اتالعان بۇيرىقتا عىلىم جانە جوعارعى ءبىلىم مينيسترلىگى, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى, استانا قالاسى, سولتۇستىك قازاقستان, تۇركىستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى جاۋاپتى ورىنداۋشى جانە جۇزەگە اسىرۋشىلار رەتىندە بەلگىلەنىپ, «ەلىم-اي» داستان جىردىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى ەل كولەمىندە ەرەكشە اتالىپ وتەدى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل – ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى ەلەۋلى بەلەس, بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساياسي-تاربيەلىك ءمانى زور وقيعا. بەس جارىم عاسىردان استام تاريحىمىزدا ەلىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن, حالقىمىزدىڭ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» سياقتى باستان كەشكەن نەبىر قيىن-قىستاۋ وقيعالاردى, زار زامانعا كەز بولىپ, ازاتتىق پەن بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسكەن, قاندى شايقاستاردى باستان وتكەرگەن, زورلىق-زومبىلىق پەن وتارلىق ەزگىنى كورگەن, تۋعان جەردى قورعاۋدىڭ جولىندا جانىن پيدا قىلعان اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن جەتكىزگەن بۇل ۇلى داستان ماڭگىلىك ەستەن شىقپاس تاريح شىعارماسى.
ءبىر وكىنىشتىسى, ء«بىزدىڭ تاريح قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا» دەپ اقىن قادىر مىرزا ءالى ايتپاقشى, ەكى ءجۇز جىلداي رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق بودانىندا, جەتپىس جىلدان استام كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدە ءومىر ءسۇرىپ, باسىمىزدا بوستاندىق, قولىمىزدا بيلىك بولماعاندىقتان تاريحىمىزدى تەرەڭنەن تانىپ, وتكەن-كەتكەنىمىزدى تۇگەندەي المادىق. تەك ەگەمەندى ەل, تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋدىڭ ارقاسىندا عانا ولاردى رۋحاني جاعىنان ءتىرىلتىپ, تۋعان حالقىمەن قايتا قاۋىشتىرۋعا مۇمكىندىك الدىق.
بۇل ورايدا سوڭعى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە كەڭىنەن تانىلىپ, ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الا باستاعان اقىن-جىراۋ, ەرجۇرەك باتىر, قاھارمان قولباسشى, داناگوي ەلشى, ءدىلمار شەشەن قوجابەرگەن تولىباي ۇلىن اتاپ وتۋگە بولادى. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا:
قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى,
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.
ەل-جۇرتىنان ايىرىلعان
جامان ەكەن,
ەكى كوزدەن مولتىلدەپ جاس كەلەدى, – دەپ باستالاتىن «ەلىم-اي!» ءانى حالىقتىڭ ءانى دەپ ايتىلىپ ءجۇردى. ايتسە دە ول ءاننىڭ ءسوزى مەن اۋەنىنەن قيلى ءبىر زامانداعى حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەن وقيعاسى, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىنداي مۇڭى مەن زارى, قايعى-قاسىرەتى سەزىلەتىن. بەرتىن كەلە حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ مۇرالارىن جيناۋشىلاردىڭ, ادەبيەتشى جانە تاريحشى عالىمداردىڭ ىجداھاتتى زەرتتەۋلەرىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ اۆتورى XVII-XVIII عع. ءومىر سۇرگەن قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلى ەكەنى بەلگىلى بولدى. جىراۋدىڭ «ەلىم-اي!» ءانى عانا ەمەس, وسى اتتاس ۇلكەن تاريحي داستانى, تاعى دا «كۇلدىرمام-اي», «قويلىباي كورەگەن», «قاراسارى بولات كەرەي», «سوقىر ابىز», «بابا ءتىل», «جەتى جارعى», «قابانباي باتىر», «ەر كوكشە», «اسان اتا», «ەر قوساي», «ەر جانىبەك», «قورقىت بابا», «ەر ەدىگە», «وراق باتىر» جانە ت.ب. ونداعان قۇندى ادەبي شىعارمالارى تابىلدى.
تاعى دا قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ (1663-1763) اقىن-جىراۋلىعىنا قوسا, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قولىنا نايزا الىپ جاۋعا شاپقان باتىر, قول باستاعان ءباھادۇر, مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسقان قايراتكەر, شارشى توپتا ءسوز باستاعان شەشەن ەكەنى انىقتالدى.
ولاي دەيتىنىمىز, قوجابەرگەننىڭ تاۋكە حان (1680-1718) بيلىك ەتكەن كەزەڭدە ەلشىلىك, قولباسشىلىق جانە مەملەكەتتىك ىستەر اتقارعان. شىعىستىڭ ءداستۇرى مەن تىلدەرىن جاقسى بىلگەندىكتەن تاۋكە حان ونى 1683-1688 جىلدار ارالىعىندا قوقان, حيۋا, بۇقارا حاندىقتارى مەن پارسى, تۇرىكمەن ەلدەرى اراسىندا ەلشىلىك قىزمەتكە جۇمساعان. ال 1688 جىلى ءاز تاۋكە باستاعان ەل جاقسىلارى قوجابەرگەندى باس قولباسشى – ورداباسى ەتىپ سايلاپ, ول 1710 جىلعا دەيىن قازاق, قاراقالپاق, نوعاي ۇلىستارىنىڭ جاساقتارىن باسقارعان. جاسى ۇلعايعان شاعىندا ءوز ورنىنا قانجىعالى بوگەنباي باتىردى سايلاتقان. بۇعان جىراۋدىڭ ء«ۇش بي» دەگەن ولەڭىندەگى:
باسقارىپ ءۇش ءجۇز قولىن 23 جىل,
ورنىمدى بوگەنبايعا بەردىم بيىل.
ەش ساردار قايت قىلعان جوق
جارلىعىمدى,
كەزىندە ۇزاق سوعىس كۇندەر قيىن, – دەگەن جىر جولدارى دالەل بولا الادى.
قوجابەرگەن تولىباي ۇلى سونداي-اق ءاز تاۋكەنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن انەت بابا, ەدىگە, سوقىر ابىز, قۇداينازار, بولپىش, جىلكەلدى, تولە, قازىبەك, ايتەكە سياقتى بي-شەشەندەرمەن «جەتى جارعىنى» جازۋعا اتسالىسقان. بۇل جونىندە جىراۋدىڭ:
مۇقياتتاپ حاتتادىم,
ءاز تاۋكەگە قىزمەت قىپ,
جازدىم «جەتى جارعىنى».
سالىستىرىپ تالدادىم,
بەرگى مەنەن ارعىنى, – دەپ جازعانى بار.
1759 جىلى ابىلاي حان باسقارعان قازاق جاساقتارى قالماقتاردى تاس-تالقان ەتىپ جەڭگەنىن ەستىگەن توقساننىڭ جەتەۋىنە كەلگەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ كارى جۇرەگى قاتتى قۋانىپ, «جەڭىس» اتتى تولعاۋىن شىعارعان. ابىلاي حانعا «باس ءۋازىر بولىپ, ەل بيلىگى قولىڭا تيگەن ەكەن. ءارى حان مىندەتىن اتقارىپ ءجۇر ەكەنسىڭ. كورەگەن بول, قاراعىم. اقىلىڭ مەن ەرلىگىڭ, ايلا مەن ءادىسىڭ قاتار ءجۇرسىن!» دەپ اق باتاسىن بەرگەن.
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا كەيىنگى جىلدارى قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ارتىندا قالعان ادەبي مۇرالارىن قايتا جارىققا شىعارۋ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ باعىتىندا بىرقاتار ءىس-شارا اتقارىلدى. بۇل رەتتە الدىمەن 2000 جىلعى جەلتوقساندا تارلانبوز تاريحشى, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ۇيىتقى بولىپ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پەتروپاۆل قالاسىندا ەلىمىزدە العاش رەت «قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنىڭ وتان تاريحى مەن قازاق پوەزياسىندا الاتىن ورنى» دەگەن تاقىرىپتا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونداي القالى جيىن 2010 جىلى «ولكە تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى» دەپ اتالىپ ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ, وندا كوزى تىرىسىندە ۇلتتىڭ نامىسى اتانعان, قازاق زاڭگەرلەرىنىڭ ابىز اقساقالى بولعان, اكادەميك, عالىم سالىق زيمانوۆ ءسوز سويلەپ: «قوجابەرگەن – ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى تۇتاس قۇبىلىس, بۇكىل عۇمىرىن قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان ۇلى تۇلعا» دەگەن باعا بەردى.
ءبىر توپ زيالى ازاماتتار قۇرعان «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ باستاماسىمەن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ تۋعان جەرىندەگى قورىمدا جەرلەستەرى تاراپىنان وعان ارناپ كۇمبەز ورناتىلدى, قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى. جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا سەلوسىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ الدىنداعى الاڭ قوجابەرگەن اتىمەن اتالىپ, ەسكەرتكىش ءبيۋستى ورناتىلدى, مەكتەپتە مۇراجايى اشىلدى. ال پەتروپاۆل قالاسىنداعى №6 قازاق ورتا مەكتەبى دە ۇلى جىراۋدىڭ ەسىمىمەن اتالادى. سونداي-اق قوردىڭ قولداۋىمەن: «قوجابەرگەن جىراۋ», «ەلىم-اي», «بابا ءتىلى», «ونەرپازدار اۋلەتى» دەگەن كىتاپتار باسىلىپ شىقتى. ولار جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تاراتىلىپ, وقىرمانداردىڭ جىلى لەبىزىنە يە بولدى. اتالعان قوردىڭ قوزعاۋ سالۋىمەن قازاقستان ۇكىمەتى 2012 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ارنايى قاۋلى قابىلداپ, 2013 جىلى قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولۋ مەرەيتويى ەلىمىزدە كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. الماتى مەن استانا قالالارىندا كوپشىلىككە تانىمال تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردىڭ, بەلگىلى قوعام, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن باسقوسۋ – عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. مۇنىڭ سوڭى سولتۇستىك قازاقستان – قىزىلجار وڭىرىندەگى مەرەكەلىك القالى جيىن مەن ءتۇرلى مادەني-سپورتتىق ءىس-شارالارعا (اقىندار ءمۇشايراسى, كونتسەرتتىك باعدارلاما جانە ات بايگەسى, ت.ب.) ۇلاستى. وسىناۋ تورقالى تويدىڭ قورىتىندىسى رەتىندە الماتىداعى «زەردە» باسپاسىنان: «زامانىنىڭ زاڭعارى» مەن «ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك جىرشىسى» جانە استاناداعى «فوليانت باسپاسىنان – «داۋىلپاز بابا قوجابەرگەن» دەگەن كولەمدى جانە اسەم بەزەندىرىلگەن جيناقتار جارىق كوردى.
الايدا قوجابەرگەن سىندى تاريحي تۇلعانى تانۋ مەن ۇلىقتاۋ ءىسى بۇدان ءارى دە جالعاسىن تابا بەرەدى دەگەن ويدامىز.
جىراۋدىڭ ات ۇستىندەگى ايبىندى ەسكەرتكىشى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنا ورناتىلۋى قوجابەرگەندى تانۋ تۇسىنىگىمىزگە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ تانيمىز. پەتروپاۆل قالاسىنداعى اسكەري ينستيتۋتقا داڭقتى قولباسشى, قاھارمان جىراۋ قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلىپ جاتسا, ول دا حالىق تىلەگى ارمان ماقساتىنىڭ ورىندالعانى بولار ەدى.
قوجابەرگەن جىراۋدان قالعان ادەبي مۇرالاردىڭ ىشىندە «ەلىم-اي» داستانى قۇندىلىعى جوعارى, شوقتىعى بيىك شىعارما. مۇندا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنداعى تۇتاس ءبىر ءداۋىر مەن قاسىرەتتى كەزەڭ قامتىلعان. بىزبەن جاۋلاسقان جوڭعار حاندىعىنىڭ داۋىرلەپ, كۇشەيۋ سەبەپتەرى, ولاردىڭ بىزگە قارسى سوعىسقاندا رەسەي يمپەرياسى مەن قىتايعا ارقا سۇيەۋى, باسىمىزعا كۇن تۋعان شاقتا تۇرىكپەن, قوقان, حيۋا مەن بۇقاردىڭ سىرت اينالۋى ايتىلعان. تاۋكە حانعا دەيىنگى قازاق حاندىعىنداعى تەكەتىرەس پەن باقتالاستىق, بەرەكەسىزدىگى دە سىنالعان.
جىر-داستاندا ءتىپتى:
قاراتاۋ, سىر, سارىارقا,
ەدىل-جايىق,
تۇراقتى قازاق جۇرتى قونىسى دەپ.
ساناڭدار ءتۇپ قازاققا سونى لايىق,
اۋەلدەن مال جايىلىم, ءورىسى دەپ, – دەگەن ولەڭ جولدارى ارقىلى سول كەزدەگى اتامەكەنىمىزدىڭ شەكاراسى مەن تەرريتوريالىق اۋماعى كورسەتىلگەن.
سوندىقتان دا كەزىندە بۇعان اتى اڭىزعا اينالعان اسكەري قايراتكەر, حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلى: «بۇرىن-سوڭدى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى قوجابەرگەن جىراۋداي قازاق جەرىنىڭ كولەمى مەن شەكاراسىن ايقىنداپ بەرگەن ەمەس. ونىڭ «ەلىم-اي» جىرى – اسكەري داستان!» دەپ باعا بەرگەن.
ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا «ەلىم-اي» داستان جىرىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا شاشۋ رەتىندە كوپتەگەن وقىرماننىڭ تالاپ-تىلەگىمەن «ەلىم-اي» جىرى قايتا باستىرىلدى. باعا جەتپەس مۇرا «ەلىم-اي» داستانىنىڭ كەيىنگى جاستار ءۇشىن تاعىلىمدىق مازمۇنى مەن ءمانىن اشۋ ماقساتىندا كىتاپتىڭ بەتاشار بولىمىنە ارنايى قوجابەرگەنتانۋ عىلىمىنا العاش تۇرەن سالىپ, ۇيىتقى بولعان تاريحشى عالىم, اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ «داۋىلپاز بابا قوجابەرگەن» عىلىمي-تانىمدىق ماقالاسىن, قازاق رۋحانياتىنىڭ ابىز اقساقالى اتانعان اكادەميك, زاڭگەر عالىم سالىق زيمانوۆتىڭ كونفەرەنتسيادا «قوجابەرگەن ۇلت ەرلىگىنىڭ سيمۆولى» تاقىرىبىنداعى ءسوزىن, اكادەميك, ادەبيەتشى عالىم سەرىك قيراباەۆتىڭ «ەلدىكتى جىرلاعان داستان» ماقالاسىن, سونداي-اق ەلگە تانىمال كورنەكتى عالىمدار: ادەبيەتشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ «قوجابەرگەن جىراۋ تانىمىنىڭ ساياسي الەمى» جانە فيلوسوف امانگەلدى ايتالىنىڭ «ەلىم-اي» داستانى – ەلدىك مۇددەنىڭ قاينار بۇلاعى» دەپ اتالاتىن كەمەل پىكىر ءتۇيىپ, كوشەلى وي تاستاعان ماقالالارىن ەنگىزدىك.
بۇل كىتاپ بۇگىندە ءبىز مەكەن ەتىپ وتىرعان اتىراۋدان – التايعا, ارقادان – الاتاۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلان-بايتاق جەردىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ توگىلگەن اششى تەرى مەن قانى, كەسكىلەسكەن شايقاسى مەن كۇرەسى ارقىلى كەلگەنىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىنە سالىپ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, قورعاۋ جونىندە كوكىرەگىندە وتانشىلدىق سەزىمىن وياتىپ جاتسا – وندا العا قويعان ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
بەكەت تۇرعاراەۆ,
«جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن
جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق
قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
