جاندانۋ جولىنداعى جەڭىل ونەركاسىپ

سوڭعى جىلدارى ەل نارىعىندا ەكس­پورت­قا باعىتتالعان جاڭا برەندتەر مەن كوم­پا­نيالار اشىلىپ, قوردالانىپ قالعان جە­ڭىل ونەركاسىپ جاندانا باستادى. بۇگىندە سالا كاسىپكەرلەرى وزەكتى ماسەلەگە اينالعان ۇلت­تىق برەندتى جەتىلدىرۋ ءىسى ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق كومپانيالاردىڭ مۇددەسىنە اينالۋىن قالايدى. تاۋار وندىرۋشىلەر كەيبىر شەتتەن كەلەتىن زاتتارعا قاراعاندا وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپالى ەكەندىگىن ايتادى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ جەڭىل ونەركاسىپ نارىعىنداعى وتاندىق ءونىم 8 پايىزعا ازايىپ, زاتتاي ءونىم ءوندىرۋ كولەمى ءبىر جىلدا 6 پايىزعا وسكەن. بۇل – تومەن كورسەتكىش. سوندىقتان سالانىڭ قارقىندى دامۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋى قاجەت.

وسى رەتتە الماتى تەحنولوگيالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىندە يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­­رىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋى­مەن جانە «Qaz Textile Industy» ء(وزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىم) جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپكەرلەرى ۇلتتىق قاۋىمداستىعى جانە «قازاقستان جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىن­دارى» قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىمداس­تى­رۋى­مەن قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ جالپى سەزى ءوتتى.

ءىس-شارادا الماتى تەحنولوگيالىق ۋني­ۆەر­سيتەتى رەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باۋىرجان نۇراحمەتوۆ قاتىسۋشى دەلە­گاتتاردى قۇتتىقتادى. «قازاقستاننىڭ قور­عانىس ونەركاسىپتىك كەشەنى كاسىپورىن­دا­رى قاۋىمداستىعىنىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورى نايزابەك ولجاباي ۇلى جيىندى جۇرگىزدى.

سالاداعى وندىرىستىك پروبلەمالاردىڭ اۋقىمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ وتىر­عان­­دىعىن, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ مۇد­دە­لەرىن قورعاۋ ماقساتىندا جەڭىل ونەر­كاسىپ ءىسىن ءتيىمدى دامىتۋعا جانە كاسىپ­ورىن­داردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە باعىت­تال­عان بىرلەسكەن قىزمەت اياسىندا «جەڭىل كاسىپورىندار قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى, قازاقستاندىق جەكە قورعانىس قۇرالدارىن وندىرۋشىلەر» وداعى جانە «Qaz Textile Industy» جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپكەرلەرى ۇلتتىق قاۋىمداستىعى اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, ۇيىم­دار­دىڭ بيىلعى جۇمىس جوسپارى بەكىتىلدى.

بيۋدجەت قارجىسى شەتەلدىك تاۋارلارعا جۇمسالادى

«جەڭىل كاسىپورىندار قاۋىمداستىعى» زتب پرەزيدەنتى ناتاليا احشاباەۆا ەلى­مىز­­دە جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى تىگىن ونىمدەرى, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ فورماسى, رەسپۋبليكانىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇ­رى­لىمدارىنا, مەديتسينا جانە تەحنيكا سالا­سى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنايى كيىمدەر يمپورتتالاتىن ونىمدەردىڭ انالوگتەرىنەن كەم ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن وتاندىق كيىم جانە اياقكيىم نارىعىندا نە­گىزىنەن رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلار مەن مەم­لەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىنىڭ قا­جەت­­تىلىك­تەرىن قاناعاتتاندىرۋدا نارىق­قا شىق­قان ونىمدەر وتە از.

«وتاندىق ءونىم دەگەنىمىزبەن, ونىڭ ءوزى وتاندىق شيكىزاتتان تىگىلمەيدى, سايكە­سىن­شە باعاسى دا جوعارى. سوندىقتان وتان­دىق كيىم وندىرۋشىلەرىمىز يمپورتپەن باسە­كەگە تۇسۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر», دەدى ن.احشاباەۆا.

«Qaz Textile Industy» جەڭىل ونەركاسىپ كا­سىپكەرلەرى ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس­قارما باسشىسى گۇلميرا ۋاقيتوۆا ەل­دەگى جەڭىل ونەركاسىپكە كوبىنەسە مەم­لە­كەتتىك تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى قول­داۋ كورسەتىلەتىنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە كا­سىپ­ورىنداردىڭ جۇمىسى اۋپىرىمدەپ ىل­گە­رى­لەپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. مەملە­كەت­تىك ساتىپ الۋعا قاتىسۋشىلار تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ باعاسىنىڭ تومەندىگىنە قاراي ساپاسىز يمپورتتىق تاۋارلاردى الاتىندىقتان وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءونىمى نارىقتا قارقىندىلىق تانىتا الماي وتىرعانىن جەتكىزدى. ياعني ەلىمىزدىڭ بيۋدجەت قاراجاتى وزگە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى.

«قازاقستان جەكە قورعانىس قۇرالدارىن وندىرۋشىلەر» وداعىنىڭ باسشىسى نادەجدا شاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, كومپا­نيا جەكە قورعانىس قۇرالدارىن ەنگىزۋ نارىعىنا قاتىسۋشىلاردى بىرىكتىرۋ جانە قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا ەرىكتى نەگىزدە قۇرىلعان. ول ونىمدەردى ءوندىرۋ, ازىرلەۋ, جەتكىزۋ سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە جانە ەڭبەكتى قورعاۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, الەۋمەتتىك سايا­سات, كاسىپكەرلىكتى قۇرۋ بولىگىندە ستاندارتتار مەن قۇجاتتاردى بەكىتىپ, وتاندىق يننو­ۆا­تسيالىق ازىرلەمەلەردى قولداۋعا جانە ەنگى­زۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى.

جوعارى قورعانىس كيىمدەرى شىعارىلمايدى

سالاداعى وندىرىستىك پروبلەمالاردىڭ اۋقىمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. ىسكە كىرىسكەن كاسىپورىنداردا ءوندىرىستى جاڭ­­عىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقا­نى­­مەن, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. ما­سە­لەن, قازاقستاندا ەلەكتر دوعاسىنا قار­سى سەرتيفيكاتتالعان كومبينەزوندار, جوعارى قورعانىس كلاسىنداعى مە­­تال­­لۋرگ­تەرگە ارنالعان كوستيۋمدەر ش­ىعا­رىل­­مايدى. نارىقتاعى ىشكى سۇرا­نىس­تىڭ ايتارلىقتاي جوعارى بولۋىنا قا­­را­­­ماستان ەل اۋماعىندا ونىمدەرگە سى­ناق ورتا­لىقتارىنىڭ جوقتىعى تاعى بار. نا­رىق­قا قاتىسۋشىلار جابدىق ون­دىرۋ­­شىلەردىڭ شەتەلدە جيناقتاعان تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, باستاپ­قى­دا تاۋەكەلدەردى انىقتاۋدى, ينجەنەرلىك قۇجاتتامالاردى دايىنداۋدى, وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋدى, قاجەتتى جابدىقتى ورناتۋدى جانە وعان قىزمەت كورسەتۋدى قامتيتىن اتالعان باعىتتا كەشەندى ءتاسىل قۇرۋى قا­جەت. بۇل ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ەلەكتر دوعالىق كوس­تيۋمدەر ءۇشىن سىناق ورتالىقتارىن اشۋ, كادر دايارلاۋ جانە حالىقارالىق سەرتيفيكاتتاۋدىڭ سالالىق جۇيەسىن قۇرۋ سالا­داعى كاسىپورىنداردى كەشەندى باس­قا­رۋ ءۇشىن بارلىق بيزنەس-پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋداعى سالالىق ستراتەگيا­نى ازىرلەۋ ۇسىنىلدى. بۇل ۇسىنىستار ورىن العان كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋعا, وندىرىستەگى تاۋەكەلدەردى تيىسىنشە ازايتۋعا, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەل ەكو­نوميكاسىندا لايىقتى ورىن الۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار «قازاقستان جەڭىل ونەر­كاسىپ كاسىپورىندارى» قاۋىمداستىعى جانە UPC FIZ اراسىندا «Qazaqstanda Jasalgan» ەكونوميكالىق ۇلتتىق قوزعالىسى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بىرلەستىككە قاتىسۋشىلار, قا­زاق­ستاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن ناقتى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋدى كوز­­دەپ وتىرعاندىعىن ايتقان قوزعالىس جەتەكشىسى ايبەك بارىسوۆ جاڭا قوعامدىق بىر­لەستىكتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قاتا­رىندا وسى سالا بويىنشا 100 مىڭ جۇ­مىس­شىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن بيزنەس وكىلدەرى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردى قول­داۋ قاجەتتىگىن, مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن باسىمدىققا اينالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.

«جيھاز جانە اعاش وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ كا­سىپورىندارى» قاۋىمداستىعىنىڭ پرە­زيدەنتى قانات يبراەۆ جۇرتشىلىق نازارىندا جۇرگەن جەتىستىكتەر مەن وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان سالادا جيھاز ءوندىرىسىن دامىتۋ, ديزايندى جەتىلدىرۋ دە كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قولداۋ تەتىكتەرى قانداي؟

وسىدان ەكى جىل بۇرىن قازاقستاندىق ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ كەزىندە قول­داۋ جانە 2019-2021 جىلدارعا ار­نال­عان جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندەگى بەكىتىلگەن جول كارتاسىندا كاسىپورىنداردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, تاۋارلاردىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەسۋ, قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ سياقتى ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ مەن جۇيەلى قولداۋ شارالارى بويىنشا 52 ءىس-شارا قاراستىرىلعان بولاتىن. دەسەك تە ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بولعانىمەن, كاسىپكەرلەر ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن ءجيى نەسيە الۋعا ءماجبۇر.

«كەزىندە قيراندىسى عانا قالعان قارا­عاندى وبلىسىنداعى اباي فابريكاسى بۇگىندە تاماشا توقىما بۇيىمدارىن شىعارۋدا. ونىمدەرى تابيعي سۇرىپتاۋدان ءوتىپ, ساپالى جۇمىسىمەن تانىلىپ وتىر­عان فابريكانى Kaspi Bank-تەن نەسيەگە ساتىپ الدىق. بۇگىندە تابىسى مەملە­كەت­تىك تاپسىرىستاردىڭ 0%-ىن قۇراپ وتىر», دەيدى قاراعاندى وبلىسى اباي قالا­سىنداعى تىگىن فابريكاسىنىڭ باسشىسى نۇرحان جۇمابەك.

بىلتىر جىل سوڭىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىن ازىرلەپ, بەكىتتى. وندا شيكىزات بازاسىن دامىتۋ, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ, وتاندىق ءوندىرىستىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, الەمدىك تاجىريبەنى ەنگىزۋ جانە ەكسپورتتى دامىتۋ جونىندەگى شارالار قاراستىرىلعان. جالپى, جەڭىل ونەركاسىپتە 2025 جىلعا دەيىن ماقتا بويىنشا وتاندىق شيكى­زاتتى قايتا وڭدەۋگە, سونداي-اق يىرىل­گەن ءجىپ, ماتا, توقىما بۇيىمدارىن وندى­رۋ­گە باعىتتالعان 7 نەگىزگى جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.

وتكەن جىلى ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپ­تەگى ءوندىرىس كولەمى 6%-عا ارتىپ, 178 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. توقىما بۇيىمدارىنىڭ ءوندىرىسى – 5,3%-عا, كيىم ءوندىرىسى – 7,8%-عا, سونداي-اق بىلعارى جانە ونىمەن بايلانىستى ونىمدەردىڭ كولەمى 3,7%-عا وسكەن. سونىمەن قاتار ماقتا, ءجۇن, تەرى جانە بىلعارىنى وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ, بۇدان بولەك وتاندىق برەند­تەر­دى ىنتالاندىرۋ بويىنشا ۇسى­نىس­تار قاراستىرىلدى.

«انىقتالعان تابىستى باعىتتار مەم­لە­كەت­تىك شىعىندى ازايتىپ, بىراق سالا وندىرىسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن كيىم ءوندىرىسى سەگمەنتتەرىن دامىتۋدىڭ مۇم­كىن­دىگىن كورسەتىپ وتىر. وسىعان وراي شەتەلدە وتاندىق مامانداردى وقىتۋعا سۋبسيديا بەرۋ جانە وتاندىق برەندتەردىڭ مەم­لە­كەت­تىك دەڭگەيدە اقپاراتتىق سۇيەمەل­دە­ۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت. قازىر قازاقستاندا جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن 1 420 كاسىپورىن تىركەلىپ, شامامەن 30 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى», دەدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جەڭىل ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايجان ءادىلوۆا.

كادرلاردى قالاي دايارلايدى؟

قازاقستان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ باسىن قوسقان 65 جىلدىق تاريحى بار الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى – تاعام, قايتا وڭدەۋ, توقىما جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالالارى, بيزنەس, ينجينيرينگ, IT, قىزمەت كورسەتۋ يندۋس­­­ترياسى جانە قوناقجايلىلىق باعىتتاردا ماماندار مەن عىلىمي كادرلار دايارلايتىن قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان نۇراحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم ورداسىندا 2005 جىلدان يسو 9001-2015 حالىقارالىق ستاندارتتار تالاپ­تارىنا سايكەس سەرتيفيكاتتالعان ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسى (سمج) جۇمىس ىستەيدى.

قازىر جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى بو­يىنشا ەلىمىزدە الماتى تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭ­تۇس­تىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتى, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, شاكارىم اتىن­داعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سي­تەتى, رۋدنىي يندۋستريالىق ينس­تيتۋتى, قازاق تەحنولوگيا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ «جەڭىل ونەركاسىپ بۇ­يىمدارىنىڭ تەحنولوگياسى جانە قۇ­رى­لىمداستىرۋ», «توقىما ماتەريالدارى تەحنولوگياسى جانە ونى جوبالاۋ» ما­ماندىقتارى بو­يىنشا ءبىلىم الۋ­شى­لار­عا كاسىپتىك تاجىريبە مەن تاعى­لىم­دامالاردان وتۋگە جاعداي جاسالعان. دە­گەن­مەن وسى سالاعا ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورىندارى جەتكىلىكتى ەكەندىگىنە قاراماستان, كوپ­تە­گەن تۇلەك ەڭبەك جاعدايى مەن جا­لا­قىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ءوز مانسابىن وندىرىسپەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيدى. بۇل دا قازىرگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى.