بەكەن جىلىسباەۆ (9 مامىر), مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تاحاۋي احتانوۆ (25 قازان), حالىق جازۋشىسى مۇزافار الىمباەۆ (29 قا­زان), جازۋشىلار وتەباي قاناحين (7 جەل­توقسان) مەن كەمەل توقاەۆ (2 قازان), جانە تاعى باسقالارىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى بولسا, ۇعا اكادەميگى, پروفەس­سور جابايحان ءابدىلدين (16 اقپان), مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اكىم تارازي (9 قىركۇيەك), جازۋشى-جۋرناليست سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ (9 ما­مىر) تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىر.

وسىدان 80 جىل بۇرىن, ياعني 1943 جىلى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى ءھام مادەنيەتتانۋشى مۇرات اۋەزوۆ (1 قاڭ­تار), اقىن  رافاەل نيازبەك (24 ناۋرىز), جازۋشى ورالحان بوكەي (28 قىر­كۇيەك), قوعام قايراتكەرى التىنشاش جاعانوۆا (23 جەلتوقسان) دۇنيەگە كەلسە, 70 جىل بۇرىن, ياعني 1953 جىلى قوعام قايرات­كەرى بەردىبەك ساپارباەۆ (9 اقپان), مەملەكەتتىك سىيلىق­تىڭ لاۋرەاتى, وپەرا ءانشىسى كەنجەعالي مىر­جىقباي (3 ءساۋىر), جازۋشى سەرىك بايحونوۆ (15 مامىر), مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ (17 مامىر) دۇنيە ەسىگىن اشسا, بيىل 60 جىلدىق مەرەيتوي­دىڭ يەسى اتاقتى سپورتشىلار زىلتەمىر كوتەرۋدەن وليمپيادا چەمپيونى, الەم جانە ەۋروپانىڭ بەس دۇركىن جەڭىمپازى اناتولي حراپاتىي (20 قازان) جانە گرەك-ريم كۇرەسىنەن كسرو, ازيا, ەۋرو­پا جانە الەم چەمپيونى, وليمپيا ويىندا­رىنىڭ جۇلدەگەرى بالۋان داۋلەت تۇرلى­حانوۆ (18 قاراشا) دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.

وسى ورايدا, كەيبىر تاريحي وقيعا­لار تۋرالى ايتار بولساق: 110 جىل بۇرىن, ياعني 1913 جىلى 2 اقپاندا ورىن­بور قالاسىندا الاش كوسەمدەرى ءا.بوكەي­حاننىڭ, ا.باي­تۇرسىن­ ۇلى­نىڭ, م.دۋلات­ ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇڭعىش جالپىۇلتتىق باسىلىم – «قازاق» گازەتى جارىق كورسە,  اعارتۋشى-پەداگوگ سپانديار كوبەەۆتىڭ «قالىڭ مال» رومانى باسپادان شىققان. 

سونداي-اق 100 جىل بۇرىن 1923 جىلى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى ورىنبور قالاسىندا قازاق وقىعانداردىڭ اتسالىسۋىمەن اتالىپ وتىلسە, تاشكەنت قالاسىندا سۇل­تان­بەك قوجانوۆتىڭ العىسوزىمەن ماع­جان جۇماباي ۇلىنىڭ ولەڭدەر جينا­عى جارىق كورىپتى. قازاق رۋحانياتى ءۇشىن تاعى ءبىر قۇندى جاڭالىق 1923 جىلى ماسكەۋدەگى «كۇنشىعىس» باس­پاسىنان قازاقتىڭ تۇڭعىش ديپلوماتى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن «تەمىرقازىق» جۋرنالى جارىق كوردى. وسىدان 60 جىل بۇرىن ياعني 1963 جىلى ابدوللا قارساقباەۆتىڭ رەجيس­سەرلىگىمەن «مەنىڭ اتىم – قوجا» كوركەم ءفيلمى جارىققا شىقسا,  ماسكەۋدە وقيتىن قازاق جاستارىنىڭ «جاس تۇلپار» ۇيىمى قۇرىلعان ەكەن