"ەگەمەن قازاقستاننىڭ" ارناۋلى بەتى
حالىق پەن مەملەكەت تاڭداعان جول
قاسيەتتى تۇركىستاندى ءبىز نە ءۇشىن رۋحاني استانامىز دەپ اتايمىز؟ «اكە, انا» دەيتىن ۇعىمداردىڭ ۇلىلىعىنا ءبىز كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە جەتە ءمان بەرە بەرمەيتىنىمىز سياقتى حازىرەت قوجا احمەت ياساۋي بابامىزعا ماڭگى مەكەن بولعان تۇركىستانعا قازاقى رۋحىمىزدىڭ قاراشاڭىراعى رەتىندە سانا بيىگىنەن كوز سالىپ, تاريحي تامىرىمىز تۇرعىسىنان پايىمداۋلار جاساۋدىڭ ماڭىزىن قاپەرگە الا بەرمەيمىز.
«ارىستان بابقا تۇنە, قوجا احمەتتەن تىلە» دەگەن بابالار وسيەتىن ءوز وتباسىمىز, قاراقان باسىمىز, جەكە پەندەلىك مۇددەمىزگە بايلانىستى عانا ورىندايمىز. ءامىر تەمىر سىندى كورەگەن الىپتىڭ سىيىنعان پىرلەرى, سايىن ساحارا توسىندە جاتقان سۇيەكتەرىنىڭ ۇستىنە الەم عاجايىپتارىنا بەرگىسىز اسەم كەسەنە سالدىرعان بۇل اۋليەلەر كوزى تىرىسىندە تەك قانا ءوز جەكە باسىنىڭ قامىن ويلاۋمەن كۇن كەشتى مە ەكەن؟ سايىپقىران بابامىزدىڭ ولارعا دەگەن شەكسىز قۇرمەتىنىڭ استارىندا نە جاتىر؟
ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ قاسيەتتى قاعبانىڭ قاقپاسىنان ەنگەندە اللادان جەكە باسىنىڭ يگىلىگىن ءتىلەدى مە؟ جوق, قازاق ەلىنە تىنىشتىق, اماندىق, ءوسۋ-وركەندەۋ باقىتىن سۇراعانى امبەمىزگە ايان. وسىنداي تاريحي تۇلعامىزدىڭ ءىس-ارەكەتىندە كۇللى قانداستارىمىزعا ۇلگى-ونەگە بولارلىقتاي قانداي ساباقتاستىق بار؟ مىنە, ءار ازامات وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەسە, شاما-شارقىنشا وي تەرەڭىنە سۇڭگىپ, تاپقان جاۋابىن پايىم تارازىسىنا سالسا, مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان تياناقتى تۇيىندەۋلەر جاساسا, ءبىز الەمدىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ادامي كاپيتالىمىز تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتا العان بولار ەدىك.
قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ سالىنۋى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سودان بەرگى عاسىرلاردا قازاق حالقى ءوزىنىڭ حاندارى مەن باتىرلارىن, جاقسىلارى مەن جايساڭدارىن وسى كەسەنەگە جەرلەپ, ونى تاريحي تۇلعالاردىڭ پانتەونىنا اينالدىرعان. ەگەمەندىك العان جىلدار ىشىندە ەتەك العان ءار رۋدىڭ ءوز مازارىن, مەشىتىن بولەكتەۋى, ءوز ابىزى مەن باتىرىن مەنشىكتەپ دارىپتەۋ ءۇردىسى ارعى-بەرگىدە وتكەن بابالارىمىزدا بولماعان. ءسۇيىنبايدىڭ قىرعىز اقىنى قاتاعانمەن ايتىسىندا جىرلانعانداي, قازاق حالقى ءوزىنىڭ تۇتاستىعىمەن ماقتاندى. قازاق حاندارى ەلدىڭ ءبىرلىگىن ساقتاۋىمەن, ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ, سول ماقسات جولىندا حالقىن جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرا بىلۋىمەن باعالاندى.
سوندىقتان دا, ەلباسىمىزدىڭ ەلدەگى بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, بارىنشا نىعايتۋ ماسەلەسىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋى, «ءماڭگىلىك ەل» ۇعىمىن ۇلتتىق يدەيامىزعا اينالدىرۋى ءاربىر ازاماتتىڭ ساناسىندا مەملەكەتتىك ءمۇددە تۇرعىسىنان ساۋلەلەنىپ, پاتريوتتىق ۇستانىمنىڭ ۇستىنىنا اينالۋى ءتيىس. بۇعان جالاڭ ديداكتيكالىق دايەكتەمەلەردى كوپىرمە قىزىل ءسوزدىڭ تاسقىنىنا ۇستەمەلەپ جەتكىزە بەرۋگە بولار. بىراق ودان ناقتى ناتيجە كۇتۋ شەلەكتەن بالىق اۋلاعانمەن بىردەي. قوعامدىق قۇبىلىستىڭ كەلىپ شىعۋ سەبەبىن انىقتاماي تۇرىپ, ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ دە كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەيدى.
بۇگىنگى ۇلتتىق سانانىڭ دەڭگەيى ەڭ الدىمەن وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراپ, حالىقتىق پەداگوگيكا ۇردىستەرىنىڭ ۇمىتىلۋىنان كورىنىپ وتىر. بالا ەسى كىرىپ, ماڭايىن بولجاعاننان حالىققا ءتان مىنەز-ق ۇلىق, ادەپ-يبا قاعيدالارى, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر ەرەكشەلىكتەرى, وتباسى, وتانعا بايلانىستى ۇستانىمدار, ت.ب. ۇلتتىق قاسيەتتى قۇندىلىقتار جايلى ەستىمەسە, ۇلگى-ونەگەسىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, جان دۇنيەسىنە ەندىرمەسە, ەسەيگەن سايىن ءوزىنىكىنەن گورى, وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورىپ, ۇلتتىق بەت-بەينەدەن ماقۇرىم بولا باستايتىنىنا كۇندەلىكتى ومىردە كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىز. ۇلت ءۇشىن قاسىرەتتىڭ ەڭ ۇلكەنى – وسى.
ەگەر ەلباسىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ۇلتتىق يدەولوگيامىزعا ارقاۋ بولاتىن بولسا, ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەل باسقارعان ازاماتتاردان باستاپ ەل اعالارىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتى اتقارار قىزمەتىنە, ازاماتتىق مىندەت-پارىزىنا اينالۋى ءتيىس. ەلدى, حالىقتى بىرىكتىرۋگە ارنالىپ وتكىزىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى فورۋم, جيىندارىمىزدىڭ نەگىزگى ماقساتى – وسى. جاراتىلىستاعى ءتىرشىلىك يەلەرىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى كەرەگى – ءتان قورەگى, ياعني ازىق, تاماق. سودان سوڭ ادامعا كيىم, وزگە دە تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەر كەرەك. ال سول كەرەكتەردەن جوعارى تۇراتىن, ادام ساناسىن بيىكتەتەتىن ازىق – رۋحاني ازىق ادام بويىنا حالىقتىق ىزگى سالت-داستۇرمەن, وزىق بىلىممەن, ۇلگىلى تاربيەمەن بەرىلەدى.
بۇگىن ءبىز كورگەن قيىندىقتاردى بالالارىمىز كورمەسىن, تاماعى توق, كيىمى ءبۇتىن بولسىن, نەنى قالاسا سوعان قول جەتكىزسىن, ال رۋحاني ازىقتى جانە ۇلتجاندىلىق قاسيەتتى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ الار دەيتىن قاتە تۇسىنىكتىڭ شىلاۋىنداعى اتا-انا ءوز ۇرپاعىنا عانا ەمەس, وتان, مەملەكەت مۇددەسىنە قيانات جاساپ جۇرگەنىن جەتە ۇعىنباسا, ءبىزدىڭ ۇلكەن قاتەلىگىمىز وسى بولارى ايان.
قىزىل سوزبەن, ناۋقاندىق شارامەن ءىس بىتپەيدى. سول ارقىلى عانا ءار وتباسىنا تىكەلەي ىقپال جاساۋدىڭ مۇمكىندىگى دە جوق. مۇمكىندىكتەرىمىزدى سارالاي كەلگەندە, ءبىز ءالى دە اۋزى دۋالى ەل اقساقالدارىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كومەگىنە ءزارۋمىز. ۇلتتىڭ, ۇرپاقتىڭ قامى جايلى اڭگىمە بيىك مىنبەرلەردەن, مەرزىمدى باق بەتتەرىنەن ۇنەمى ايتىلا بەرگەنى دۇرىس. دەگەنمەن, اۋىل-ايماق, ەلدى مەكەن, مەكتەپتەرگە دەيىن بارىپ, تۇرعىندارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋ, ايتىلاتىن ويدى جۇزبە-ءجۇز وتىرىپ, جۇرەكتەن جۇرەككە جەتكىزۋدىڭ ءمانى دە, بەرەر ناتيجەسى دە بولەك. وسىنداي جۇمىستاردىڭ جاڭا ءادىس-تاسىلدەرىن ويلاپ تاۋىپ جۇزەگە اسىرۋ – ۋاقىت تالابى.
اڭگىمە باسىندا ايتقانىمىزداي, ۇلت, مەملەكەت مۇددەسىن جەكە باس قامىنان جوعارى قويۋدىڭ نە ەكەنىن, قانداي بولاتىنىن بابالارىمىز جەتكىزە ايتىپ, جەكە باستارىنىڭ ۇلگىسىمەن دالەلدەپ كەتتى. جارقىراپ تۇرعان سارا جولدان جاڭىلىپ, تابانىمىزدىڭ ءبۇرى جوقتىعىن تانىتا بەرسەك, ەلباسى ۇسىنعان تەمىرقازىق يدەيانى يگىلىگىمىزگە جاراتا الماساق, ەلدىگىمىزگە – سىن, ەرتەڭىمىزگە – قيانات.
ۇلاسبەك سادىبەكوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
قازاق ەلى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ قاراشاڭىراعى
ۇستىمىزدەگى جىلعى 19-20 مامىردا استانادا العاش رەت «تۇركى جازۋى كۇنى» حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى. فورۋمعا تۇركى كەڭەسى مەن تۇركسوي-دىڭ باسشىلارى, تۇركيا, رەسەي, تاتارستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, ت.ب. ەلدەردىڭ عالىمدارى, قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-داعى وكىلدىگى قاتىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ باستاماسىمەن جانە تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن شاقىرىلعان وسى فورۋم تامىرلاس ۇلتتاردىڭ رۋحاني الەمىنە جاڭا سەرپىن اكەلدى. ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا بولعان سامميتىندە «تۇركى جازۋى كۇنىنىڭ» استانادا اتالىپ وتىلۋىنە جوعارى باعا بەرىلدى جانە ونى جالپىتۇركىلىك مەرەكەگە اينالدىرۋ جونىندە مامىلە جاسالدى. ەندىگى مىندەت وسى كۇندى جىل سايىن بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني-مادەني جاڭعىرۋ كۇنى رەتىندە وتكىزىپ, جاڭا باستامالارعا عۇمىر بەرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, اتالعان فورۋمدا بىرەر ۇسىنىسىمىزدى ورتاعا سالعان ەدىك. ورحون ەسكەرتكىشتەرىندەگى كۇلتەگىن, تونىكوك, بىلگە جازبالارى بايان ەتكەن تاريحتى اسەم سويلەتەتىن ادەبي شىعارمالار مەن ەكرانداردا شالقىتاتىن كوركەم فيلمدەرگە تۇركى اكادەمياسى مەن تۇركسوي-دىڭ اتىنان بايگە جاريالاۋعا شاقىردىق. ەكىنشىدەن, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى الماسۋدىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن قالت جىبەرمەيىك. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ادەبي شىعارمالارىمىزدى ىرىكتەپ, ءتول تىلدەرىمىزگە اۋدارايىق. «تۇركىتەكتەس ەلدەر جازۋشىلارىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسىن ازىرلەۋگە كىرىسەيىك دەدىك. ۇشىنشىدەن, تۇركى دۇنيەسىن تۇگەل قامتىعان ورتاق ەنتسيكلوپەديا شىعارۋدى ۇسىندىق. مادەنيەت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى استاناداعى تۇركى اكادەمياسىمەن جانە تۇركىتەكتەس ەلدەردىڭ سالالاس مينيسترلىكتەرىمەن بىرگە وسى ۇسىنىستاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن ايقىنداۋعا, رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ولارعا ۇيىمداستىرۋ-ەكونوميكالىق جاعىنان قولداۋ كورسەتۋگە ءتيىس دەپ بىلەمىز. ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي: «قازاق ەلى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ قاراشاڭىراعى». ال تەمىرقازىق ەل – قازاقستان تاريحي ميسسياسىنا سايكەس وسىنداي حالىقارالىق ماڭىزدى رۋحاني باستامانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولسا جاراسادى. تالاپ-تىلەگىمىز قولداۋ تابادى دەپ ويلايمىز. الدان سمايىل, ءماجىلىس دەپۋتاتى.دەڭگەيىڭ قانداي, جاس مامان؟
ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان زامانداستارىمىزدىڭ بيۋروكراتيالىق قاسيەتتەردى بويىنا ەرتە ءسىڭىرىپ, ءومىردى كابينەتىنىڭ تەرەزەسىنەن عانا تانىپ, قالىپتاسقانىن كورگەندە وزەكتى ۇلكەن وكىنىش ورتەيدى. نەگە؟ ويتكەنى, ول – وسى ەلدىڭ ەرتەڭى. ال بولاشاعىڭ سانالاتىن جاس ورەن قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن بىلمەسە, ونىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتە الماسا, وكىنبەگەندە قايتەسىز؟! قىزمەت بابىندا, ازعانتاي عانا عۇمىرىمىزدا تالاي اداممەن ارالاس-قۇرالاس بولدىق. سونداي كەزەڭدەردە ەمەن ەسىكتى ەرتە اشقان جاس مامانداردىڭ حالىققا شەكەسىنەن قاراپ, جۇرتتى مەنسىنبەي, قولىنىڭ ۇشىن بەرىپ, سۇراعىنا ەرنىن جىبىرلاتىپ جاۋاپ قاتقانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. شىناشاقتاي عانا بالانىڭ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە جەتكەن اقساقالعا اكىرەڭدەپ جاتقانىن دا ەستيمىز. ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىراتىن تەتىكتى ورىنداردا وتىرعان جاستاردىڭ ءوز قىزمەتىن ءجۇردىم-باردىم اتقارىپ, الدىنا كەلگەن ادامعا ءجونى ءتۇزۋ ءسوز ايتپاي, ەسىكتى نۇقساعان كەزدەر دە كەزدەسەدى. زور بىلىمگە يەك ارتۋدىڭ ورنىنا, قىزىل ءسوز, كوبىك اڭگىمەگە ەلىرگەن جاستاردىڭ مانساپتىق جولىندا ولەرمەندىكپەن العا ۇمتىلعانىن دا كوردىك. وتان الدىنداعى مىندەتتى لەپىرمە ءسوز دەپ قابىلدايتىندار دا بار. وندىرىستە پىسپەي, شارۋاشىلىقتا ءبىر شىرپىنىڭ باسىن سىندىرماي, ونەركاسىپتەن بەيحابار كۇيىندە قىزمەتكە قونجيىپ, سول ورىندى اتاسىنان قالعان مۇراداي كورەتىن جاستاردى دا بىلەمىز. ارينە, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبارى سونداي دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. ەلگەزەك, ەلگە جانى اشىپ جۇمىس ىستەيتىن, ۇلكەن ءبىلىم جيعان جاستارىمىز دا بار. دەگەنمەن, ولار جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن زامانداستارىنىڭ كەرى ارەكەتتەرىنەن تاسادا قالىپ قويىپ جاتادى. ەلباسى ەلدىڭ الدىنا زور مىندەت قويىپ وتىر. ول الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن باسەكەگە ءتۇسۋ. قايمانا قازاقتى جەر-جاھانداعى جۇرتپەن تەڭەستىرۋدىڭ توتە جولى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ دەپ بىلەمىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولىپ كىرۋ دە وسىنداي ارمان-اڭساردىڭ ناتيجەسىندە ورىن الىپ وتىر. مىنە, وسىنداي تاريحي ءساتتىڭ الدىندا تۇرعان قازاق ەلىنە بىلىكتى دە ءبىلىمدى, الىمدى دا شالىمدى جاستاردىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنى اقيقات. سەبەبى, ولار ەرتەڭ تەتىكتى جەرلەردىڭ قۇلاعىن ۇستايدى. مەملەكەتتىڭ ماڭداي تەرىمەن قۇرىلعان باعدارلامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرادى. سونداي كەزەڭدەردە بيۋروكراتيالىق ادەتكە سالىپ, جۇرتقا ءجوندى دۇرىس جۇمىس كورسەتپەي وتىرسا, قابىلداعان باعدارلاماڭنان دا, ونى ىسكە اسىرماق بولعان ادامداردان دا پايدا بولماي قالۋى مۇمكىن. ءبىز ەگەر رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن يىق تىرەسىپ باسەكەگە تۇسەمىز, ءوز نارىعىمىزدى كەڭەيتەمىز, قازاقستاندا وندىرىلگەن تاۋاردى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ شەڭبەرىنە شىعارامىز دەسەك, وندا بۇل ىستە جاس مامانداردىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل رەتتە ولار وزدەرىنە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىرعانىن سەزۋلەرى كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا, كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى ونبەيدى, ەڭبەگى ەش, ماڭداي تەرى تۇز بولادى. باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەندە, جاس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ دە جۇمىسىن قاداعالاپ, باقىلاپ وتىرۋ كەرەك. وسى مەملەكەتتىڭ باعىن اشاتىن, جولىن داڭعىل ەتەتىن, ماڭگىلىك ەلگە اينالدىراتىن جاستار. سوندىقتان ولاردىڭ جاستايىنان شەنەۋنىكتىك قالىپقا ەنبەي, حالىققا قىزمەتشى سەزىنىپ وسكەنىن قالار ەدىك. الماس تۇرتاەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.ۇلتتىق رۋحىمىز ءۇشىن دە كيەلى ورىن
قۋاتتى كوركەم شىعارما قاي كەزدە دە حالىقتىڭ ويى مەن مۇراتىن, تاعدىرى مەن تالايىن جىرلاي وتىرىپ, ۇلت تۇتاستىعىنا, ۇرپاقتار مۇددەسىنە قىزمەت ەتەدى. الەمدىك دارەجەگە كوتەرىلگەن كەز كەلگەن ۇلى ادەبيەتتىڭ ماقساتى دا, مۇراتى دا وسىنداي شىعارمالارىمەن ولشەنەدى. ءۇش مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلار ۇلى تاريحى بار كوركەمسوزىمىزدىڭ اقيقاتى – ۇلتىمىزدىڭ تاريحى سانالاتىنى دا سوندىقتان. كەلەسى جىلى – مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ اتاۋلى كۇندەر كۇنتىزبەسىنە ەنگەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, شىعارمالارى الەمنىڭ ونداعان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, قازاق حالقىنىڭ سوڭعى ون عاسىرعا جۋىق ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسىن قۇرايتىن «كوشپەندىلەر», «التىن وردا» تريلوگيالارىن, «قاھار», «الماس قىلىش», «جانتالاس» سەكىلدى اتاقتى تاريحي روماندار سەرياسىن, سونداي-اق, «التىن قۇس», «كولەڭكەڭمەن قورعاي ءجۇر», «الىستاعى ارالدار», «ايقاس» ءتارىزدى ءومىر شىندىعىن بارىنشا كوركەم سۋرەتتەيتىن كەڭ تىنىستى ەپيكالىق كوركەم دۇنيەلەر تۋدىرعان ۇلتىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ 100 جىلدىعى. كەمەل مىنەزدى, كەنەن ءسوزدىڭ يەسى, تۋعان جۇرتىمەن بىرگە جاسايتىن جازۋشىنىڭ اتاۋلى مەرەيتويى تۋعان جەرى – كوكشەتاۋ ءوڭىرى مەن اتباسار اۋدانىندا, شىعارمالارىن جازعان, ءومىرىنىڭ قوماقتى جىلدارى وتكەن, ءمايىتى جاتقان الماتى قالاسىندا, سونداي-اق, قالامگەر تۋىندىلارىنىڭ باسىم وقيعالارى وتەتىن بۇرىنعى اقمولا, قازىرگى استانا قالاسىندا مەرەيتوي شارالارى رەسپۋبليكالىق سيپات الىپ وتەرىنە كامىل سەنەمىز. دەگەنمەن... توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ءتارتىبى مەن تىزگىنى قاتتى كەزەڭنىڭ وزىندە جاسقانباي جانىن سالىپ, قازاق ادەبيەتىندە العاشقى بولىپ تاريحي زەردە تامىرىنا قان جۇگىرتكەن, جاڭا تۇرپاتتى تاريحي روماندار جاراتۋ كوشىن باستاعان سۋرەتكەردىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – اتباسار قالاسىنداعى جازۋشى مۇراجايى كوپ جىلداردان بەرى كۇردەلى جوندەۋ كۇتىپ, توزىڭقىراپ تۇرعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. مۇراجاي – تەك جازۋشىنىڭ عانا ءومىربايانى ەمەس, كۇنى كەشە عانا ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىزدى جۇدەتىپ بارىپ, تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىندە قايىرا ەس جيىپ, ويى مەن بويىن تىكتەگەن ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ دا كيەلى ورنى. وسى ورايدا, اتاۋلى مەرەيتوي قارساڭىندا ەل ۇكىمەتى باستاعان, وبلىس اكىمدىگى قوستاعان ءتيىستى مەكەمەلەر جازۋشى مۇراجايىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, قالانىڭ ورتالىق الاڭىنا سۋرەتكەر ەسكەرتكىشىن كومپوزيتسيالىق تۇتاستىقتا ورناتۋعا ءتيىستى مولشەردە قارجى بولۋگە ىقپال ەتسە, قالامگەر الدىنداعى ءبىر قارىزىمىزدىڭ وتەلگەنى بولار ەدى. نۇرلان ورازالين, سەنات دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى.ەڭبەك ەسكەرىلۋىمەن قۇندى
ءماجىلىستىڭ پلەنارلىق وتىرىسى بارىسىندا پالاتا دەپۋتاتى سۆەتلانا قادىراليەۆا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. وندا بىلاي دەلىنەدى: «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ناقتى ءونىمدى ەڭبەكتى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ نەگىزى رەتىندە قويۋدى تاپسىردى. وسىعان بايلانىستى ادام ەڭبەگىن ىنتالاندىرۋدىڭ ءرولى مەن ماڭىزى ارتادى. تۇرعىنداردىڭ ەڭ از قورعالاتىن ساناتى – زەينەتكەرلەر ەكەنى بەلگىلى, ولاردىڭ ىشىندە كوبى 40, 50 جانە ودان دا كوپ جىلدار حالىق شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەندەر. وسىنداي ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ الدىندا ءبىزدىڭ بارلىعىمىز ەشۋاقىتتا وتەلمەس قارىزدارمىز, ولار قازىرگى قازاقستاننىڭ الەۋەتىن قۇرۋ ءۇشىن از جۇمىس اتقارعان جوق جانە ءبىز كوپتەگەن جىلدارعى ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىن قازىر پايدالانىپ وتىرمىز. بۇگىن ءبىز استانانىڭ ءاربىر جارقىراعان ءزاۋلىم عيماراتتارىندا, قازاقستاننىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرىنىڭ ارقايسىسىنداعى سەكىلدى ءبىزدىڭ ارداگەرلەرىمىز قالاعان كىرپىش بار دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىمىز بار. بىراق, وتە وكىنىشتىسى, وسى ادامدار وزدەرىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ۇلەسىنە قاراي بارا-بار زەينەتاقى جانە ماتەريالدىق سىياقىنى ءاردايىم الىپ وتىرعان جوق. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتارىمەن باستاماشىلىق جاسالعان, اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىن شەشۋگە بولاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ جوباسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قابىلدانعان جوق. بۇل زاڭ جوباسى بيۋدجەت ءۇشىن شىعىندى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ءدال سول سەبەپتى دە وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قولداۋ تاپپاي وتىر. الايدا, جالعاسىپ جاتقان الەمدىك داعدارىس كەزەڭىندە بيۋدجەتتىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرگەننىڭ وزىندە, اعا بۋىن وكىلدەرىنە ولاردىڭ كەيدە, ءتىپتى, اۋىر جاعدايلاردا ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولدارىنا قاراپايىم قۇرمەت كورسەتۋدەن باس تارتۋعا قۇقىمىز جوق. سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەردە زەينەتكەرلەردەن ماتەريالدىق پروبلەمالاردى شەشۋدى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ الدىندا ولاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن مەملەكەتپەن تانۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن دە ءجيى ەستيمىز. ويتكەنى, قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى – اتاقتى مينيسترلەر نەمەسە زاۋىت ديرەكتورلارى ەمەس, ەلەنە بەرمەيتىن قاراپايىم ەڭبەكشىلەر, بىراق بۇدان ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزى نەمەسە قۇنى ءتۇسىپ قالماسا كەرەك. نەمەرەلەرىمەن ارالاسقاندا, بوتەن ادامدارمەن كەزدەسكەندە, ءتىپتى, كەزدەيسوق اڭگىمەلەسكەن ادامنىڭ ءوزى ولاردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى تۋرالى, ءومىرىنىڭ بوس سەندەلىسپەن وتپەگەنىن, ال ادامدار ءۇشىن كەرەك ىستەرگە تولى ەكەنىن بىلەتىنىنە ولار سەنىمدى بولۋى ءتيىس. بۇرىندارى ەڭبەكشىلەر ۇزاق جىلعى ادال ەڭبەگى ءۇشىن «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالىمەن ماراپاتتالاتىن. وندا 40 جىلدان استام ەڭبەك ءوتىلى بار قىزمەتكەرلەرگە «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالى جانە اتاعى بەرىلەتىن. بۇل كوتەرمەلەۋ بىرقاتار تمد ەلدەرىندە, رەسەيدى قوسا العاندا, بۇرىنعىسىنشا قولدانىلادى, بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1995 جىلدان باستاپ «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالى بەرىلمەيتىن بولدى. الايدا, ءومىردىڭ ءوزى, اسىرەسە, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ, ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ جانە ت.ب. باعدارلامالاردىڭ اياسىندا وسى ناگرادانىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەپ وتىر. «ەڭبەك ارداگەرى» مەملەكەتتىك مەدالىن الىپ تاستاعاننان كەيىن, كوپتەگەن كاسىپورىندار ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەرلەرىنە وزدەرىنىڭ جەكە ۆەدومستۆولىق ناگرادالارىن تاعايىنداۋعا ءماجبۇر بولعانى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى. بۇل دۇرىس تا, سەبەبى, ماراپاتتالۋشىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن تانۋدان باسقا, مۇنداي ناگرادا جاس بۋىن ءۇشىن ونى بەلسەندى ەڭبەككە باعىتتاي وتىرىپ, ماڭىزدى تاربيەلىك ءرول دە اتقارادى. سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى سياقتى مەرەكە دە تاعايىندالدى. جوعارىدا باياندالعاندارعا بايلانىستى, «اق جول» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتىق فراكتسياسى اتىنان ۇكىمەتكە قايىرىلعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەكونوميكانىڭ مەملەكەتتىك, جەكە نەمەسە قوعامدىق سەكتورلارىندا جانە الەۋمەتتىك سالالارىندا 40 جانە ودان دا كوپ جىلدار ادال قىزمەت ىستەگەن ازاماتتار ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ارداگەرى» اتاعى تاعايىندالىپ; توسكە تاعاتىن بەلگىنى (مەدال) تاپسىرۋ تۋرالى ماسەلە قاراستىرىلسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇل قادامنىڭ قوعامدا ەلىمىزدىڭ قاتارداعى ەڭبەكشىلەرىنە, قاراپايىم جۇمىسشى ماماندىعىن اتقاراتىن ادامدارعا قۇرمەت كورسەتۋ ورايىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا سەنىمدىمىز».فوتوكۇندەلىك
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.
