تسەمەنت ءوندىرىسى ستاندارتقا ساي

وتاندىق تسەمەنت ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا ساپا جاعىنان باسەكەگە قابى­لەت­تى. دەسەك تە رەتسىز ساۋدا ورىندارىندا كورشى ەلدەردىڭ ارزان تسەمەنتى اينالىمعا شىعىپ جاتاتىنى دا بار. ورىن العان ولقىلىقتاردى دەر مەزگىلىندە تەجەۋ ءۇشىن قاداعالايتىن ۋاكلەتتى ورگان قانداي شارا قولدانادى؟ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ ماماندارى تسەمەنت سالاسى نارىعىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىمەن بىرلەسىپ ستان­دارتتاۋ ءارى رەتتەۋ قۇرالدارى تۋرا­لى كەشەندى جوبا دايىنداعان. سونىڭ ناتيجەسىندە «عيماراتتار مەن قۇرى­لىس­تاردىڭ, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن بۇيىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» قر تەحنيكالىق رەگلامەنتى وزگەردى. وعان قر ست 3361-2019 «سايكەستىكتى باعا­لاۋ. تسەمەنتتەردىڭ سايكەستىگىن راس­تاۋ ءتارتىبى» ۇلتتىق ستاندارتتار نەگىزىندە ساي­كەستىكتى مىندەتتى راستاۋ جونىندە نورما ەنگىزىلگەن.

ساپالى تالداۋلارعا ارنالعان سىناق زەرتحاناسى

وسىعان وراي, تۇتىنۋشىلاردى قا­ۋىپ­سىز جانە ساپالى ونىمدەرمەن قامتا­ما­سىز ەتۋدە اتالعان تەحنيكالىق رەگلامەنتكە سايكەس جالعان ونىمدەرمەن كۇرەس جۇر­گىزۋدە يمپورتقا ارنالعان «سۇر» سەرتيفيكاتتار سانى 95%-عا ازايعان. تەح­نيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كو­مي­تە­تى مەن قازاقستان تسەمەنت جانە بەتون وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى بىرلەسىپ, «ساپا ينتەر سيستەم» جشس بازاسىندا قر-دا قۇرىلىس ماتەريالدارى سالاسىندا سىناق زەرتحاناسىن قۇردى. ونىڭ ماقساتى – ىشكى نارىقتى جالعان تسەمەنتتەن قورعاۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ساپالى وتاندىق ءونىمدى شىعارۋ ءارى سالانى ۇز­دىك­سىز دامىتۋ. قازىر بۇعان بەلسەندى جول قۇرىلىسى, الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي باع­دارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ىقپال ەتۋ­دە.

«بىراق بۇل كولەمدەر جەتكىلىكسىز. زا­ۋىت­تار تولىق جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ەكسپورتتى دا ۇلعايتۋ قاجەت. تەك رەسەيگە عانا ەمەس, قازىر اۋقىمدى قۇرىلىس جۇر­گى­زىلىپ جاتقان وزبەكستان مەن قىر­عىز­ستان­عا دا پورتلاند-تسەمەنت سۇرانىسقا يە. تەحنيكالىق رەتتەۋ قۇرالدارىنان بولەك, سالا KazakhExport جانە QazTrade قىز­مەتتەرىن پايدالانا الادى», دەيدى زەرتحانا ديرەكتورى اسقار ازىرباەۆ.

ساراپشىلار تسەمەنت ءوندىرىسى الدىن­عى جىلدارعا قاراعاندا جىلىنا ورتا ەسەپ­پەن 6%-7%-عا ارتىپ, جاڭا تسەمەنت زاۋىت­تارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى كەلەشەكتە جىلىنا ءونىم ءوندىرۋ قۋات­تى­لىعى 20 ملن تونناعا دەيىن جەتۋى ىق­تيمال دەگەندى ايتادى.

بىراق بۇل سالا بويىنشا كەيبىر كا­سىپ­ورىندار بيىلدىڭ وزىندە تولىق قۋاتتا جۇمىس ىستەي الماۋى مۇمكىن. سە­بەبى كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازاي­تۋعا قاتىستى كومىرقىشقىل گازى تسە­مەنت وندىرىسىندەگى تابيعي ءونىمنىڭ نە­گىز­گى شيكىزاتى اكتاس (ساسو3) كۇيدىرۋ كە­زىندە سو2 بولەتىندىكتەن قازاقستان پاريج كەلىسىمىنە سايكەس 2030 جىلعا قاراي كومىرتەگى شىعارىندىلارىن 1990 جىلعى دەڭگەيدەن 15%-عا قىسقارتۋعا مىندەت­تەمە العانى بار. بىلتىر ۇكىمەت سو2 شىعارىندىلارىنا ەركىن كۆوتالار سانىن 169,2 ملن-نان 151,8 ملن بىرلىككە دەيىن, ال 2025 جىلعا قاراي 26%-عا قىسقارتۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. مۇنداي وزگەرتۋلەر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ازىرلەگەن 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان كومىرتەگى شىعارىندىلارىنا كۆوتالار ءبولۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى جوباسىندا قامتىلعان.

«تسەمەنت ونەركاسىبى ءۇشىن بۇل كۆوتا شەگىندە كاسىپورىندار بىلتىر جالپى قۋاتتىلىعى جاعىنان 9 ملن توننادان 17 ملن تونناعا دەيىن وندىرسە, 2025 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 38 پايىزعا, ياعني 7,3 ملن توننا كولەمىنە دەيىن تومەندەيدى. ويت­كەنى باتىس ەلدەرىنىڭ نارىعى قازاقس­تاندا كومىرتەگى بىرلىكتەرىنىڭ باعاسى ون ەسە وسەتىنىن كورسەتتى. قازىر سو2 تونناسىنا 1,1 دوللاردان 35-50 دوللارعا دەيىن جەتكەن. ەۋروپادا كومىرتەگى بىرلىگىنىڭ باعاسى CO2 شىعارىندىلارى شەگىنەن اسقانى ءۇشىن ايىپپۇلدان ءسال تومەن بولىپ تۇر. وتكەن جىلعى ۇلتتىق دەڭ­گەي­دە ايقىندالعان سالىمداردى وزەك­تەندىرۋ جوسپارلانىپ, پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋدىڭ 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا قارا­عان­دا, كەم دەگەندە سو2 تونناسى 50 دوللار بولادى», دەپ بولجايدى قا­زاق­ستان تسەمەنت جانە بەتون وندىرۋ­شى­لەر قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول اقىمباەۆ.

ەڭ الدىمەن CO2 باعانىڭ ءوسۋى كومىر­تەگى نەسيەلەرىنىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋ­شى­سىنا كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى ۇسىنعان ەلىمىزدىڭ ەنەر­گە­تيكالىق سەكتورىنا اسەر ەتىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى كوتەرىلۋى مۇمكىن. بۇل دا زاۋىت پەن تەحنولوگياعا بايلا­نىستى وزىندىك قۇنىنان ەلەكتر ەنەر­گيا­سى­نىڭ ۇلەسى 15-25%-دى قۇرايتىن تسەمەنت باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى.

ء«بىر جاعىنان CO2 باعاسىنىڭ ءوسۋى, ەكىنشى جاعىنان ەلەكتر قۋاتىنىڭ قىم­بات­تاۋى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە, قور بيرجاسىندا باعا بەلگىلەۋ سەكۋند سا­يىن وزگەرۋدە. باعانىڭ وزگەرۋىن بولجاۋ مەن ءوندىرىستى جوسپارلاۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستانداعى كاسىپورىندارعا ميل­­­ليارد­تاعان ينۆەستيتسيا سالعان شە­تەل­دىك ينۆەستورلار مۇنداي رەتتەۋ كە­زىن­دە ءوندىرىستىڭ ارتۋىنا كۇمان كەل­­تىرۋدە. قۇرىلىس نارىعىنداعى سۇرا­­نىس­تىڭ ۇلعايۋى, وتاندىق تسەمەنت قۇ­نى­­­نىڭ قىمباتتاۋىنان يمپورتتىق تسەمەنتتىڭ ۇلەسى ءوسىپ, بىزدەگى كەيبىر كاسىپورىنداردىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا اكەلەتىنى ءسوزسىز», دەگەندى ايتادى قاۋىم­داستىق باسشىسى.

قالدىقتاردى وڭدەيتىن زاۋىتتار ءتيىمدى مە؟

«ادىستەمە شەڭبەرىندە كوەففي­تسيەنت­­تەردى قايتا قاراۋ جانە تسەمەنت ونەر­كاسىبىنە ارنالعان كۆوتالاردى تىپ­تەن 1%-عا ارتتىرۋ وندىرۋشىلەرگە نا­­رىقتا ءوزىن سەنىمدىرەك سەزىنۋگە جانە قازاقستانداعى بار­لىق قۇرىلىس نىسان­دارىن وتاندىق تسەمەنتپەن قامتا­ما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس. كۆو­تا­­لاردى ۇلعايتۋمەن قاتار, تسەمەنت ونەر­كاسىبى ءوزىنىڭ كومىرتەگى ءىزىن ازايتۋ ءۇشىن قوسىمشا شەشىمدەر ۇسىنىپ, قال­دىقتاردى جاعۋ زاۋىتتارىنىڭ ورنى­نا قالدىقتاردى وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ تيىمدىرەك بولار ەدى. بۇعان تسەمەنت وندى­رى­سىندە جاعىلاتىن كومىردىڭ ۇلەسىن قال­دىق­تارىمەن اۋىستىرعان جاع­داي­دا قول جەتكىزۋگە بولادى. ول ءۇشىن قو­قىس­تى پوليگوندارعا كومبەي, قالدىق وڭ­دەي­تىن زاۋىتتاردا سۇرىپتاپ, كەپتىرىپ, ۇساق­تاپ, بريكەتتەرگە بۋىپ تاستاۋ كەرەك. قال­دىقتاردى جاعۋ زاۋىتتارى قوقىستى ءبىر كۆت/ساع 175 تەڭگەگە باعالاسا, مۇنى ءبىز تەگىن جاساۋعا دايىنبىز», دەيدى ە.اقىمباەۆ.

WCA مالىمەتىنە سايكەس وسى جىلى تسە­مەنتكە الەمدىك سۇرانىس ارتپايدى, بىراق تسەمەنت باعاسى قۇنىنىڭ جوعا­رى­لاۋى­نا بايلانىستى ەكى تاڭبالى سانعا ءوسۋىن جالعاستىرادى.

«دۇنيەجۇزىلىك تسەمەنت» قاۋىم­داس­تىعىنىڭ (WCA) ديرەكتورى ەمير ادىگۇزەل باعانىڭ وسۋىنە قاراماستان ەڭ ارزان تسەمەنت تۇركيادا ەكەنىن ايتقان بولاتىن. لوندوندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك تسەمەنت قاۋىمداستىعىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا ونەركاسىپ شىعىندارىنىڭ ءوسۋى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە ەكەندىگىن, تسەمەنت وندىرۋشىلەرىنىڭ كىرىس شەگى قىسىمدا تۇرعاندىعىن, اتالعان ءونىمدى وندىرۋشىلەر, اسىرەسە دامىعان ەلدەر نا­رى­عىندا باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى مەن ءوندىرىس شىعىندارىنىڭ قالىپتان تىس ءوسۋى, ەنەرگيا قۇنىنىڭ جوعارى اۋىتقۋى تسەمەنت سەكتورى سياقتى ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ونەركاسىپتىك مەكەمەلەر­دە قيىندىقتار تۋعىزاتىندىعى تالقى­لان­دى.

«تسەمەنت ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن وتە قاجەت. بۇل بۇكىل الەمدىك ءوسىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ەلەمەنتى بولسا, تۇركيا, ءۇندىستان جانە افريكا ەلدەرىندەگى وندىرۋشىلەر ينۆەستيتسيالارىن قارقىندى تۇردە جالعاستىرىپ جاتقاندا, باتىس ەلدەرىندەگى كەيبىر ترانسۇلتتىق تسەمەنت كومپانيالارى جۇمىستارىن توقتاتتى. بۇل ترانسۇلتتىق تسەمەنت كومپانيالارى دامىپ كەلە جاتقان نارىقتاعى وزدەرىنىڭ تسەمەنت اكتيۆتەرىن ساتۋدى جالعاستىرۋى مۇمكىن», دەگەن ەدى دۇنيەجۇزىلىك تسەمەنت قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى.

كەڭەس كەزىندە ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن وسكەمەن, قاراعاندى جانە شىمكەنت وڭىرلەرىندەگى تسەمەنت زاۋىتتارىنىڭ قا­تارى كەڭەيىپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىمەن تولىعۋدا. 2006-2007 جىلدارى يمپورتتىق تسەمەنتتىڭ ۇلەسى 35-38% كولە­مىن قۇراپ, ەلدەگى قۇرىلىس ماتەريال­دا­رىنا دەگەن سۇرانىس ارتقان. اتالعان جايلار اياقسىز قالماي ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قۋاتتىلىعى جىلىنا 0,8 ملن توننا وندىرەتىن «KaspiCement» زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. وعان Heidelberg Cement 200 ملن ەۋرو سالعان. وسكەمەندەگى بۇق­تىر­ما تسەمەنت ونەركاسىبىنىڭ جىلدىق قۋاتتىلىعى – 1,3 ملن توننا. بۇدان بولەك, جالپى قۋاتتىلىعى 2 ملن توننا بولاتىن قاراعاندى وبلىسىنداعى ورتالىق ازيا تسەمەنت جانە كارتسەمەنتتى, مالايزيالىق حولدينگتىڭ «ۆوستوك-تسەمەنت» ءوندىرىسى مەن «سەمەي-تسەمەنت» جانە «شىمكەنت-تسەمەنتتى» قۋاتتىلىعى 0,3 ملن توننانى قۇرايتىن «جامبىل نەدر» شاعىن ءوندىرىسى مەن اقمولا وبلى­سىنداعى قۋاتتىلىعى 2,0 ملن توننا­لىق «كوكشە-تسەمەنت», 2006 جىلى قۇ­رىل­عان, قۋاتتىلىعى 1,0 ملن توننالىق شىعىس قا­زاقستان وبلىسىنداعى «قازاق-تسەمەنت­تەر­دى» اتاۋعا بولادى.