شەتەلدەردەگى دارىندى قازاق بالالارىنىڭ بولاشاعى ويلانتادى

قازاقتىڭ وتكەن تاريحىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەر, حالقىمىزدىڭ اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى, ونىڭ زاردابى, ياعني جارتىسىنا جۋىعىنىڭ قىرىلۋى مەن ءتىرى قالعانداردىڭ جانساۋعالاپ تارىداي شاشىلىپ بىتىراۋى تۋرالى ايتىلىپ كەلەدى. ايتىلسىن, سەبەبى, تاريحتى ۇرپاق ءبىلىپ جۇرگەنى دۇرىس. ولاردىڭ قاي شەتەلدەرگە قالاي بارىپ تۇراقتاعانى, ءسىڭىسىپ ەڭبەك ەتكەنى, ۇرپاق وربىتكەنى دە جازىلىپ, جاريا بولۋدا. اتامەكەنگە ورالامىن دەۋشىلەرگە ەسىك اشىلدى, ءبىراز قانداس ورتامىزعا ورالدى دا. تەك, تاسادا قالعان تۇس – شەتتەگى باۋىرلاردىڭ انا ءتىلى ماسەلەسى. شەتەلدەردەگى باۋىرلا­رى­مىزدىڭ بۇعان دەيىن انا ءتىلىن ءبىرى ۇمىتتى, ءبىرى ۇمىتپادى. سەبەپ ءارتۇرلى. ءتىپتى, قىتاي, موڭعوليا ەلىندەگى باۋىرلارىمىزدىڭ قازاقىلىعى استام ءتۇسىپ جاتاتىنى ءبىزدى تاڭعالدىرىپ, سالت-ءداستۇر مەن بابا ونەرىن ۇيرەتىپ جاتاتىن تۇستارى از ەمەس. ۇمىتپاۋعا باستى سەبەپ – ولارداعى قازاقى ورتا, وتباسى تاربيەسى, مەكتەپتە قازاق ءتىلىنىڭ ءپان رەتىندە وقى­تىلۋى. بىراق بۇگىندە بۇل جاعداي وزگەرىپ كەلەدى. كوپتەگەن قازاق مەكتەپتەرى جابىلدى, ءپان رەتىندە وقىتىلۋىنىڭ دا اياسى تارىلا تۇسۋدە. دەمەك, شەتەلدەردەگى قازاقتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاقتارى انا تىلىنەن بىرتە-بىرتە اجىراي تۇسەدى دەگەن ءسوز. بۇل جاي ءبىزدى بەيجاي قالدىرماۋى ءتيىس. تەك, بۇل ماسەلەدە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنىندەي-اق كوڭىلگە مەدەۋ بوپ جۇرگەن – مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ 1996 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى «شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىعى اياسىندا قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «دا­رىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ورتا­لى­عىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن شەتەلدەردەگى دارىندى قازاق بالالارى اراسىندا وتەتىن «قازاقستان – اتا جۇرتىم, قاسيەتىم – انا ءتىلىم» اتتى حالىقارالىق وليمپيادا. وليمپيادا ون جىل بويى قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنىڭ ءار قيىرىندا وتكىزىلىپ كەلەدى. نەگىزگى ماقسات – شەتتە جۇرگەن جاس قازاقتىڭ ءوز تەگىن ۇمىتپاۋى, انا ءتىلىن ءبىلۋى, ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, تۋىستىق, رۋحاني-مادەني ساباقتاستىقتى ساقتاۋى بولسا, ەكىنشى ماقسات – ءار وڭىرمەن تانىسۋ, سول وڭىرلەردەگى كيەلى ورىنداردى كورۋ, بابالار رۋحىنا ءتاۋ ەتۋ, قازاقتىڭ قاسيەتتى دالاسىنىڭ ءار ولكەسىنىڭ تاريحىن بىلۋگە, تابيعاتىن كورۋگە نەگىزدەلگەن. ون جىل ىشىندە 150-دەن استام قازاق بالاسىن وتانعا ورالتىپ, ورتامىزعا سىڭىرتكەن, ولاردىڭ سوڭىنان تۋىس-تۋعان, اتا-انالارىن كوشىرىپ الۋى ارقىلى قاتارىمىزدى بىرنەشە شاڭىراققا كوبەيتكەن وليمپيادا بۇرىن استانا, الماتى, پاۆلودار, ورال, وسكەمەن, شىمكەنت قالالارىندا وتكەن بولسا, ون ءبىرىنشى وتكىزىلىمى بيىل ماڭعىستاۋ جەرىندە ءوتتى. اتاۋىنىڭ ءوزى ساي-سۇيەكتى سىر­قىراتىپ, جان دۇنيەڭدى ەلجىرەتىپ جىبەرەتىن وليمپياداعا قىتايدان, موڭعوليادان, وزبەكستاننان, تۇرىكمەنستاننان, قىرعىزستاننان, رەسەيدەگى ومبى وبلىسىنان, التاي رەسپۋبليكاسى قوساعاش اۋدانىنان, سامارا وبلىسىنان كوپتەگەن قازاق بالالارى وزدەرىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن بىرگە كەلدى. ماڭعىستاۋ وبلىستىق اكىمدىگى مەن ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىن, «اعايىن» دەپ اڭقىلداپ, «باۋىرىم» دەپ بوساپ, كەڭ قۇشاعىنا كومكەرگەن ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ىستىق ىقىلاسىن قاتىسۋشىلار جوعارى باعالادى. سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعان وليمپيادانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە قاتىسۋشىلار مەكتەپ باعدارلاماسىنا ساي جانە ەركىن تاقىرىپتار بويىنشا شىعارمالار جازسا, ەكىنشى كەزەڭ­دە حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى بەرىلگەن اۋىزشا تاپسىرمالاردى ورىندادى. – تۇرىكمەنستان مەكتەپتەرىندە سول ەلدىڭ ءتىلى, ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى وقىتىلادى, ال قازاق ءتىلى ءپان رەتىندە وقىتىلمايدى. بىراق, «انا ءتىلدى ۇمىتپاۋ كەرەك» دەپ اتا-انالارىمىز, اۋىلداعى جا­سى ۇلكەن اتا-اجەلەرىمىز ايتىپ وتىرادى. مەن وليمپيادادا قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنان قينالدىم, مۇقاعالي, فاريزا, تولەگەن اقىن­دار تۋرالى جەتىك ءبىل­مەيدى ەكەنمىن, ال ولەڭدەرىن وقىما­عاندىعىمدى دا جاسىرمايمىن. وسى وليمپيادادا ءوز كەمشىلىگىمدى ۇعىندىم, ەندى قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ جۇرەتىن بولامىن, – دەيدى تۇرىكمەنستاننىڭ بالقانابات ءۋالاياتىنان كەلگەن 10-سىنىپ وقۋشىسى جانسايا مۇقانوۆا. وليمپياداعا قاتىسۋشىلار مەن جەتەكشىلەرى, قوناقتار ماڭ­عىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ءول­كەتانۋ مۇراجايىنا بارىپ, ءوڭىر تاريحىمەن سىرلاستى. كاسپي تەڭىزىنە شومىلىپ, اقتاۋ حالىق­ارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىنا باردى, سونداي-اق «دارىن» قوسىم­شا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ «بال­داۋرەن» وقۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە بولىپ, ماڭعىستاۋ ايماقتىق دەنەشىنىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلگەن سپورتتىق شارالارعا قاتىستى. اقتاۋ قالاسىن ارالاپ, ج.مىڭباەۆ, ق.كۇرجىمان ۇلى, ق.ساعىرباي ۇلى, ت.ءالنياز ۇلى ەسكەرتكىشتەر جانىندا سۋرەتكە ءتۇستى. م.وسكىنباەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونياسىندا ماڭعىستاۋ ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتىن, ن.ءجانتورين اتىنداعى وبلىستىق مۋزىكالىق-دراما تەا­ترىندا «اپكە» پەساسىن تاماشالادى. عالىمدار, ءتىل ماماندارى مەن جەتەكشىلەر «الەمدىك تىلدەردىڭ تارالۋى جانە قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىپ, شەتەلدە قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ قيىن­شىلىقتارى, وقۋلىقتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ت.ب. پروبلەمالار تۋرالى ويلاردى ورتاعا سالدى. ءتورت كۇنگە سوزىلعان وليمپيا­دا قورىتىندىسىندا قىتايدان كەلگەن ەكى, وزبەكستاننان كەلگەن ءبىر قانداسىمىز ءبىرىنشى ورىندى, تاعى دا اسپاناستى ەلىنەن كەلگەن ەكى جاس قازاق پەن, رەسەي, وزبەكستان, موڭعوليا ەلدەرىنەن ءبىر-بىردەن باۋىرلارىمىز ەكىنشى ورىندى يەلەندى. ەكى رەسەيلىك, ءۇش قىتايلىق, ءبىر وزبەكستاندىق جانە ءبىر تۇرىكمەنستاندىق قاراكوزدەر توپ جارىپ, ءۇشىنشى دارەجەلى جۇلدەگە قول جەتكىزدى. لايىقتى ماراپاتتارىن الدى, مارە-سارە. بىراق, ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا قيىندىق وسى جەردە ەكەن. بۇرىن حالىقارالىق وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى رە­تىن­دە جەڭىمپازدارعا قازاق­ستاندىق جوو-عا ارنايى گرانت بولىنەتىن بولسا, بۇگىندە ول سيىرقۇيىمشاقتانعان. «قازاق­ستاندا قالساق» دەپ كوزدەرى جايناپ تۇرعان باۋىرلاردىڭ تاۋىن شاقپاۋ قاجەت, سوندىقتان وليمپيادا سوڭىنان ءار وقۋ ورنىنىڭ ەسىگىن قاعىپ, ورىن سۇراۋ ماسەلەسى كەزىگەدى. اتتەڭ دەيسىڭ وسىندايدا, شەتتە جۇرسەدە انا ءتىلىن ارداق تۇتىپ, ۋىزىنان ۇلتتىق رۋحقا تويىنعان سول جاستاردى «بالەن-تۇگەن» دەمەي دەر كەزىندە باۋىرعا تارتىپ الار ما ەدى؟ كەلىسىمدەر ناتيجەسىندە بيىلعى جۇلدەگەرلەردىڭ بىرقاتارىنا ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ, قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى مەن ش.ەسە­نوۆ اتىنداعى كمتجيۋ-دەن ورىن تابىلۋى مۇمكىن ەكەن. – بۇل وليمپيادانىڭ بىزگە بەرەرىن پايىزعا شاعىپ قاجەتى جوق, ويتكەنى بۇل ەكونوميكالىق ماسەلە ەمەس. بىراق, تەرەڭىنە ۇڭىلە قاراساق, بەرەرىنىڭ وراسان زور ەكەندىگىن ۇعىنۋعا بولادى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋى نەمەسە كەيبىر ەلدەردەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندىگى نەبىر تالانتتى قازاق بالالارىنىڭ «لاپىلداپ جانۋىنا» مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. وليمپيادا بارىسىندا بابى كەلىسسە, قۇلاشتى كەڭگە سەرمەۋگە دايىن تۇرعان تالاي بالانى كورىپ كەلەمىز, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ولارعا قولدان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتۋ, ورتاعا ورالتۋ. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋى, قازاق ءتىلىنىڭ اياسىنىڭ تارىلۋى قازىردىڭ وزىندە شەتەلدەردەگى جاس بۋىنىمىزعا ءوز اسەرىن تي­گىزە باستاعان, انا تىلىمىزدە ءتىلى بۇرالىپ سالەمدەسۋدەن ءارى اسا المايتىن بالالار بار. جىل سايىنعى وليمپيادا بارىسىندا ءبىز سىرتتاعى قازاق بالالارىنىڭ انا ءتىلىن ءبىلۋى تۇرعىسىندا سان مەن ساپا جاعىنان وكىنەرلىك وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز, – دەيدى قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, قر ۇعا اكادەميگى ومىرزاق ايتباي ۇلى. قوناقتار اراسىندا قۇجاتتار شارۋاسىمەن شاپقىلاۋمەن شارشاعاندار دا, ماشينادان پويىزعا اۋىسىپ وتىرىپ اپتالاپ جول ءجۇرىپ كەلگەندەر دە بار ەكەن. بىراق, ونىسىنا رەنجىپ تۇرعان ءبىرى جوق, ءبارى دە قازاقستانعا كەل­گەندەرىنە, «تىم بولماسا ءبىر رەت كورىپ كەتكەندەرىنە» قۋانىشتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزۋدە. ون جىل بويى بالالاردى ءوزىم باس­تاپ كەلىپ ءجۇرمىن. وسى جىلدار ىشىندە ەكى رەت ءبىرىنشى ورىندى يەلەندىك. بيىل دا 1-ءشى ورىنعا قول جەتكىزىپ, ابىرويمەن ورالىپ بارامىز. قازىر ەڭبەك دەمالاسىندامىن, بالالاردىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي, ءارى قۇلاعىمىز ەستىگەنمەن, كوزىمىز كورمەگەن كيەلى ماڭعىستاۋ جەرىن كورۋ ماقساتىندا قۋانا كەلگەن ەدىم. قازاققا ءتان دارقاندىقپەن قارسى الىپ, قۇرمەتتەگەن ماڭعىستاۋ جۇرتىنا, ۇيىمداستىرۋشىلارعا ريزامىز», دەپ اقتارىلدى تاشكەنت وبلىسىنىڭ بوستاندىق اۋدانىنان كەلگەن جەتەكشى بازاركۇل ەرتاەۆا. كاسپيدەن تىزبەكتەي كوتەرىلىپ, دۇركىرەي قايتقان اققۋلارداي شەتەلدەگى قازاق بالالارى دا توبىمەن كەرى ۇشىپ كەتتى... قاۋىرسىن قانات بالاپاندار امان ءجۇرسىن دەگەن تىلەكپەن قول بۇلعاپ اتا­جۇرتتا اعايىن قالدى. قوشتاساردا ولاردىڭ جاس جۇرەكتەرى قانداي سەزىمدە بولعانىن بىلمەيمىز, بىراق وقۋعا شاقىرسا كەلۋگە دا­يىندىعىن جاسىرعان جوق... اقتاۋ.