قوعامىمىز قازاقىلانباي تۇر
قازىرگى تاڭدا قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى بەدەلى ارتىپ كەلەدى دەۋگە بولادى. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ – ماسەلەلەردىڭ قازاق قوعامىندا اشىق تۇردە تالقىعا سالىنۋى. ءتىلىمىزدىڭ وسى كۇيىندە ساقتالىپ قانا قويماي, ىلگەرىلەۋىنە اتسالىسىپ, ونىڭ بولاشاعىنا بەي-جاي قارامايتىن جاناشىر ازاماتتار مەن ازاماتشالاردىڭ كوپتەپ بوي كورسەتۋلەرى دە قۋاندىرماي قويمايدى. دەگەنمەن ارامىزدا انا ءتىلىمىزدىڭ قوعامداعى ورنى بەكي تۇسۋىنە سەلقوس قارايتىندار دا جوق ەمەس. مەنىڭ وسى پروبلەماعا قاتىستى ايتارىم بار.
بىرىنشىدەن, ءبىز, قازاق قوعامى, ەلىمىزدە قانداي دا ءبىر ماسەلە تۋىنداعان جاعدايدا الدىمەن كىنالىنى جوعارى شەندىلەردەن ىزدەيمىز. ارينە, ارالارىندا ارام پيعىلدىلار بار ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بىراق ءبارى بىردەي ەمەس قوي, كوپكە توپىراق شاشقاننان ۇتىسقا شىقپايتىنىمىز انىق.
ەكىنشىدەن, جول سالۋ كەرەك, جىلۋ از, ءوز ەلىمىزدە ءوندىرىستى كوبەيتۋ كەرەك دەيمىز. ايتسە دە ءوزىمىز سول پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ءبىر جولىن كورسەتە الدىق پا؟ جوعارىدا اتتوبەلىندەي توپ وتىرىپ ويلانعانى ءتيىمدى مە, الدە ون توعىز ميلليون حالىقتىڭ بىرلەسىپ اقىل قوسقانى ۇتىمدى ما؟ جالپى, وكىنىشكە قاراي, وتانىمىزدا ەلىم ءۇشىن دەپ تەر توگە ەڭبەك ەتەتىندەر جوقتىڭ قاسى. ماماندىق تاڭداعاندا دا «ەلىمنىڭ بولاشاعى ءۇشىن» دەگەن ادامدى كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن. سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق.
ەندىگى ماسەلە – قازاق ءتىلدى ءونىمنىڭ ازدىعى. قازىرگى كەزدە وتاندىق كوكەيكەستى جوبالاردىڭ كوپشىلىگى ورىس تىلىندە. ءۇش تىلدىلىكتى قولدايىق, بىراق وتاندىق جوبا-جوسپارلاردىڭ الدىمەن ورىس تىلىندە دايىندالىپ, ودان كەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلاتىنى وكىنىشتى. ءىس جۇزىندە كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى. بۇل ءبىز قانشالىقتى كەۋدە قاققانىمىزبەن, قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ءرولىنىڭ ءالى دە تومەن ەكەنىن دالەلدەيدى.
بولاشاقتا قازاق ءتىلدى ونىمدەر كوبەيەتىنىنە جانە سول ءونىمدى تۇتىنۋعا دايار ادامداردىڭ سۇرانىسى ارتاتىنىنا سەنگىڭ كەلەدى. ول ءۇشىن ءوزىمىز دە قولىمىزدان كەلگەنىنشە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىندەرگە قولعابىس ەتۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك!
نازىم سەرىكپاي
شىمكەنت
سپورت سالاسى قاشان ەڭسە تىكتەيدى؟
ەلىمىزدىڭ سپورتى ەڭسە تىكتەي الار ەمەس. اتالعان سالاعا جىلما-جىل قىرۋار قارجى بولىنەدى, بىراق ناتيجە جوقتىڭ قاسى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن دالەل كەلتىرە سويلەيىك. سپورتتىڭ جەكەلەگەن جەكپە-جەك تۇرلەرى بولماسا, اسا كوپ مولشەردە قاراجات جۇمسالاتىن كوماندالىق ويىنداردا قاشاندا سالپاقتاپ كوشتىڭ سوڭىندا قالامىز. وليمپيا ويىندارىنان باستاپ, الەم, قۇرلىق چەمپيوناتتارىنداعى كورسەتكىشتەرىمىزگە قاراساق, كوڭىل قۇلازيدى.
ماسەلەن, ۆولەيبولدان ايەلدەر اراسىندا وتكەن كەيىنگى الەم بىرىنشىلىگىندە قازاقستان جارىسقا قاتىسقان 24 قۇرامانىڭ ىشىندە 23-ورىنعا تابان تىرەدى. ەرلەرىمىزدىڭ كورسەتكىشى بۇدان دا تومەن, مىقتىلار ساپىنا جولداما بەرەتىن ىرىكتەۋدەن وتە الماي كەلەدى. باسكەتبول, گاندبول سياقتى كوماندالىق ويىن تۇرلەرىندەگى جاعدايىمىزدى دا مۇشكىل دەمەسكە لاجىمىز جوق. كەڭەس وداعى كەزىندە اتويلاپ الدا جۇرەتىن ۆاتەرپول, كوگالداعى حوككەي, دوپتى حوككەي سياقتى كوماندالىق سپورت تۇرلەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بىرتىندەپ بارىنان ايىرىلىپ تىندى. فۋتبول مەن حوككەي سياقتى كوپشىلىك قىزىعا تاماشالايتىن سپورت تۇرلەرىندە دە اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي تابىستارىمىز جوق.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزا باستاعان ۇلكەن تەننيستە نەگىزىنەن رەسەيدەن كەلگەن ويىنشىلار ءجۇر. اۋىر اتلەتيكاعا دا جاتجۇرتتىق قىز- جىگىتتەردى تارتىپ, ءبىراز تابىسقا جەتكەنىمىز جاسىرىن ەمەس. بۇل ءۇردىس كۇنى كەشە جەڭىل اتلەتيكاعا دا جەتتى. كەنيالىق قارا قىز ەلىمىزگە التىن سىيلادى. قازاقستان تۋىنىڭ استىندا ونەر كورسەتكەن سوڭ ولاردىڭ تابىستارىنا قۋانىپ جەڭىلىپ جاتسا, وكىنەتىن دە بولدىق.
بىراق سپورت توڭىرەگىندە جۇرگەن فۋنكتسيونەرلەر ماسەلەنى وسىنداي وڭاي جولمەن شەشۋ ۇدەرىسىن توقتاتۋلارى كەرەك دەپ سانايمىز. جىل سايىن بولىنەتىن قىرۋار قارجىنى سىرتتان شاقىرىلعان سپورتشىلارعا تولەگەنشە, جەر-جەردە سپورتتىڭ ءتۇر-تۇرىمەن شۇعىلدانۋعا جاعداي جاسايتىن سپورت كەشەندەرىن سالسا, اناعۇرلىم ۇتىمدى بولماس پا؟ «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەپ جايدان-جاي ايتىلماسا كەرەك. وليمپيادا چەمپيونى مارقۇم جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ: «سپورت كەشەندەرىن اۋىلدى جەرلەرگە سالۋ كەرەك, چەمپيوندار اۋىل بالالارى اراسىنان شىعادى», دەۋشى ەدى. چەمپيوننىڭ وسى سوزىنە قۇلاق قوياتىن كەزدىڭ كەلگەنى انىق.
ايتپەسە, سپورتتاعى احۋالىمىز «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» قالپىندا قالا بەرەتىنى كۇمانسىز.
ەرسايىن ناۋرىزباي,
سپورت جانكۇيەرى
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقساي قالاسى
اتاكاسىپتىڭ ناعىز مايتالمانى ەدى
اتا-بابامىز اتا كاسىپ ساناعان قوي شارۋاشىلىعى ەشقاشان ءوز ماڭىزىن جويماق ەمەس. حالقىمىزدا «ديقان جۇمىسى جەرگە قار تۇسكەندە, شوپان تىرشىلىگى ماڭگىلىك تىنىم تاپقاندا بىتەدى» دەگەن ءتامسىل دە بار. بۇل شوپان جۇمىسى جىل ون ەكى اي بويى جالعاسادى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. وسىنداي قيىندىققا شىداعان ادام عانا شوپاندىقتى كاسىپ ەتكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇزدىگى, لەنين وردەندى شوپان مادەن مىرزاحمەتوۆ بۇكىل سانالى عۇمىرىن اتا كاسىپكە ارناعان وسىنداي ەڭبەكقور ادام ەدى.
ول بالا كۇنىنەن اكەسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ شوپاندىقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. 1957 جىلى شوپاندىقتى قابىلداپ العان مادەن سادۋاقاس ۇلى 1985 جىلى دەنساۋلىعى سىر بەرگەنشە اتاكاسىپتەن قول ۇزگەن جوق. ءتول الۋ مىندەتتەمەسىن جىلما-جىل 140-150 پايىز ورىنداپ وتىردى, ياعني قاراۋىنداعى انالىق مالدىڭ ارقايسىسىنان 150-170 ارالىعىندا ءتول الۋعا قول جەتكىزدى. مەملەكەتكە ءجۇن وتكىزۋدە دە الدىنا جان سالمادى. ارينە, ونىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگى ەش كەتپەدى. ونىڭ كەۋدەسىندە جوعارىدا ايتىلعان لەنين وردەنىمەن قاتار, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى, «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى, بۇكىلوداقتىق حالىقتار جەتىستىگى كورمەسىنىڭ التىن جانە كۇمىس مەدالدارى جارقىرادى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. وبلىستىڭ «تاڭداۋلى شوپان» اتالىمىن ەكى مارتە جەڭىپ الدى. باسقا دا ماراپاتتارى بارشىلىق.
قازىرگى كەزدە قىراش اۋىلىنا بارا قالساڭىز, ابزال جاننىڭ ادال ەڭبەگى جايىندا اڭگىمە ايتاتىندار كوپ. بىراق وسىنداي اتاكاسىپتىڭ بىلگىرى اتانعان تۇلعالى ازاماتتىڭ اتىنا جاڭاقورعان كەنتىنەن ءالى كۇنگە ءبىر كوشەنىڭ بەرىلمەگەنى قاپالاندىرادى. ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن اتالى ءسوزدى ەستەن شىعارماساق ەكەن.
ز.شەرماعامبەتوۆ, ا.تۇرتانوۆ, ر.مامەكوۆ, ءا.ادىلبەكوۆ,
ك.بەردىبەكوۆ, ە.قالدىبەك
قىزىلوردا وبلىسى
