جاستارعا تەك ءبىلىمدى بولۋ جەتكىلىكسىز

بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى ەلشىل بولۋعا تاربيەلەۋگە ۇلكەن ءمان بەرۋىنىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتىن بۇگىنگى تاڭدا تەرەڭ ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز. «كىسى ەلىندە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول», «ەر تۋعان جەرىنە, يت تويعان جەرىنە» دەگەن سوزدەر سونىڭ ايشىقتى ايعاعى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق پاتريوتيزم – ەلىمىز وركەندەۋىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى ەكەنىنە دە كوزىمىز جەتتى. ويتكەنى, قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا تەك جوعارى بىلىكتى مامان بولىپ قالۋ تىم جەتكىلىكسىز. بىلىكتى مامان تاربيە­­لى دە پاراساتتى, ءوز ەلىنە شىن بەرىلگەن جالىندى پاتريوت تا بولۋى ءتيىس. بۇل ورايدا, اتى الەمگە ايگىلى بابامىز, عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى ويعا ورالادى. ال ەندى ەتنوسارالىق ىنتىماق ماسەلەسىنە كەلسەك, قازاق – ەجەلدەن شىن مانىندەگى ينتەرناتسيونالشىل ۇلت. «كەل دەمەك بار دا, كەت دەمەك جوق», «بەرمەگەندى بەرىپ ۇيالت», «تاسپەن ۇرعاندى اسپەن ۇر», نەمەسە «ءبىر كۇنگى ۇرىس-كەرىس, قىرىق كۇنگى نەسىبەدەن ايىرادى», «ءبىر رەت ءدام-تۇزىن تاتقان ۇيگە, قىرىق كۇن سالەم» دەگەن سياقتى سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردان تۋىنداعان ماقال-ماتەلدەر دوستىق پەن ىنتىماقتى تۋ ەتكەن ۇلتتىق پەداگوگيكامىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى. وسى جەردە, ءدام-تۇزىن ءبىر رەت قانا ەمەس, ونداعان جىلدار بويى تاتىپ, بۇگىنگى تاڭدا كىسى ەلىندە «سۇلتان» بولىپ جۇرگەن جيرينوۆسكي سياقتىلاردىڭ ورتالىق ازيا, ونىڭ ىشىندە, قازاق ەلى تۋرالى ايتقان ساندىراقتارى ەسكە ءتۇسىپ, ەرىكسىز قىنجىلتادى. قازاق مۇندايلاردى وپاسىز ساتقىندار رەتىندە ساناپ, «تونى باردىڭ ءبيتى, سۇيەك تاستاعاننىڭ ءيتى», «كىمنىڭ تارىسى پىسسە, سونىڭ تاۋىعى», دەپ كەلەمەجدەگەن... تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا, جاستارعا ءبىلىم-تاربيە بەرۋدە قوماقتى تابىستارعا قول جەتكىز­­گەنىمىز بارشاعا ايان. دەسەك تە, بۇرىن جۇرگىزىلگەن رەفورمالار, نەگىزىنەن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قامتىپ, زامان تالاپتارىنا ساي مامان تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ءتيىستى كوڭىل بولىنبەگەن سياقتى. ءبىز جاستاردى پاتريوتتىق, ەتنوسارالىق ىنتىماق, ەستەتيكا­­­لىق جانە ەتيكالىق تاربيەلەۋدە ايرىقشا ورنى بار, كەمەڭگەر قازاق حال­قىنىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن ۇمىتا باستا­عان­داي­مىز. حالقىمىزدىڭ اسا ءبىر قاسيەتتى «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت, اتا-اناعا – قوشەمەت» دەيتىن قاعيداتىنىڭ دا جادىمىزدان وشە باستاۋى وتە وكىنىشتى. بۇگىنگى تاڭدا, كەيبىر جاستارىمىز اتا-انا الدىنداعى بورىشى مەن پارىزىن وتەۋدىڭ ورنىنا, ولارعا بەيادەپتىلىك كورسەتىپ, ءتىپتى, قارتتار ۇيىنە تاپسىرىپ ءجى­بە­­­­رەتىندىگىنە دە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بارشامىزدى الاڭداتىپ وتىرعان تاعى ءبىر كۇردەلى پروب­لەما, بۇل قازاق حالقىنىڭ ءوز ىشىندەگى رۋشىلدىق, جەرشىلدىك, عىلىمي تىلمەن ايتقاندا ترايباليزم ماسەلەسى بولىپ وتىر. ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋى مۇمكىن بۇل قۇبى­لىس­قا ەلباسى ءوز جولداۋىندا دا, قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ ءححى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. «رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋ – ۇلتتىق تۇ­تاستىقتان ايىرىلۋدىڭ وتە قاۋىپ­تى ءتۇرى, تەك بىرلەسىپ قانا, ءبۇ­كىل حالىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىك­­­­تىرىپ قانا ءبىز العا باسامىز», دەپ شەگەلەي ايتتى بۇل تۇرعىدا ەلباسى. قازاق حالقىنىڭ كەمەڭگەر ۇلى تولە بي دە حالقىمىزدىڭ جۇزدەرگە, تايپالار مەن رۋلارعا ءبولىنۋىنىڭ سەبەپتەرىن, ونىڭ حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-ءتىر­شىلىگى, شۇعىلدانعان شارۋا­شىلىعىنا بايلانىستى ەكەن­دىگىن ءبىر كىسىدەي-اق بىلگەن. بۇل قۇبىلىستىڭ جاعىمدى تۇس­تا­رىن مويىنداي وتىرىپ, ۇلت تۇتاس­تىعىنا كەلتىرەر كەلەڭسىز جاقتا­رىنىڭ دا بار ەكەندىگىن ءاردايىم ەسكەرتىپ وتىرعان. «جۇزگە ءبولىن­گەندەردىڭ – ءجۇزى قارا», «رۋعا بولىنگەندەردىڭ قۇرۋعا اسىققانى», «اتاعا ءبولىن­گەندەر ادىرا قالادى. كوپتى قورلاعان كومۋسىز قالادى», «حان ازسا, حالقىن ساتادى. حالىق ازسا, حاندىققا تالاسادى», دەپ ءىنجۋ-مارجان تۇجىرىمداردان تۇرا­تىن وسيەت قالدىرعان. ۇلى بابا­مىزدىڭ وسيەتتەرى بۇگىنگى تاڭدا دا اسا قۇندى, ءارى وزەكتى. بايقاپ قاراعان ادامعا, ۇلى بابامىز تولە بي مەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ترايباليزم ماسەلەسىندەگى ۇستانىمدارى ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ, ۇندەسىپ-اق تۇر. حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا دا: «جىگىتتەر, رۋدىڭ تۋىن اسقاقتاتامىز دەپ ءجۇرىپ, ۇلتتىڭ تۋىن جىعىپ المايىق», دەگەن ەدى بۇل ورايدا. قازاق ەلى – كوپ ءدىندى, كوپ كونفەسسيالى مەملەكەت. ەلىمىز­دىڭ كونستيتۋتسياسى سەنىم بوس­تاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. حالىقتىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرى مەملەكەتتىڭ وركەندەپ دامۋىندا ەلەۋلى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا بولار, ەلباسى بۇگىنگى تاڭداعى وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە جالعان ءدىني اعىمدار ەكەندىگىن باسا ايتتى. قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرىن مىسالعا الا وتىرىپ, حيدجاب كيۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا توقتالدى. ونىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاس­قان حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلە­رىنە جات ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. كلاسسيكالىق كوركەم ادەبيەت­تەردى وقىپ, كوركەم فيلمدەردى كورۋگە شاقىردى. بەت-اۋىزدارىن تۇمشالاپ العان قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى مەن اق شاشتى كەيۋانالارى سولاردىڭ ەشبىرىندە دە كەزدەسپەيدى, دەدى پرەزيدەنت. سولاي بولا تۇرعاننىڭ وزىندە دە, اشىق-شاشىق جۇرگەن ەشكىمدى دە كورمەيسىڭ. ءبارى دە ءساندى, ءارى ­جاراسىمدى ۇلتتىق كيىمدەردى كيىپ جۇرگەن. سوناۋ, ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ساق تايپالىق بىرلەستىكتەرىنىڭ پاتشايىمدارى زارينا مەن توميريس, كەنەسارى حاننىڭ باۋىرى بوپاي حانشا, كەشەگى سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا بۇكىل شىعىس حالىقتارى قىزدارى ىشىنەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان قوس قارلىعاش ءاليا مەن مانشۇك, 1986 جىلدىڭ ىزعارلى جەلتوقسانىندا توتالي­تارلىق جۇيەنىڭ وكتەم ساياساتىنا «جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى» دەپ قارسى شىققان اياۋلى قارا­كوز قىزدارىمىز جوعارىدا ايتقانىمىزدىڭ انىق ايعاعى. قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريا قۇلاپ, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن عانا ءتىلىمىز, ءدىلىمىز جانە ءدىنىمىز قايتا جاڭعىرىپ, ەلىمىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. دەسەك تە, الدىمىزدا بۇل ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى كۇرمەۋى قيىن پروبلەمالار جەتەرلىك. سوندىقتان دا, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەيا بولۋى ءتيىس, ويتكەنى, ول – سوناۋ كوكبورى تۇركىلەردەن باستاۋ العان اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانى, الەمنىڭ اسا دامىعان 30 ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرۋ جوس­پارى جانە جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ وزەگى. «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەيا­سىنىڭ ارقاۋى رەتىندە وتانداس­تارىمىزدى پاتريوتتىق, قوناق­جايلىلىق جانە مەيماندوستىق رۋحىندا تاربيەلەۋدە حالقى­مىز­دىڭ تەڭدەسى جوق سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى تاڭدالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ساتتار قۋاشباەۆ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى شىمكەنت قالاسى ءال-فارابي اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.