«قوڭىر» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى ءتۇرلى دەرەك بار. ولاردىڭ اراسىندا ساكەنتانۋشى عالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى سەرىك وسپانوۆتىڭ مالىمەتى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ول وزىنە دەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىستارىن سالىستىرا كەلە «قوڭىردىڭ» ناقتى ساكەنگە شىعارىلعانى تۋرالى كەلەسى دەرەكتى جازادى: «...الايدا, بۇل كۇمانىمىزدى رىمجان سەيفۋللينا اپامىزبەن ارادا بولعان مىنا اڭگىمە سەيىلتتى. بۇل جاڭا دەرەكتى مەن رىمجان اپايدىڭ ءوز اۋىزىنان 25 اقپان 2009 جىلى استانا قالاسى ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىندا جازىپ العان ەدىم:
1958 جىلدىڭجايماشۋاق جاز ايى بولاتىن. مەن وندا اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى كەزىم, كافەدراعا سۇڭعاق بويلى, جاسى الپىستاردى ەڭسەرگەن, ات جاقتى, بادەندى, ەل اعاسى كىردى.
– مەن ابىكەن حاسەنوۆ دەگەن اعاڭ بولامىن, اينالايىن! – دەگەندە ورنىمنان قالاي اتىپ تۇرعانىمدى بىلمەيمىن, ىشتەگى شەر مەن كورگەن قورلىقتىڭ زاردابى بولار, جىلاپ جىبەردىم. اعاي جۇباتىپ الەك, كۇلاعىما سىبىرلاپ:
– ءجۇر, دالاعا شىعايىق, اڭگىمە بار, – دەدى, مەن سوڭىنان ەردىم. كوشەگە شىققان سوڭ جان-جاعىنا ساقتىقپەن ءبىر قاراپ الدى دا:
– مەن ساكەنگە ارناپ كۇي شىعاردىم, اتى - «قوڭىر», – دەدى. مەن ساسقانىمنان:
– كۋا بار ما؟ – دەپپىن. اعا ءۇنسىز باسىن يزەدى دە:
– ءجۇسىپ التايباەۆ, يسال احمەتوۆتار دەدى. سودان سوڭ ءجۇسىپ اعايمەن حابارلاستىم.
– «بۇل تۋرالى» نەگە جازبايسىز؟ – دەدىم.
– «جازامىز عوي, زامان كىشكەنە تىنىشتالسىن», – دەدى. ول كەز ءالى دە بولسا زوبالاڭنىڭ ىزعارى باسىلماعان كەزەڭ ەدى عوي. بۇل كۇيدىڭ مىنە وسىنداي تاريحى بار بالام, - دەپ رىمجان اپاي اۋىر كۇرسىنىپ اڭگىمەسىن اياقتادى».
رىمجان سەيفۋللينا ايتقان وسى اڭگىمەنى تارقاتا تۇسەتۇعىن بولساق ساكەنگە ارنالعان ازالى كۇيدىڭ سىرىنا قانىق ادامدار - ءجۇسىپ التايباەۆ, يسال احمەتوۆ, وسپانقۇل شاحاجانوۆ, تۇرسىن سىزدىقوۆتار. ولاردىڭ كۇيدى جاريالاماي, سىرىن شاشپاۋىنىڭ سەبەبى دە بەلگىلى, ياعني زامانا بۇلتى ءالى تولىق سەيىلمەگەن كەزەڭ ولاردى سەسكەندىردى, جازۋعا دا قولدارى بارمادى. وسىدان كەيىن اقسەلەۋ سەيدىمبەك تە حاتقا تۇسپەگەن جايدى قاۋزاماي, «زاماننىڭ اۋىرتپاشىلىعى باسىنا تۇسكەن سوڭ شىعارىلعان» دەپ تىزگىنىن تارتادى.
«قوڭىردىڭ» كوڭىلگە قونىمدى شەجىرەسىن بەلگىلى جازۋشى كامەل ءجۇنىسوۆ باياندايدى. كۇيشى بۇل كۇيدى «قايران ازاماتتار-اي!» دەپ شىعارعانى تۋرالى ناقتى دەرەكتى كامەل اعا بىرنەشە ادامنىڭ اۋزىنان جازىپ العان. 1937 جىلى ساكەن «حالىق جاۋى» دەگەن ناقاق جالامەن ۇستالىپ, 1938 جىلى 25 اقپانىندا ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن اتىلعانى تاريحتان بەلگىلى. كامەل ءجۇنىسوۆ ابىكەننىڭ الماتىعا بارعاندا اعايىنداي ارالاسقان ادامدارى - ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆتەر بولعانىن, ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالعاندا قاتتى قايعىرىپ, وسى كۇيدى زارلاتا تارتقانىن ءجۇسىپ التايباەۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, ديكتوفونعا جازىپ العان. «اتىلعان ازاماتتارعا ارناپ ەدىم» دەگەن ءسوزىن ەستىگەن ءجۇسىپ التايباەۆ: «ابەكە-اۋ, مىنانى ەشكىم ەستىمەسىن, وتتان امان قالعان ازاماتتارعا زيانى ءتيىپ جۇرەر» دەپ شوشىپ كەتەدى. ابىكەن دە وسىدان كەيىن «قايران ازاماتتار-ايدى» تارتپاي كەتەدى. كەيىن 1958 جىلى ساكەن اقتالعان سوڭ عانا كۇيتاباققا جازۋعا تاۋەكەلى بارادى. كۇيتاباققا دا كۇيدىڭ اتىن اتاماي «قوڭىر» دەپ جازدىرادى.
جەتكىزۋشى: كۇي اڭىزى
