ۋاقىت تۋدىرعان تۇلعا
ەلباسى – ەلدىڭ تۇتقاسى
ناريمان نۇرپەيىسوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.
عاسىرلار توعىسىنداعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتى, كەمەڭگەرلىك كەلبەتى, ەلتۇتقالىق ءرولى جايىندا مارتەبەلى وقىرمانمەن وي بولىسۋدەگى نيەتىمدى جۇرتشىلىق دۇرىس قابىلدايدى دەپ ويلايمىن.
ءۇش عاسىرعا جۋىق قۇلدىق قامىتىن كيگەن قازاق قوعامىن ءبىر ساتتە-اق ازاتتىق تۋىمەن, اقيقاتتىڭ اق جولىمەن الىپ كەتۋ وڭاي بولعان جوق, وسى جولدا شىن مانىندەگى ەلتۇتقا بولارلىق تۇلعا كەرەك بولدى, بابالاردان قالعان امانات كوشىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستادى. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ماقسات تا ەلباسىنىڭ وسى ەلتۇتقالىق قاسيەتىن ايتۋ ارقىلى وسىنداي ىزگىلىكتى ىسكە مىسقالداي بولسا دا ۇلەس قوسۋ, ازات, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگى بولىپ سانالاتىن جاس ورەندەردىڭ, شاكىرتتەرىمنىڭ ۇلت كوشىن دۇرىس باعىتتا الىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆقا دەگەن قۇرمەتىن, سۇيىسپەنشىلىگىن وياتۋ.
ەل تۇتقا دەگەن قاناتتى قاعيدا جايىنداعى تۇجىرىمدارعا نازار اۋدارساق, پىكىردەن پىكىر تۋىنداپ, وي ون ساققا جۇگىرىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن, سول سەبەپتى ەندىگى كەزەكتە ءوز توپشىلاۋلارىمىزدى, ءوز پايىمداۋلارىمىزدى ورتاعا سالىپ كورەيىك. ءبىر سوزبەن ءتۇيىپ جەتكىزگەندە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل تۇتقاسى بولارلىق قانداي قاسيەتتەرىن سانامالاپ ايتۋعا بولادى, دەمەك, ءدال وسى باعىتتاعى جۇرەك تۇكپىرىندەگى ويلاردى وقىرمان قاۋىممەن سىر ەتىپ بولىسسەك. ەل تۇتقا ءسوزى – تىم كيەلى, سالماعى ساف التىنداي اسىل, تاعىلىم-ءتۇيىنى تىم تەرەڭدە جاتقان قاسيەتتى ۇعىم. سول سەبەپتى دە, ءبىز بۇل ءسوزدىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ الماي, كەز كەلگەن ۇساق-تۇيەكتى تەرمەلەپ, تىزبەلەپ كەتپەي, تەك قانا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە, ەلىمەن ەتەنە ەلباسىعا قاتىستى قاداۋ-قاداۋ ويلاردى عانا ساباقتايمىز.
حح عاسىردىڭ سوڭىندا ءبىز قانشاما عاسىرلار بويى ارمان ەتكەن ازاتتىققا قول جەتكىزدىك جانە ءدال وسى كەزەڭدە ءبىزدىڭ قازاق حالقى ەل تۇتقا بولارلىق تۇلعانى دۇرىس تاڭدادى, دۇرىس تاڭداۋدىڭ ءناتيجەسى زايا كەتكەن جوق, كەمەل تۇلعا, كەمەڭگەر باسشى قازاقستان سياقتى تاريح ارەناسىنا قايتا شىققان جاپ-جاس مەملەكەتتى ەل تانيتىن, دالىرەك ايتقاندا باتىس پەن شىعىس, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك, ءتىپتى, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الپاۋىت ەلدەر دە قۇرمەتتەيتىن مەملەكەتكە اينالدىردى. الماس قىلىشتاي جارقىلداپ, كوك تۋىن بيىككە كوتەرگەن جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى, ەۋروپا ەلدەرىن بىرىكتىرگەن قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جاي عانا قاتارداعى توراعاسى بولىپ قالماي, باس قالا استانادا سامميت وتكىزۋدى جوسپارلاپ, جۇزەگە اسىرۋى تاڭعاجايىپ وقيعا بولدى.
ەلباسىنىڭ ەلتۇتقالىق قاسيەتىن تانىتاتىن تاڭعاجايىپ ەرلىگى استانا قالاسىن سالدىرۋى. بۇل باستاماعا كۇمانمەن قاراعاندار دا بولدى, سەبەبى, الىپ يمپەريا قۇلاعاننان كەيىنگى كەزەڭ وتە قيىن ەدى. ماسكەۋ ارقىلى دامىعان ەكونوميكا كۇيرەدى, جان-جاقتى بايلانىس ءۇزىلدى. ەندىگى رەتتە ءبارىن ءوز كۇشىمىزبەن جانە كوپ نارسەنى جوقتان بار ەتىپ, جاڭادان باستاۋ كەرەك بولدى. باتىل شەشىم قابىلداپ, ناقتى ىستەردى جاقسى كورەتىن ن.نازارباەۆ 1997 جىلى تاريحي قادام جاسادى, وسى جىلدىڭ 20 قازانىندا «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جارلىق شىعاردى. 1998 جىلى 6 مامىردا اقمولا اتاۋىن استانا دەپ وزگەرتۋگە شەشىم شىعاردى.
وسى ارالىقتا قازاق حالقىنىڭ استانالارى جايىندا ءوزىمىز بىلەتىن كەيبىر جايتتار جايىنا شولۋ جاساپ وتسەك. ارعى تاريحتاعى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جاعداياتتارعا بارماي-اق قويايىق, حV عاسىردىڭ ورتا شەنىندەگى كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاپ, شۋ وزەنى بويىندا, شەجىرەلى سوزاق جەرىندە وردا ورناتقانى ءمالىم, ءار عاسىرلاردا ۇلىتاۋ, كوكشەتاۋ, كيەلى تۇركىستان جەرىندەگى حانداردىڭ وردا تىگىپ, بيلىك قۇرۋى مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ايعاقتايتىن بۇلتارتپاس دالەلدەر. قىزىل يمپەريا ءامىرىن جۇرگىزگەن حح عاسىردا دا ءوز استانالارىمىز بولدى, اق پاتشا قۇلدىعىنان قۇتىلعانىمىزدى ايعاقتايتىن العاشقى استانا ورىنبور, ودان ءارى قازاق زيالىلارى, اسىرەسە, قايراتكەر قوجانوۆتىڭ جانكەشتى ارەكەتى ارقاسىندا استانانى تاريحي اقمەشىتكە – قىزىلورداعا كوشىرۋ دە وڭاي بولعان جوق. جەتپىس جىلعا جۋىق ۇستەمدىك ەتكەن كەڭەس قوعامى ودان ءارى استانانى ءوزى تاڭدادى, تاڭداۋ الاتاۋ باۋرايىنداعى ەجەلگى المالى قالاسىنىڭ ورنىنداعى اسەم الماتىعا ءتۇستى. قايران الماتى قازاق رۋحانياتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتتى, ءازىر دە وڭتۇستىك استانا رەتىندە بارىمىزگە ىستىق قالا. ەلباسى عاسىرلار توعىسىندا قول جەتكەن تاۋەلسىزدىكپەن جاڭا مىڭجىلدىققا ءوز استاناسىمەن قادام جاساعاندى جاقسى ىرىم ەتىپ بەلگىلەدى.
استانا – الەم كارتاسىنداعى ەڭ جاس قالالاردىڭ ءبىرى, سوعان قاراماستان, تانىلىپ ۇلگەرگەن قالا. جاڭا استانانىڭ اقمولا, تسەلينوگراد قالاسى بولىپ تاڭدالۋىنا قاتىستى دا وي ايتا كەتسەك. الىپ يمپەريا قۇلاپ, كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن الماعايىپ زاماندا اۋزى ءۋالى كەيبىر كەڭەستىك قايراتكەرلەر قازاق حالقىنىڭ نامىسىن تاپتايتىنداي, ءاسىرەسە, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاۋىپ ءتوندىرەتىندەي مالىمدەمەلەر جاسادى. ءدال وسى كەزەڭدە ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتەتىن قادامعا باردى, سول كەزدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان سايىن سارىارقانىڭ ءتورىنە استانا تۇرعىزۋدى قولعا الدى. كۇدىك, كۇمانگە بوي الدىرمادى, باتىل, جەدەل, اسىرەسە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي «ساياسي ساۋەگەيلەردىڭ ساندىراعىنا» دەر كەزىندە تويتارىس بەردى.
كەڭەس تۇسىندا ن.س.حرۋششەۆتىڭ زىميان ساياساتىنىڭ سالدارىنان تىڭ يگەرۋ دەگەن جەلەۋمەن سولتۇستىك پەن ورتالىقتاعى بەس وبلىستا بايىرعى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى ازايىپ, 600-گە جۋىق قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر جابىلىپ, قازاق ءتىلى, ءدىنى, دىلىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان ولكەنى ەلباسى قازاق حالقىنىڭ ءوز استاناسى ەتۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ بيىك رۋحىن قايتا قالپىنا كەلتىردى, بۇل شىنايى ەرلىك جانە دەر كەزىندە جاسالعان ەرلىك بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلباسىنىڭ وسى ەرلىگى قازاق تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالادى, وسى ەرلىگى, كورەگەندىگى, باتىلدىعى ءۇشىن مەن ءوز پرەزيدەنتىمدى شەكسىز قۇرمەتتەيمىن, مەنىڭ بۇل پىكىرىمە ميلليونداعان قازاقستاندىقتىڭ قوسىلاتىنىنا ءتىپتى دە كۇمانىم جوق.
ءبىر كەزدەرى كۇدىكپەن قاراعان استانانىڭ قازىرگى كەلبەتى قانداي عاجاپ, ءبىر عانا بايتەرەك ەمەس, اقوردا, قازاق ەلى مونۋمەنتى, تاۋەلسىزدىك سارايى, حان شاتىر ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعى, ورتالىق كونتسەرت زالى, استانا ارەناسى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايى, «استانا وپەرا» وپەرا جانە بالەت تەاترى, اسپانمەن تالاسقان باسقا دا بيىك, اسەم ۇيلەردىڭ ءبارىن سانامالاپ ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز ءبارىمىز استانامەن ماقتانامىز, بۇل قالا – بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ, مادەنيەت پەن ونەردىڭ, ەكونوميكالىق ورلەۋ مەن ءوركەندەۋدىڭ ورداسى. استانا – تاۋەلسىز قازاق ەلىن الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى كوشىنە باستاپ كەلە جاتقان كيەلى قالا.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تەك قانا استاناسى گۇلدەندى دەسەك قاتەلەسەمىز. ەلىمىزدىڭ ءار قيىرى دا اسقاق تۋدىڭ استىندا ايبىندى بولىپ وركەندەپ كەلەدى. مەن الىستى ەمەس, ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىكتى ايتسام دا جەتكىلىكتى. ەلباسىنىڭ ءوزى ءۇشىنشى قالا بولسىن دەگەن شىمكەنتتىڭ قازىرگى كەلبەتى قانداي عاجايىپ, تۇلەگەن تۇركىستان, شاعالالى شاردارا, ويشىلداردىڭ وتانى بولعان وتىرار, كيەلى, كەمە قالعان قازىعۇرتتىڭ قالاي گۇلدەنگەنى كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتىر. ەلباسىنىڭ قانداي تاپسىرماسى بولسا دا جان-جۇرەگىمەن, شىن نيەتىمەن قابىلداپ, ونى ورىنداۋعا ۇمتىلاتىن وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتى ەلباسىنىڭ مىقتى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى سانايتىنىمدى دا جاسىرمايمىن.
ەلباسىنىڭ ەلتۇتقالىق قاسيەتىن تانىتاتىن ءبىر ەرەكشەلىگى الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتكەرلىگى دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى كۇنى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قازاقستان پرەزيدەنتى سول كۇننەن باستاپ ۇلكەن ساياسي ارەنا الاڭىنا قايمىقپاي شىقتى, ءتىپتى, سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 17 جەلتوقسان كۇنى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەرمەن كەلىسسوز وتكىزىپ, الىپ ەلدىڭ قازاقستاندى ەگەمەن ەل رەتىندە مويىنداۋ ماسەلەسىن كوتەردى. پرەزيدەنتىمىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ الەمدىك قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ايانباي اتسالىسىپ كەلەدى. 1992 جىلى 30 قاڭتاردا قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىردى, وسى جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, 22 مامىردا يۋنەسكو-نىڭ قۇرامىنا ەندى. 1994 جىلى قازاقستان يادرولىق قارۋى جوق ەل رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا قول قويدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسي قايراتكەر, جاس مەملەكەت قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە عانا ەمەس ادامي بولمىسى بيىك تۇلعا رەتىندە ساياسي ارەنادا تانىمال بولعان كوپتەگەن قايراتكەرلەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ەلباسىنىڭ بۇۇ باس حاتشىلارى بۋتروس گالي, كوفي اننان, پان گي مۋنمەن, رەسەي پرەزيدەنتتەرى ب.ەلتسين, ۆ.پۋتين, د.مەدۆەدەۆپەن, امەريكا سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى ۇلكەن, كىشى بۋشتارمەن, ب.كلينتون, ب.وبامامەن اراداعى قاتىناسى, ءتىپتى, جەكە دوستىق, سىيلاستىعىنىڭ ءوزى ەل ابىرويىن اسىرۋعا قىزمەت ەتتى. ەۋروپا سياقتى كارى قۇرلىق تورىندە دە ساياساتكەر نازارباەۆتى جاقسى تانيدى. ازياداعى اسا قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى حۋ تسزينتاو ءبىزدىڭ ەلباسى جايىندا: «تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن ەڭبەكسۇيگىش تە اقىلمان قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ قاجىرلى دا جاسامپاز ەڭبەگىمەن دامۋدىڭ دۇرىس جولىن تابا ءبىلدى», دەپ باعا بەردى.
ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەم حالقى تۇگەل مويىندادى, ءبىز جۇزدەگەن مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ ۇلگەردىك, ال ەندى ءبىزدى العاش رەت تاۋەلسىز ەل رەتىندە تانىعان تۇركياعا دەگەن ىقىلاسىمىز, باۋىرلاستىعىمىز ءتىپتى بولەك. تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل: «تۇركيا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرادى. ءسىزدىڭ كۇش-جىگەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ورتالىق ازيانىڭ جارىق جۇلدىزىنا – بەدەلدى, سەنىمدى, ءارى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى», دەپ ەرەكشە ىقىلاس كورسەتتى. «قازاقستان قۇراما شتاتتاردىڭ دوسى بولىپ تابىلادى جانە مەن قازاقستانمەن قارىم-قاتىناستى ودان ءارى جاقسارتا تۇسۋگە كۇش سالامىن», دەپ اعىنان جارىلعان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا ن.نازارباەۆتىڭ اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق جانە ءدىني توزىمدىلىكتى ىلگەرى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ايرىقشا جوعارى باعالادى.
عاسىرلار بويى بوداندىق قامىتىن كيگەن حالىقتىڭ تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات – جيىرما جىلدان ءسال استام ۋاقىتتا ەڭسەسىن تىكتەپ, ەل كوسەمى ەلباسىن ءوزى تاڭداپ, جاپ-جاس استاناسىمەن وركەنيەت كوشىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا العا جىلجۋى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. اتا-بابالارىمىز ءجيى ايتىپ وتىراتىن ءتىل-كوزدەن, كەزدەيسوق كەساپاتتان ساقتاسىن دەيىك. «اقتابان شۇبىرىندىدان» «جەلتوقسان جاڭعىرىعىنا» دەيىنگى ارالىقتا قازاقتىڭ كوز جاسى از توگىلگەن جوق. ەندىگى ساتتە ونداي كۇيدى حالقىمىز ەشقاشان باسىنان كەشىرمەسىن دەپ تىلەيىك. تۋعان حالقى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى, ەلباسىن ەلتۇتقا سانايدى.
پرەزيدەنتتىڭ ەلدىك سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە جاساعان ءاربىر قادامى قارىشتى. ساليقالى دا سالماقتى جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق ساياسات ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە دە ۇلت وكىلدەرى مەن ەتنوستارىنىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن وياتۋدا. تاۋەلسىز, ازات, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسى قالاندى. قازاق ەلى الەمدىك قوعامداستىق الدىندا وزىنە لايىقتى ورنى بار جاس مەملەكەت, جاس مەملەكەتتىڭ ەلى سەنگەن, ءۇمىت ارتقان ەلباسى بار. ول – كەمەڭگەر كوشباسشى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ.
شىمكەنت.
