«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ جولداۋى
2014 جىلعا 19 ماۋسىم, №09-3/1
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابىنىڭ 6) تارماقشاسىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» 1995 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى № 2737 قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 17-بابى 4-تارماعىنىڭ 2) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋ ۇسىنادى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ نەگىزگى زاڭنان قيسىندى تۇردە كەلىپ شىعاتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن جاريالاۋى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ تاريحي ماڭىزىن اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى الداعى 2015 جىلدى كونستيتۋتسيانىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جيىرما جىلدىعى دەپ جاريالادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇدان بۇرىنعى جولداۋى جاريالانعاننان كەيىن وتكەن كەزەڭ ىشىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەتىن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. وتكەن جىل داۋىرگە تاتىرلىق «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ورىنداۋ جولىنداعى قارقىندى جۇمىستار الاڭىن قۇرۋ جىلى بولدى. ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ بارلىق دەڭگەيلەردەگى مەملەكەتتىك بيلىكتى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋداعى دەموكراتيالىق نەگىزدەردى كۇشەيتۋ, وكىلدى ورگانداردىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك, باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ, كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ باعىتى بويىنشا ىلگەرى جىلجۋدا. 2013 جىلعى تامىزدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا العاش رەت, جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىندا 8 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىقتار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ەل اكىمدەرىنىڭ 91%-دان استامىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. قابىلدانعان زاڭنامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار ارقىلى اكىمدەرگە وزدەرىنىڭ فۋنكتسيالارىن ءتيىمدى اتقارۋى ءۇشىن قوسىمشا وكىلەتتىكتەر مەن قاجەتتى قارجىلىق جانە وزگەلەي رەسۋرستار بەرىلدى. اكىمدەردىڭ سايلانۋى حالىق تاراپىنان جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە كەڭ مۇمكىندىك اشىپ, جەكەلەي العان ءاربىر اۋماقتىق قوعامداستىقتاعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالعا ازاماتتاردىڭ تىكەلەي ىقپالى ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىلايشا, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا بەلسەنە قاتىسۋ پراكتيكاسى مەن ءداستۇرىن كەڭەيتۋ جولىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام جاسالدى. اكىمشىلىك رەفورما جۇرگىزۋ بەلسەندى تۇردە جالعاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى كادر ساياساتى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا كونكۋرس نەگىزىندە كاسىبي باسقارۋشىلاردىڭ مۇلدەم جاڭا ساناتىن – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناقتى باعىتتارىن ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتتىڭ «ا» كورپۋسىن قالىپتاستىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ۇستىمىزدەگى جىلعى 17 قاڭتارداعى ءوزىنىڭ «قازاقستاندىق جول-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا (بۇدان ءارى – جولداۋ) قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن جوسپارىن حالىققا جاريالادى. بۇل باعىتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەلباسى قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىنىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتىپ, ول تۇجىرىمدامادا ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنىڭ نەگىزگى ۇدەرىستەرى, مۇمكىندىكتەرى مەن باسىم باعىتتارى, زاماناۋي قىر كورسەتۋلەر ايقىندالدى. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى مەن جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى قاعيداتتارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋ, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن قول جەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ستراتەگيانى قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ جانە مەملەكەت باسشىسى جولداۋىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ماڭىزعا يە بۇل قاعيدالارى جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ قۇقىقتىڭ بارلىق نەگىزگى سالاسىنداعى, جاريا قۇقىق بولسىن, جەكە قۇقىق بولسىن, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2014 جىلعى 16 قاڭتارداعى № 731 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگە كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ولار الەمدىك قۇقىقتىق كەڭىستىكتە بولىپ جاتقان زاماناۋي وزگەرىستەر مەن ۇدەرىستەرگە ساي كەلەتىن ۇلتتىق زاڭنامانىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. مەملەكەت باسشىسى, زاڭ شىعارۋ باستاماسىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋعا قاراتىلعان 2013-2016 جىلدارعا ارنالعان زاڭ شىعارماشىلىعى جۇمىسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق جوسپارىن (2013 جىلعى 9 تامىزداعى № 610 جارلىق), سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كادر ساياساتى تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى (2013 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى № 720 جارلىق). ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جالپىعا بىردەي قابىلدانعان الەمدىك ستاندارتتارعا جانە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ماقساتتارىنا جاۋاپ بەرەدى. جاڭا حالىقارالىق ەكونوميكالىق بىرلەستىكتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا ۇستىمىزدەگى جىلعى 29 مامىردا استانا قالاسىندا قول قويىلۋى ايتۋلى وقيعا بولدى. نەگىزگى زاڭداردىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتار مەن بالامالى ينستيتۋتتار اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىقتى الەمدىك دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ –كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگى جونىندەگى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسيانىڭ قۇرامىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ قابىلدانۋى دا قازاقستاندا كونستيتۋتسيوناليزمنىڭ ويداعىداي دامىپ وتىرعانىنا دالەل بولدى. تۇتاس العاندا, مەملەكەتتىڭ قازاقستان قوعامى مەن جاھاندانۋ جاعدايىندا قىزمەت ەتۋىنىڭ ميسسياسىن, بەت-بەينەسى مەن نىساندارىن بىرتە-بىرتە جاڭارتۋ ۇدەرىسى جالعاسۋدا. * * * كونستيتۋتسيالىق كەڭەس نەگىزگى زاڭنىڭ 72 جانە 78-باپتارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ بىرقاتار نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرىپ, زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىعىن تەكسەردى. كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى كونستيتۋتسيانىڭ جالپى ەرەجەلەرىمەن جانە قاعيدالارىمەن قيسىندى بايلانىستىرا, ۇشتاستىرا جاسالعان جۇيەلى تۇردەگى قۇقىقتىق تالداۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, قابىلدانعان نورماتيۆتىك قاۋلىلاردا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى ايقىندالدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭنامالىق نورمالاردى قولدانۋ كونستيتۋتسيادا ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ قىمبات قازىنا رەتىندە تانىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس, ولاردى قولدانۋ ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەۋگە ءتيىس. * * * كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا تۇجىرىمدالعان قۇقىقتىق ۇستانىمدارىن, سونداي-اق ونىڭ جولداۋلارىنداعى ۇسىنىمدارى مەن ۇسىنىستارىن زاڭ شىعارۋشى مەن قۇقىق قولدانۋشىلاردىڭ ەسكەرۋى دايەكتى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرتۋدىڭ وڭ ءۇردىسى بولىپ تابىلادى. قابىلدانعان بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر مەن شەشىمدەر وسىنى ايعاقتايدى. ماسەلەن, «كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدەردى ەسەپتەۋ ماسەلەسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 13 ساۋىردەگى № 2 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ورىنداۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا پارلامەنتى, كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭداردا كوزدەلگەن مەرزىمدەردىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋىن ەسەپتەۋدىڭ ءتارتىبىن رەتتەۋگە باعىتتالعان, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا كونستيتۋتسيالىق مەرزىمدەردى ەسەپتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 3 قازانداعى № 133-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قابىلدادى. ودان تىس, «نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» 1998 جىلعى 24 ناۋرىزداعى № 213-ءى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى, زاڭنامادا بەلگىلەنگەن مەرزىمدەردى ەسەپتەۋدىڭ ءتارتىبىن بەكىتەتىن جاڭا 6-1-باپپەن تولىقتىرىلدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءارتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قۇقىق نورمالارى اراسىنداعى قايشىلىقتاردى, ولقىلىقتاردى, كولليزيالاردى جانە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن نورمالاردى جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2013 جىلعى 3 شىلدەدەگى № 121-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىمەن سوتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنۋ ءراسىمىن رەتتەۋ كوزدەلەتىن جاڭالىقتار ەنگىزىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 54-بابىن, 61-بابى 3-تارماعىنىڭ 1) جانە 3) تارماقشالارىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باسقا دا بىرقاتار نورمالارىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ 2008 جىلعى 15 قازانداعى № 8 نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2013 جىلعى 16 مامىرداعى № 2 قوسىمشا قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن زاڭنامالىق جانە (نەمەسە) زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدە بەكىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2014 جىلعى 13 قاڭتارداعى № 159-V قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگىزگى بولىپ تابىلمايتىن فۋنكتسيالارى زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيگە كوشىرىلە وتىرىپ, بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەردەن الىنىپ تاستالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 13 جانە 16-باپتارىن جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋىنىڭ ۇسىنىسىن ورىنداۋ ءۇشىن, بىلىكتى زاڭ كومەگىن تەگىن كورسەتۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 2013 جىلعى 3 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت قابىلداعان «مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگىن ۇسىنۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا قول قويدى. ولار اركىمنىڭ بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن تەگىن كورسەتىلەتىن بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن قوسىمشا جاعداي جاسايدى, تەگىن زاڭ كومەگىنىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ بىرىڭعاي اكىمشىسىن ايقىندايدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇقىقتىق اقپارات بەرۋ تۇرىندە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن تەگىن زاڭ كومەگىن ءوز قۇزىرەتى شەگىندە ءوتىنىش جاساعان كەز-كەلگەن جەكە تۇلعاعا كورسەتۋگە مىندەتتى ەكەنىن بەلگىلەيدى. ەل پارلامەنتى «جول قوزعالىسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول قوزعالىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قابىلداپ, ولارعا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋىنداعى ۇسىنىستاردى ورىنداۋعا باعىتتالعان نورمالار ەنگىزىلدى. رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنىڭ 39-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزۋشىلەردىڭ, جولاۋشىلار مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى, قۇقىق شەكتەۋشىلىك سيپاتىنداعى شارالاردى رەتتەۋ زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدەن زاڭنامالىق دەڭگەيگە كوشىرىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2010 جىلعى 25 مامىرداعى № 09-5/1 جولداۋىنداعى, كولىك قۇرالدارىن باسقارۋشى تۇلعالاردىڭ پايدالانۋ جانە جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن ۇنەمى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەيتىن 2001 جىلعى 30 قاڭتارداعى № 155-ءىى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 484-بابىنىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابى 1-تارماعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگى تۇرعىسىندا زاڭناماعا كەڭ اۋقىمدى تالداۋ جاساۋدا. بۇل جۇمىس, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋدىڭ تىزبەسىن عانا ەمەس, مۇنداي شەكتەۋلەردى قولدانۋدىڭ مەحانيزمدەرىن دە تەك زاڭدا بەلگىلەۋ قاجەتتىگى ايتىلعان كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2011 جىلعى 16 ماۋسىمداعى № 09-5/1 جانە 2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جولداۋلارىنىڭ ۇسىنىستارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلۋدە. «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جالعاسۋدا. ول كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, ارناۋلى زاڭنىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋ نىساناسىمەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قۇقىق شىعارماشىلىعى مەن قۇقىق قولدانۋ قىزمەتىنىڭ ءارتۇرلى ماسەلەلەرى, سولاردىڭ ىشىندە نورماتيۆتىك بولىپ تابىلمايتىن قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ مەن قابىلداۋ ءتارتىبى قامتىلۋى مۇمكىن. قاجەت كەزدە زاڭ شىعارۋشى, كونستيتۋتسيامەن كوزدەلگەن وكىلەتتىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ونىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋ نىساناسىن ايقىنداۋعا حاقىلى, دەپ تۇسىندىرىلگەن 2013 جىلعى 6 ناۋرىزداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس پارلامەنت قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىن قابىلدادى. ولار ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋدى جانە ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن زاماناۋي قىر كورسەتۋلەرگە بارا-بار شارا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيگە شىعارۋ مىندەتىن شەشۋدى ماقسات ەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ جوباسى ازىرلەنۋدە, ول ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن, جەدەلدىگىن ارتتىرۋ, قاعاز باستىلىقتان ارىلتۋ, سوتتاردىڭ قىزمەتىندە تەحنيكا قۇرالدارىن كەڭ پايدالانۋدى, سونداي-اق مەدياتسيا مەن بىتىمگە كەلۋ راسىمدەرىن بەلسەندى تۇردە قولدانۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ونى جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى. جوعارىدا اتالعان نەگىز قۇراۋشى زاڭنامالىق اكتىلەردە ۇلتتىق قۇقىقتىق زاڭناماعا العاش رەت ەنگىزىلىپ وتىرعان ينستيتۋتتار كوزدەلگەندىكتەن, الدىمىزداعى بيىك ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ وسى سالالارىن قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ جاڭا رەجيمىنە كوشۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسايتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق, قۇقىقتىق, كادرلىق, ءتۇسىندىرۋ شارالارى جانە باسقا دا شارالار قولعا الىنۋى ءتيىس. * * * كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋداعى ورنىقتى ۇردىستەردى وڭ باعالاي وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مىنالاردى اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. ەلىمىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بولۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە نەگىزگى زاڭنىڭ ءرولىن ساقتاپ, نىعايتۋعا, قولدانىستاعى قۇقىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە نەگىزگى زاڭنىڭ قۇندىلىقتارىن, يدەيالارى مەن ەرەجەلەرىن جاڭا كوزقاراسپەن تەرەڭنەن ءتۇيسىنۋ سەپ بولادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنە, رەسپۋبليكاداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جىل سايىنعى جولداۋلارىنا جاسالعان تالداۋ مىناداي ۇسىنىمدار مەن ۇسىنىستار ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى. كونستيتۋتسيالىق ماتەريانىڭ كۇردەلىلىگى, كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋ قاتىناستارىنىڭ سانالۋاندىعى مەن جىلجىمالىعى, قازاقستان قوعامى ءومىرىنىڭ بارلىق جاقتارىنىڭ وبەكتيۆتى تۇردە دامۋى, زاڭداردى قابىلداۋ كەزىندە دە, قولدانۋ كەزىندە دە كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ, ەرەجەلەر مەن نورمالاردىڭ ماعىناسىن ءسوزسىز ەسكەرۋدى, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق ۇعىنۋ اپپاراتىن پايدالانۋدا ەرەكشە ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتەدى. نەگىزگى زاڭنىڭ ماتىنىندە پايدالانىلاتىن تەرميندەرىندە كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ, تۇلعا مەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ مازمۇنى: پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ بىرتۇتاستىعى, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, جوعارى جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇيەسى جانە ت.ب. كورىنىس تاپقان. ءتيىستى ۇعىمداردى ورىندى پايدالانۋ كوپ جاعدايلاردا قۇقىق شىعارماشىلىعىنىڭ مازمۇنى مەن باعىتتالۋىنا, زاڭداردىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ سوڭىرا قولدانىلۋىنا ايقىنداۋشى تۇردە ىقپال ەتەدى. «اكىمشىلىك راسىمدەر تۋرالى» 2000 جىلعى 27 قاراشاداعى № 107-ءىى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا مەملەكەت اتىنان بەلگىلى ءبىر فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كونستيتۋتسيامەن, زاڭدارمەن, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ۇعىمى ءنورماتيۆتى تۇردە بەكىتىلدى (1-باپ). بۇل ورايدا, مەملەكەتتىك ورگان مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك مەكەمە نىسانىنداعى زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىنە يە بولۋعا ءتيىس. بۇل كوزقاراس, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاريا-قۇقىقتىق تابيعاتىن كومەسكىلەندىرەدى, ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە ءتان مەملەكەتتىك-بيلىكتىك جانە جەكە-قۇقىقتىق تابيعاتىنىڭ ارالاسىپ كەتۋىنە اكەپ سوقتىرادى. وسى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەزىندە, اتقارۋشىلىق فۋنكتسيالاردى ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا عانا قاتىستى قولدانىلاتىنداي ەتىپ ونىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋ نىساناسىن ناقتىلاعان ءجون. زاڭ جوبالارىنىڭ تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدا ساپالى ازىرلەنۋى, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ءوزارا سايكەستىگى ماسەلەلەرى ۇنەمى نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. زاڭداردى قابىلداۋعا بايلانىستى بولجامداۋ-تالداۋ جۇمىسى, اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە وزگە دە سالدارىن, قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالارىنىڭ قارجىلىق تۇرعىدان نەگىزدىلىگىن ايقىنداۋ مەحانيزمى جاڭاشا كوزقاراستى قاجەتسىنەدى. بۇل پروبلەمالىق مىندەتتەرگە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوزىنىڭ بىرقاتار جولداۋلارىندا نازار اۋدارعان بولاتىن (2012 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1, 2013 جىلعى 12 ماۋسىمداعى № 09-3/1 جانە ت.ب.). ەكىنشى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس زاڭنامالىق اكتىلەردى جانە سولارعا ىلەسە جۇرەتىن زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ءبىر مەزگىلدە شىعارۋ قاجەت ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. «نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭىنا ءتيىستى تالاپ ەنگىزىلدى. الايدا ول اركەز ورىندالا بەرمەيدى, زاڭعا تاۋەلدى قۇقىقتىق اكتىلەر كوپ جاعدايلاردا ەداۋىر كەشىگىپ بارىپ قابىلدانادى نەمەسە مۇلدەم قابىلدانبايدى, وسىعان بايلانىستى زاڭنامالىق جانە زاڭعا تاۋەلدى جولمەن رەتتەۋدە تەپە-تەڭسىزدىك بايقالادى. ماسەلەن, «حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى, بەلگىلى ءبىر ورىنداردا تەمەكى شەگۋگە تىيىم سالا وتىرىپ, تەمەكى شەگۋ ءۇشىن ارنايى بولىنگەن ورىندار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەلگىلەگەن تالاپتارعا سايكەس جابدىقتالۋعا ءتيىس, دەپ ايقىندايدى (159-باپ). تەمەكi شەگۋ ءۇشiن ارناۋلى ورىندار ءبولۋدi كوزدەيتiن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ بۇزعانى, سونداي-اق بۇل ءۇشiن ارناۋلى بەلگiلەنبەگەن ورىنداردا تەمەكi شەگۋشiلەرگە شارالار قولدانباعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن (اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 336-1-بابى). الايدا بۇل تىيىم قولدانىلىپ كەلە جاتقان ءۇش جىل ىشىندە, تەمەكى شەگۋ ءۇشىن بولىنەتىن ارناۋلى ورىندارعا قويىلاتىن تالاپ ءالى بەكىتىلمەدى. ءۇشىنشى. قابىلداعان شەشىمدەرى ونىڭ تاراپتارى ءۇشىن مىندەتتى سيپاتقا يە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ ۇلتتاردان جوعارى رەتتەۋشى ورگاندارىن قالىپتاستىرۋعا وراي, حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگى تۇرعىسىندا باقىلاۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولا باستادى. 2009 جىلعى 5 قاراشاداعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, نەگىزگى زاڭنىڭ 4-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنا ساي حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارىنا سايكەس قۇرىلاتىن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلمەۋگە ءتيىس. رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى ونىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتيتىنى جانە مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن بىرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن, رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ نىسانىن وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيتىنى تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابى 2-تارماعىنىڭ جانە 91-بابى 2-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرىن بۇزاتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى قازاقستان ءۇشىن مىندەتتى دەپ تانىلمايدى. سونداي-اق, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزاتىن شەشىمدەرى تىكەلەي قولدانىلمايدى جانە, تيىسىنشە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ الدىندا باسىمدىققا يە بولمايدى, دەپ اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى, حالىقارالىق شارتتارعا قول قويىلعانعا جانە ولار بەكىتىلگەنگە دەيىن, كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تۇرعىسىندا ولاردى تەكسەرۋدى قوسا وتىرىپ, ساراپشىلىق جۇمىستىڭ دەڭگەيىن ارتتىرعان ءجون. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ پىكىرىنشە, نەگىزگى زاڭنىڭ ۇلىقتىعىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن ءسوزسىز جانە ءتيىستى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ, كونستيتۋتسيالىق ماتەريالدىق جانە پروتسەسسۋالدىق ەرەجەلەردى قالتقىسىز ساقتاۋ بۇكىل مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار, لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتار ءۇشىن مىندەتتى تالاپ بولىپ تابىلادى. حالىق قالاۋىن زاڭداردا جانە وزگە دە ماڭىزدى مەملەكەتتىك اكتىلەردە ءبىلدىرۋ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ جاريا ينستيتۋتتارعا ىقپال ەتۋ راسىمدەرىن ۇنەمى جەتىلدىرۋ ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ, ەكونوميكالىق دامۋ مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارۋىنىڭ پارمەندى كەپىلى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك, تۇلعا, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ ۇشتاسۋى, ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى نەگىزىندە قازاقستاندىقتاردىڭ سەنىمىن ودان ءارى ساقتاپ, نىعايتا بەرۋ قاجەت. كونستيتۋتسيانى بۇلجىتپاي ورىنداۋ – قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ي.روگوۆ.
