بەكەت اتا شەجىرەسى

بەكەت اتا دەگەننىڭ كىم ەكەنىن قازىر ءيىسى قازاق تۇگەل ءبىلىپ بولدى. قازاق­ستاننىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن بەكەت اتانىڭ بۇرىنعى قونىسى, اكە-شەشەسى جاتقان جىلىوي اۋدانىنداعى اقمەشىتكە, ەسكى بەينەۋدەگى بەكەت اتا مەشىتىنە, بەكەت اتانىڭ ءوز سۇيەگى جاتقان وعلاندى كەسەنەسىنە زيارات ەتۋگە اعىلىپ كەلۋدە. كەڭەس وكىمەتى دەگەن الىپ مەملەكەت قۇلاپ, قازاق ەلى ەگەمەندىك العاننان كەيىن حالىق ساناسىنداعى اقتاڭداقتاردى قوزعاپ, الاساپىران شاڭىنىڭ استىندا قالعان تاريحي تۇلعالارىمىزدى ءتىرىلتىپ, قازاق تاريحىن تۇزەۋگە زيالىلارىمىز بىلەك سىبانا كىرىسكەن بولاتىن. سول اقتاڭداق جايدىڭ ءبىرى – بەكەت اتا ماسەلەسى ەدى. عاسىر قويناۋىنان ءوزى قاسيەتتى قالامىمەن بابا رۋحىن جارىق دۇنيەگە تۇڭعىش الىپ شىعىپ, اۋىزشا عانا اتى اتالىپ جۇرگەن بەكەت اتانى قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن, ەلگە جالاۋلاتا جاريالاعان, تۇڭعىش تەبىرەنە قالام تەربەگەن ادام يسلام قاجى مىرزا­بەك ۇلى. ول ەلىمىز ەگەمەندىك الىسىمەن, 1993 جىلى “بەكەت اتا” اتتى كىتابىن گاگارين قالاسىنىڭ باسپاسىنان باسىپ شىعاردى. سودان سوڭ ىلە-شالا عالىم قابيبوللا سىديىق ۇلىنىڭ زەرتتەۋ كىتابى 1994 جىلى “ارىس” باسپاسىنان جارىق كوردى. يسلام قاجىنىڭ وسى كەزگە دەيىن 9 كىتابى شىقتى. بەكەت اتانىڭ ماڭگىلىك رۋحى تۋرالى كىتاپتارىن س.كەرەلباەۆ, ر.قوس­بارماق, ع.ءارىپوۆ, ءو.وزعانباي, س.بولەك ۇلى, ل.سيسەكەنوۆ, ا.ەرشۋوۆ سياقتى اۆتورلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۋىنداتتى. ايتەۋىر, جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ جيىرما جىل بويىنا بەكەت اتا جايىنداعى كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالدا جاريالانعان ماقالالاردىڭ ءبارىنىڭ باستى يدەياسى – ۇلى عۇلاما, كورىپكەل, باتىر, قاسيەتتى ءپىردىڭ الدىندا باس يۋ, ونى ۇلاعاتتاۋ, ۇلگى تۇتۋ. “مادينەدە – مۇحامبەت, تۇركىستاندا – قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا – ءپىر بەكەت” دەگەن ۇراندى اشىق ايتۋعا ەلدى سەندىردى, ساناسىن وياتتى, دىنسىزدىك تۇنەگىنەن الىپ شىقتى. جىلاپ وتىرىپ, ارۋاقتاردان كەشىرىم سۇراي وتىرىپ جازىلعان, پاكتىك پەن اقتىققا جەتەلەگەن جالىندى سوزدەر, شابىتقا تولى جىرلار ءپىر بەكەتكە دەگەن اتا-بابالاردىڭ ءمولدىر كوزقاراسىن قايتا ءتىرىلتىپ, بەكەت اتاعا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ جاستاردىڭ جاتتاپ الۋىنا, قارتتاردىڭ كوپشىلىك جينالعان جەرلەردە كوسىلە اڭگىمەلەۋىنە مۇمكىندىك الدىق. بۇگىن كولەمى 800 بەتكە جۋىقتايتىن “بەكەت اتا” اتتى الىپ كىتاپ الدىمىزدا. ول 2008 جىلى جارىق كورگەن. ونى قۇراستىرۋشى ءپىر بەكەتتىڭ ۇرپاعى, قازىرگى اقمەشىتتىڭ يمامى يسلام قاجى مىرزا­بەك­ ۇلى. ونىڭ بەكەت اتا تۋرالى قىرىق جىل بويىنا جيناقتاعان دۇنيەلەرى, ءوزى دە شابىت قۇشاعىندا وتىرىپ تۋىنداتقان جازبالارى وتە ادەمى بەزەندىرىلگەن, ساپالى قاعازبەن مىقتى تۇپتەلگەن, ءومىر سۇرۋگە, يماندىلىققا, بەكەت اتا تۋرالى ءبىلىم مەن عىلىمعا ۇيىتاتىن عۇلامالىق كىتاپ دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل عاسىرلىق تۋىندى ءار ءۇيدىڭ تورىندە كىتاپ دۇنيەلەرىنىڭ قۇدىرەتىندەي ەرەكشە قۇرمەتتەلىپ تۇرۋعا لايىق. وسى وتە قىمبات سانا دارياسىنداي دۇنيەنى جارىققا شىعارۋعا دەمەۋشىلىك ەتكەن بۇرىنعى “قازمۇنايگاز” اق پرەزيدەنتى ۇزاقباي قارابالينگە, اتىراۋ قالاسىنداعى “اداي-پەترولەۋم كومپاني” جشس باس ديرەكتورى سۇيىنىشبەك ابۋعاليەۆكە, جاڭاوزەن قالاسىنداعى “كرۋز” جشس تەحنيكالىق ديرەكتورى (“قازمۇنايگاز”) مايلىباي وتەباي ۇلىنا, اقتاۋ قالا­سىنداعى “استانا ترەيد ينتەرنەيشنل” اق كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى بولات التىنبەك ۇلىنا حالىقتىڭ شەكسىز العىسى ارنالادى. بۇل كىتاپ يماندىلىق-تاعىلىم كىتابى بەكەت اتا مىرزاعۇل­ ۇلىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 260 جىل تولۋ قارساڭىندا جاريالانىپ وتىر. “بەكەت اتا” كىتابىن – ۇلكەن عيمارات دەسەك, ونىڭ ەندى ىشكى سىرلارىنا ەنۋ ءۇشىن سارايلارىن ارالاپ كەتكەندەي, كىتاپتىڭ تاراۋ-تاراۋلارىن وقىپ, تەرەڭ سىرىنا ەنە باستايسىز. كىتاپتىڭ ار­حيتەكتونيكاسى وقىرمان قىزىعارلىقتاي جۇيەلى, ءبىر تاراۋىنان ءبىر تاراۋىنا ىلەسىپ, ءبىرىنىڭ سىرىنان ەكىنشىسىنىڭ سى­رىنا ەنىپ, ىلگەرى ورلەي تۇسەسىز. كىتاپتىڭ كولەمىنە قاراپ “قاشان وقىپ بولار ەكەنمىن” دەپ كوزىڭ قورىققانىمەن, “كوز – قورقاق, قول – باتىر” دەگەندەي, كى­رىسىپ كەتكەنىڭدە, عيمارات سارايلارىنىڭ بىرىنەن ءبىرىن قىزىقتاپ ارالاعانداي ءاربىر تاراۋعا جەكە-جەكە توقتاپ, بەكەت اتانىڭ ارۋاعى جەتەكتەگەندەي بولاسىز دا, قالاي وقىپ ءبىتىرىپ تاستاعانىڭىزعا تاڭ قالاسىز. ارينە, بەلگىلى دارەجەدە ۋاقىتىڭىزدى الاتىنى راس, الايدا قاسيەتتى اتانىڭ عۇمىر تاريحى, تەگى, ناعاشى جۇرتى, بەكەت اتاعا بايلانىس­تى قىزىقتى اڭىز-اڭگىمەلەر, اتا رۋحىنا تابىنا دا تامسانا جازىلعان ماقالالار, ادەبي جىرلار, اتا سالعان مەشىت سىرلارى, كەيىنگى ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان باستالعان اتا ارۋاعىنا دەگەن كوزقاراس, مەشىتتەردىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى, اتاعا بايلانىستى كىتاپتاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى اقپارلار – ءبارى-ءبارى جۇرەگىڭىزگە ريزاشىلىق پەن قۋانىش ۇيالاتىپ, اتا ارۋاعىنىڭ وشپەستەي قۇرمەتىنە يە بولىپ جاتقاندىعى مەرەيىڭىزدى وسىرەدى. الىپ كىتاپ توعىز بولىمنەن تۇرادى: “اتانىڭ قىسقاشا عۇمىرناماسى جانە ناعاشىلارى تۋرالى” دەپ اتالاتىن بولىمدە بەكەت اتانىڭ اتا-تەگى, عۇمىرناماسى تۋرالى باياندالادى. سودان كەيىنگى بولىمدەر بىلاي اتالادى: “مەشىتتەر مەن اتادان قالعان مۇرالار”, “بەكەت اتانى عىلىمي-تاريحي تانىمدىق تۇرعىدان زەرتتەۋ نەمەسە بەكەتتانۋ عىلىمىنا كىرىسپە”, ء“پىر بەكەت ماڭگى ماقتانىش”, “قوسقۇلاقتان شىققان قاسيەت يەلەرى”, “اقمەشىت تۋرالى اڭگىمەلەر”, “كىتاپ ىشىندەگى كىتاپتار”, “اتانى ۇلىق­تاۋعا قاتىستى ءىس-شارالار”, “سۇحباتتار, جولجازبالار, قۇتتىقتاۋلار جانە وي-پىكىرلەر”. وسىلايشا جۇيەلى قۇرىلعان بولىمدەر ءوز ىشىندە اربىرەۋى بىرنەشە تاراۋلارعا تارامدالىپ كەتەدى. ءار تاراۋدىڭ ءوز تاقىرىپتارى, ايتار ويلارى, بەكەت اتاعا بايلانىستى بايانداۋلار مەن تۇيىندەۋلەر, ءار الۋان فاكتىلەر جاريالانعان. ءبىر عاجابى, قايتالاۋلار جوق, ءبارى دە وقىر­ماننىڭ سەزىمىن ەرەك وياتىپ, اقىلىنا اقىل, بىلىمىنە ءبىلىم قوساتىنداي تىڭ دۇنيەلەر. ءپىر بەكەت قازاق حالقىنىڭ قيالىنان تۋعان اڭىز كەيىپكەرى ەمەس, ومىردە شىن بولعاندىعىنا دەرەك-ارحيۆ قازىنالارى بار. قازاقستان وتە ەرتە زامانداردان اراب, پارسى, قىتاي جانە باسقا شەتەل, ورىس عا­لىم­دارىنىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالعا­نى بەلگىلى. شىعىستى زەرتتەۋشى ۆ.رادلوۆ, ب.گريگورەۆ, ك.ينوسترانتسەۆ, ءحىح عاسىردا ماڭعىستاۋ ولكەسىن زەرتتەگەن ە.ەۆەرسمان, ا.ديۋگامەل, الەكسەەۆ ەكسپە­ديتسيالارى جانە جەرگىلىكتى حالىق سانا­سىندا جاتتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا تاراعان اۋىزشا اڭگىمەلەرى بەكەت اتانىڭ ءومىرى مەن ەلدەگى اتقارعان ىستەرىن تولىق راستايدى. سونىمەن, بەكەت اتانىڭ قىسقاشا عۇمىر­ناماسى مىناداي ەكەن. بەكەت اتا اداي­دىڭ كەلىمبەردىسىنەن تاراعان اتالار­دان ءورىس الادى: مۇڭال – جاۋلى – قوسقۇ­لاق – جانالى – مىرزاعۇل – بەكەت. مىرزاعۇلدان – الدابەرگەن, الدوڭعار, مەڭدىعۇل, بەكەت ەسىمدى – 4 ۇل; ءانۋاش, اقماڭداي ەسىمدى 2 قىز دۇنيەگە كەلگەن. بەكەتتەن باسقالارىنىڭ تۋعان-ولگەن جىلدارى تۋرالى دەرەك قالماعان. يسلام قاجى بىلاي دەپ جازادى: “ەل ۇرانى – بەكەت اتا 1750 جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانى ايماعىنا قارايتىن اقكيىزتوعاي اۋىلىنان 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا, جەم بويىنداعى اقمەشىت دەگەن جەردە تۋعان. بەكەتتىڭ اكەسى مىرزاعۇل جانالى ۇلى اسا داۋلەتتى بولماسا دا, بارىنا مىرزا, ءدىني ساۋاتتى, زايىرلى, ەل اقساقالى بولعان. ال اناسى ءجانيا ارعى تەگى اراب, قاسيەتتى قوجالار ۇرپاعى, نازارقوجانىڭ قىزى. نازارقوجا جاس جىگىت شاعىندا يسلام ءدىنىن ەلگە تاراتىپ ۋاعىزداۋ ماق­ساتىنان مەككەدەن ماڭعىستاۋعا جىبە­رىلىپ, سوندا ماڭگى قالىپ قويعان دەسەدى”. بەكەتتىڭ جانالى اتاسى بالانى 5 جاسىنان ءوزى وقىتىپ, سودان سوڭ مولداعا بەرگەن. بەكەت وتە زەرەك, ىنتالى, تالانتتى بالا بولعاندىقتان, مولدانىڭ ۇيرەتكەن­دەرىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, باسقا بالالار­دان شىعانداپ الدا بولادى. ءبىلىمى مولىعىپ, پاراساتتى, ادامگەرشىلىگى مول, اسقان تاربيەلى بولىپ ءوسىپ كەلە جاتادى. ءسويتىپ, 14 جاسقا كەلگەنشە ءوز بەتىمەن ءدىني كىتاپتاردى, پايعامبار حاديستەرىن وقىپ, ءبىلىمى تەرەڭدەي بەرەدى. زەرەكتىگى جولباسشى بولعان بالا ءبىلىمىن ارمەن قاراي جالعاس­تىرا بەرۋدى كوزدەگەن ەكەن. اتا-اناسى بالاسىنىڭ تالابىنا وڭ قاباقتارىمەن قارايدى. اۋەلى شوپان اتاعا بارىپ زيارات ەتۋدى تاپسىرىپتى. بەكەت شوپان اتانىڭ باسىنا تۇنەگەن ءتورتىنشى كۇنى اتا تۇسىنە ەنىپ, حيۋا شاھارىنداعى باقىرجان قاجى دەگەن عۇلامادان ءدارىس الۋدى ايتىپ ايان بەرەدى. اتا تۋرالى اڭىز شوپان اتا دايىن­داعان پىراققا ءمىنىپ, باقىرجان قاجىعا جەتىپتى دەيدى. كۇنى بۇرىن بەكەتتىڭ كە­لەتىنىن ءبىلىپ وتىرعان قاجى ونى “شەرعازى حان” مەدرەسەسىنە تابىس ەتەدى. باقىرجان قاجى ءوزى وسى مەدرەسەدە ءدارىس بەرەدى ەكەن. بەكەت مەدرەسەدە قاسيەتتى قاجىدان 7 جىل ءدارىس الادى. مەدرەسەنى بىتىرگەندە شاكىرت 21 جاسقا كەلەدى. سول كەزدەن باستاپ, بەكەت اتانىڭ ەل ىشىندەگى قاسيەتتى قىزمەتى باستالىپ, عۇلامالىعى, باتىرلىعى, كورىپ­كەلدىگى, ۇستازدىق جۇمىسى, ەل قورعاۋ جو­لىن­داعى قول باستاۋى, سونىڭ ناتيجەسىندە بەكەت اتانىڭ ەلدىڭ ۇرانىنا اينالىپ, ءپىر اتانۋى بىرىنە-ءبىرى جالعاسا بەرەدى. بەكەت اتامىز 1813 جىلى پايعامبار جاسىندا دۇنيە سالىپتى. ءپىر بەكەت ۇرپاعى جونىنە كەلسەك, ەل شەجىرەسى ونى بىلاي تىزبەكتەيدى ەكەن: بەكەت – توعاي – قۇلنياز – سارىمولدا (الدانياز) – وراز – ارالباي – كوبەن. كوبەن اقساقال قازىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, جەتىساي قالاسىندا تۇرادى ەكەن. يسلام قاجى وسى كوبەن اقساقالدى “بەكەت اتانىڭ شاڭىراعى” دەپ اتايدى. كوبەننىڭ ءتورت ۇلى بار – مۇرات, قويلىباي, ازىرەتالى, پەرنەبەك. اقساقال­دىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كارى شاڭىراقتىڭ يەسى بولىپ پەرنەبەك قالاتىن سياقتى. بەكەت اتانىڭ شەرعازى حان مەدرەسە­سىندە وقىعاندىعى جونىندە سول ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان مەشىتتىڭ ەسكەرتكىش تاق­تاسىندا جازىلعان ەسىمدەر ايقىن كورسەتەدى. بۇل تاقتادا بەكەت مىرزاعۇل ۇلىنىڭ ەسىمىمەن قاتار تۇركىمەن حالقىنىڭ اقىنى ماقتىمق ۇلى پىراعى (1733-1793جج.), قاراقالپاق اقىنى ءاجىنياز قوسىباي ۇلى (1824-1878جج.) وقىعاندىقتارى تۋرالى مالىمەتتەر بار. بەكەت اتا دا وسىلار سياقتى نەمەسە قوجا احمەت ياساۋي سياقتى عۇلاما عالىمدىعىمەن بىرگە اقىندىقتى قاتار جۇرگىزۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن وي تۋادى. بەكەت اتا جازبالارىنان ەشنارسە قولدا ساقتالماعاندىعى وكىنىشتى. ال ماقتىم­ق ۇلىنىڭ اتالعان مەشىتتە وقىعاندىعىن ونىڭ ولەڭ جولدارى دالەلدەيدى: ءۇش جىل بويى تاتتىم ءدام مەن تۇزىڭدى, كەتىپ بارام قوش بول, گوزال شيرعازى! كوردىم سەنىڭ كوكتەمىڭدى, كۇزىڭدى, كەتىپ بارام, قوش بول, گوزال شيرعازى! بۇيرىق كەلدى, بەلدى بەكەم بۋىندىم, ءبىلىم الدىم, سەندە قايتا تۋىلدىم. ەنەسىنە قايتا اسىققان ق ۇلىنمىن, كەتىپ بارام, قوش بول, گوزال شيرعازى! ...ماقتىمق ۇلى قانا بولماي وسى كۇن, الادى ەسكە پىرلەرىنىڭ ەسىمىن... ماڭگى ەسىمدە بولار التىن ەسىگىڭ, كەتىپ بارام, قوش بول, گوزال شيرعازى! مۇمكىن, بەكەت شاكىرت تە جەتى جىل وقىعان ءوزىنىڭ قاسيەتتى شەرعازى مەدرەسەسىنە وسىنداي ارناۋ جىر جازعان شىعار, كىم ءبىلىپتى. بەكەت اتا ءوزىنىڭ عۇمىر جولىندا سۇپىلىق باعىتتى ۇستاپ, سونى ۋاعىزداۋشى بولدى. ونىڭ سۇپىلىق مەكتەبى سۇپى شاكىرتتەر دايىنداۋعا ارنالعان. سۇپىلىق – جاۋلاۋشىلارعا, يسلام دىنىندەگى رەاكتسيالىق كۇشتەرگە قارسى حالىقتىق قوزعالىس يدەولوگياسى. بەكەت اتا ءوزىنىڭ عىلىم-ءىلىمىن تاراتىپ, شاكىرتتەرىن وقىتۋ ءۇشىن بەس مەشىت سالعان. العاشقى مەشىتتى حيۋادان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە سالدىرعان. بۇل مەشىتتى شەبەر سوقىرشا دەگەن ادام سالعان ەكەن. بۇل مەشىتتە 1771-1774 جىلدارى بەكەت باستاپ شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرگەن. ەكىنشى مەشىت – ەسكى بەينەۋدەگى مەشىت. بۇل مەشىتتى جىل ماۋسىمدارىنا يكەمدەپ, بالالار وقىتۋ ءۇشىن, سونىمەن بىرگە ءارلى-بەرلى وتكەن جولاۋشىلاردىڭ ناماز وقىپ, تىنىعىپ كەتۋى ءۇشىن سالدىرعان دەگەن ەل اۋزىنداعى دەرەكتەر بار. بۇل مەشىت تاستاق توبەنى قاشاۋ ارقىلى سالىنعان. ءۇشىنشى مەشىت – وعىلاندىداعى مەشىت. اتا مۇردەسى وسى مەشىتكە قويىلعان. ءتورتىنشى مەشىت – توبىقتىداعى مەشىت. ول توبىقتى ويپاتىنداعى بيىك توبەشىكتەن قاشالىپ سالىنعان. مۇندا بەكەت اتا شاكىرتتەرىن وقىتقان. بەسىنشى مەشىت – بايشاعىرداعى مەشىت. بۇل ءۇستىرت جازىعىنداعى بايشا­عىرعا جاقىن ورنالاسقان. بۇل مەشىت بەكەت اتا ناماز وقىپ, دەمالىپ كەتۋ ءۇشىن شاعىنداپ سالىنعان ەكەن. ءارلى-بەرلى وتكەن جولاۋشىلار بۇل مەشىتتى ۇزاق جولدان شارشاپ-شالدىققاندا دەمالاتىن ورىنعا اينالدىرعان سياقتى. بەكەت اتا مەكتەپتەرىندە شاكىرتتەرىنە ءدىني ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, گەوگرافيا, مە­ديتسينا, ماتەماتيكا, فيزيكا, استرونوميا سياقتى عىلىم سالالارىن دا ۇيرەتكەن. اتا تۋرالى وسى كىتاپقا ەنگەن ماقالالاردا جازىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, اتانىڭ ءوزى بۇل عىلىم نەگىزدەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن سياقتى. عۇلامانىڭ وعىلاندىداعى مەشىتى كوپتەگەن عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنىپ سالىن­عان دەگەن پىكىر بار. وعىلاندىداعى مەشىت-ءتىڭ تومەندە ايتىلاتىن قاسيەتتەرى وسىلاي سالىنعاندىعىن ايقىندايدى. مەشىتتەگى وقىلعان قۇران, دۇعا, اياتتار مەشىتكە قانشا كىسى وتىرسا دا بارىنە انىق ەستىلەتىندەي ەتىپ, اكۋستيكالىق جاعى قاراستىرىلعان, جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە اۋانىڭ ىل­عالدىلىعى سانيتارلىق-گيگيەنالىق ءمول­شەردەن اسپايدى, ۇڭگىپ سالىنعان عيماراتتا ەسىگى مەن تۇندىگى اشىق تۇرسا دا, قۋماجەلدىڭ (سكۆوزنياك) بولماۋى, مەشىت مەككە باعى­تىمەن جاسالعان, ال ەسىگى شىعىسقا باعىت­تالعان. اتانىڭ ەمشىلىكپەن دە اينالىسقان­دىعىن – مەشىت بۇلاعىنداعى س ۇلىكتەر دالەلدەيدى. بەكەت اتا وسى س ۇلىكتەر ارقىلى ادامداردى ەمدەگەن. س ۇلىك بۇل بۇلاقتان باسقا سۋدا ءومىر سۇرە الماي ءولىپ قالادى. ونىڭ تابيعاتى تەك قانا وسى بۇلاققا لايىقتالعان. مەشىتتىڭ توبەسىنە قاراعاندا, تەمىرقازىق جۇلدىزى توبەنىڭ ءدال ۇستىندە تۇرادى. مۇنى بەكەت اتانىڭ وب­سەرۆاتورياسى بولعان سياقتى دەۋگە بولادى. كارتادان قاراپ وتىرىپ, اقمەشىت, وعىلاندى, بايشاعىر مەشىتتەرىنىڭ اراسىن ءتۇزۋ سىزىقتارمەن قوسسا, تىك بۇرىشتى ءۇشبۇرىش شىعادى, ال بەينەۋ مەشىتى مەن بايشاعىر مەشىتتەرىنىڭ اراسىن قوسسا, سول ءۇشبۇرىشتىڭ بيسسەكتريساسى سياقتى. سوندا بۇل مەشىتتەردى اتا بەلگىلى ءبىر ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەرمەن سالدىرعان جوق پا ەكەن دەگەن ويدا قالاسىز. ءپىر بەكەت ارۋاعى ادامدارعا جىلان, ارقار, اققۋ بولىپ كورىنەدى. بەكەت مەشىتتەرىنە ادامدار شىن نيەتىمەن كەلمەسە, يا بولماسا, كۇنالى ادامدار كەلسە, جىلاندار ىسىلداپ شىعىپ, الدارىن كەس-كەستەپ جولاتپايدى. اتانىڭ اسپانداعى ارۋاعىنىڭ يەسى – اققۋلار. وعىلاندى مەشىتىنىڭ ماڭىنداعى تاۋ-تاس اراسىندا ارقارلار بار. ادامدار جىلاندارعا دا, اققۋلارعا دا, ارقارلارعا دا تيمەيدى, ولارعا زاقىم جاسامايدى, اتپايدى, اۋلامايدى. ەگەر ز ۇلىمدىق جاسالسا, ولاردى اتانىڭ ارۋاعى تەگىن جىبەرمەيدى. كىتاپتىڭ ءبىراز بولىگىندە ادەبي شىعار-مالاردىڭ بەكەت اتاعا ارنالعان جىرلارىنا جازۋشى دوقتىرحان تۇرلىبەك شولۋ بەرگەن. مۇندا ءبىراز ادەبي دەرەكتەردى بايقايمىز. ەرتەدە عۇمىر كەشكەن تۇمەن بالتاباسوۆ, نۇرىم شىرشىعۇل ۇلى, بالا وراز وتەباي ۇلى, ناسيحات سۇگىر ۇلى سياقتى جىر سۇلەيلەرى بەكەت تۋرالى تولعانسا, حح عا­سىردىڭ جازبا اقىندارى عافۋ قايىر­بەكوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, قابيبوللا سىديىقوۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ, سابىر اداەۆ, مەلس قوسىمباەۆ جانە باسقا دا ەل اقىندارى ءپىر بەكەتكە جىرلارىن ارناعان ەكەن. سونىمەن قاتار, بەكەت اتانىڭ بەي­نەسى ءىرى كولەمدەگى داستانداردا دا جاسا­لىپتى. ىبىرايىم احۋن قۇلباي ۇلى “جاۋلىنىڭ ۇلى قوسقۇلاق” تولعاۋى, جاقسىلىق ەلەۋسىنوۆتىڭ “قاسيەتتى بابام – ءپىر بەكەت” اتتى ۇزاق جىرى, ومىرزاق قالباي ۇلىنىڭ “قۋانىپ مەشىتىڭنەن اتتا­نارمىن”, “كوك اسا – وعىلاندىدان ور­نىڭدى تاپ” جىرلارى, راحمەت اياپبەر-گەنوۆتىڭ “بەكەت اتا”, امانقوس ەرشۋوۆتىڭ “كيە”, ايتۋار وتەگەنوۆتىڭ “انت”, نۇرلان قاناعات ۇلىنىڭ “اڭىز ءتۇبى – اقيقات” داستاندارى جانە كوپتەگەن پوەتيكالىق ولەڭدەر كىتاپتان قوماقتى ورىن العان. بۇل شىعارمالاردىڭ بارىندە دە اقىن­دار بەكەت اتانىڭ الۋان قاسيەتتەرى مەن عۇلامالىق, پىرلىك قىرلارىنان وزدەرىنىڭ جۇرەكجاردى اسىل سوزدەرىن ارناپ, ءپىر بەكەتتىڭ بەينەسىن جاساعان. بەكەت اتاعا بايلانىستى الۋان جايدى بەينەلەگەن اڭىز-اڭگىلەمەلەردى وقىپ وتىرعانىڭىزدا ءپىر اتا قاسيەتتەرىنە تاڭعالاسىز. بەكەتتىڭ قول باستاعان باتىرلىعى, ءپىر اتانۋى, ۇلىستىڭ ۇرانىنا اينالۋى تۋرالى جانە باسقا دا حيكايالار شوعىرى بىرىنەن-ءبىرى قىزىق. حالىقتىڭ باسىنا اۋىر جاعداي ءتۇس­كەندە, سىرقاتقا شالدىققاندا, قيىنشى­لىققا دۋشار بولعاندا, ايەلدەر پەرزەنت كوتەرە المايتىن حالدە بولعاندا, قىسقاسى بارلىق قيىن شاقتارعا كەزىككەندە بەكەت اتاعا سيىنىپ, بەكەت اتا مەشىتتەرىنە, وعىلاندىداعى ءپىر مۇردەسى جاتقان مەكەنگە بارىپ تۇنەيدى. كومەك سۇرايدى, تابىنادى. شىنىندا دا, بەكەت ءتىرى كەزىندە حالىققا قانداي شيپاگەرلىك تانىتىپ, ەمدەپ جۇرگەنىندەي, ونىڭ ارۋاعى وزىنە سيىنىپ كەلگەن ادامدارعا كومەك كورسەتۋگە دايىن ەكەندىگىن يسلام قاجى مىرزابەك ۇلىنىڭ بارلىعى 400-گە تارتا اڭگىمەلەرىنەن ايقىن كورىنەدى. اۋليە باسىنا بارۋعا نيەت ەتكەن ادام­دار اداسىپ كەتسە دە, اتا جەتەلەپ جول باس­تا­عانداي بولادى ەكەن. جاقىندا وسى جول­داردىڭ اۆتورى ماڭعىستاۋداعى پرور­ۆادان كەلگەن ءبىر قوناقپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرىپ, قوناقتىڭ ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن مىناداي وقيعانى ايتقانىن ەستىدى. ءبىر توپ ادام استارىنداعى سەنىمدى ماشينامەن وعىلاندىعا باعىت الادى. بىراق باعىتتارىنان اداسىپ كەتىپ, قاراقالپاقستان تەرريتورياسىنان ءبىر-اق شىعادى. نە ىستەرلەرىن بىلمەي اڭتارىلىپ تۇرعاندا اسپاندا, قوس اققۋ ءۇيىرىلىپ اينالىپ, ءبىر باعىتقا قاراي ۇشادى. سول كەزدە وسى قوس اققۋدىڭ باعىتىنان قالماۋعا تىرىسىپ, جولاۋشىلار سولاي قاراي تارتادى. ايتقانىنداي, اققۋلار ولارعا وزدەرى جولباسشىلىق جاساپ, وعىلاندىعا تىكە الىپ كەلىپتى. وسىنى ەستىگەن جۇرت قالاي تاڭ قالماس؟ الىپ كىتاپتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن زەر سالىپ وقىپ شىققانىمىزدا, ءبىر عاجايىپ دۇنيەمەن كەزىككەندەي, تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرلارىن اشقانداي بولاسىز. بۇل كىتاپتى باسقا ادامداردىڭ قىزىعا وقۋىن تىلەر ەدىڭىز. كىتاپتىڭ ماتەريالدا­رىن تىرنەكتەپ جيناۋ ءۇشىن كىتاپ قۇراستىرۋ­شى بۇكىل عۇمىرىنىڭ قىرىق جىلىن ارناعان ەكەن. ال دەرەكتەردى جيناۋ, باسپاعا قايتا-قايتا ۇسىنۋ, ادامدارمەن كەزدەسۋ, ازيا ەلدەرىنىڭ بىرقاتارىن, رەسپۋبليكامىزدىڭ تالاي وبلىسىن, ورتالىق قالالارىن ارالاپ, كەرەكتى ادامدارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن جاياۋ-جالپىلاپ, اربامەن, اتپەن, ماشينەمەن, پويىزبەن, سامولەتپەن قانشا مىڭ شا­قىرىم جولدى جۇرگەنىن ەسەپتەسەك, جەر شا­رىنىڭ ەكۆاتورىمەن بىرنەشە دۇركىن ورا­لىپ شىققانداي بولار دەپ شامالايمىز. اقىلعا سايىپ قاراساق, بۇل يسلام قاجى تاراپىنان جاسالعان ۇلكەن ەرلىك. ول بەكەت اتا ارۋاعىنىڭ الدىندا جاسالعان سونشاما ەڭبەگىن بەينەت دەپ تە ەسەپتەمەيتىن شىعار. حالىقتىڭ ۇلان-عايىر شەكسىز ساۋابىنا قالعان ازاماتتى قالاي دارىپتەۋگە دە تۇرارلىق ەڭبەك. قادىر جءۇسءىپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.