سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
تاياۋدا الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان قاسىرەتكە تولى ءبىر بەينەجازبانى كورىپ, جۇرەگىم سىزدادى. بالقاش قالاسىندا ءبىر تاكسي جۇرگىزۋشىسى پاتەرىن قيماي تاستاپ, قاراعاندىداعى قارتتار ۇيىنە كەتىپ بارا جاتقان 83 جاستاعى قازاق قارياسىنىڭ تاعدىرىن الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەپتى. قارتتىق ابدەن شارشاتىپ, بويىنان كۇش-قۋات كەتكەن, اياعىن قالت-قۇلت ەتىپ ارەڭ باسقان اقساقالدى ەرىكسىز ايايسىڭ, جانىڭ اشيدى.
قارتتىڭ سوزىنە سەنسەك, ونىڭ جوعارى ءبىلىمدى, ارقايسىسى ءوز الدىنا وتاۋ قۇرعان ءۇش ۇلى مەن ءبىر قىزى بار ەكەن. كەمپىرى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سىرقاتتان كوز جۇمعان. بۇگىندەرى ۇلدارىنىڭ ءبارى لاۋازىمدى قىزمەتتە: ءبىرى قاراعاندى قالاسىنداعى پوليتسيا باسقارماسىندا اعا تەرگەۋشى, ەكىنشىسى – سوندا اۋداندىق پروكۋرور, ءۇشىنشىسى – الماتى وبلىسىندا تەرگەۋشى. بىراق ءۇش ۇلدان دا ەش قايىر جوق. قارت اكەسىنە كوڭىل بولۋگە, قال-جاعدايىن بىلۋگە ۋاقىتتارى جوق. بارلىعى تاسجۇرەك, مەيىرىمسىز جاندارعا اينالعان. مىنا مىڭ قۇبىلعان بەيمازا ءومىردىڭ تاۋقىمەتىنەن ابدەن قالجىراعان جالعىزباستى قارت كەرەك قۇجاتتارىن جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك ورىندارعا تاپسىرىپ, قالعان ءومىرىن قارتتار ۇيىندە وتكىزۋدى ءجون ساناپتى. قۇجاتتارى رەتتەلىپ, شاقىرۋ العاننان كەيىن قاراعاندىداعى قارتتار ۇيىنە جولعا شىققان بەتى ەكەن. قاريانىڭ جۇزىندە ءوز ۇياسىنا دەگەن قيماستىق سەزىم ءمولت-ءمولت ەتىپ تۇر. داۋىسى ەرىكسىز ءدىرىل قاعادى. تاكسي جۇرگىزۋشىسى اياق-قولى قالتىراعان قارتتىڭ بىرنەشە الا قاپ-تەڭدەرى مەن دوربالارىن, جالعىز ورىندىعىن كولىگىنە تيەپ جاتىپ: ء«بىز دە ەرتەڭ قارتايارمىز. ءبىزدى قانداي قارتتىق كۇتىپ تۇر ەكەن؟» دەپ كوپشىلىككە ءزىلدى سۇراق تاستايدى.
قازاقتىڭ «قارتايساڭ, ادەمى قارتاي» دەگەن كيەلى تىلەگى, استارلى ءسوزى بار. بىراق ءومىر-وزەن ءوز دەگەنىنە كوندىرەدى. بۇرىنعى بويىڭداعى ارقىراعان كۇش كەميدى, سىيلاساتىندار سيرەي باستايدى, ويىن-قالجىڭ ايتار دوستارىڭ مەن قۇرداستارىڭ دا ازايادى. «كوپ جاساعان – قۇرداسىنان, جۇعىمى جوق جولداسىنان ايىرىلادى» دەمەي مە قازاق دانالىعى؟! ءتىپتى كەيدە وي-پىكىر بولىسەتىن سەرىك تاپپاي قالاتىنىڭ جانعا باتا باستايدى. ەسەيگەن بالا-شاعاڭ تاڭنان كەشكە دەيىن قىزمەتتە, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىگىنىڭ ۇساق-تۇيەك ماسەلەسىن شەشۋدەن قولى ءبىر ءسات بوسامايدى. نەمەرەلەرىڭدە كۇندە وقۋ-ساباق, سپورت سەكتسياسى, مادەنيەت جانە باسقا ءىس-شارالار دەپ شاپقىلاپ ءجۇرىپ, بىرەر ساعات قولىنداعى سمارتفون مەن ينتەرنەتتى شارلاپ, سەنىمەن سويلەسۋگە دە ۋاقىتى جەتپەي جاتادى. بۇل – بۇگىنگى كۇننىڭ دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىرىلداعان شىندىعى.
حالقىمىزدا «ۇلكەننەن – قۇرمەت, كىشىدەن – ىزەت» دەگەن ءسوز بار. وكىنىشكە قاراي, قازىر ءدىننىڭ الدەبىر تۇسىنىكسىز, ب ۇلىڭعىر جولىنا ءتۇسىپ, قاۋعاداي قارا ساقالدارىن ءوسىرىپ, بەت-الپەتىن ۋاقىتىنان بۇرىن قارتايتىپ جۇرگەن جاستار قالا مەن دالادا كوبەيىپ بارادى. ولاردىڭ اتا-انا, باۋىر, وتباسىنان بەزىپ, ءوز بەتىمەن كەتىپ بارا جاتقانى ارقاعا ايازداي باتادى. سول جاستارعا ءبىر مەزگىل باسۋ ايتاتىن, مۇسىلمانعا جات تەرىس قىلىقتارىنىڭ جاقسىلىققا اپارمايتىنىن, ءتىپتى ءدىني فاناتيزمگە ۇرىندىرىپ, كەيدە بازبىرەۋلەرىن ءدىني ەكسترەميزمگە, جيھاد تەرروريزمگە جول اشاتىنىن تۇسىندىرەتىن اۋىل قارتتارىنىڭ وسىنداي ماڭىزدى شارادان تەرىس اينالاتىندارىنا تاڭ بولاسىڭ. نەسىن جاسىرامىز, قاپتاعان ءدىني اعىمداردىڭ تەرىس جولىنا ءتۇسىپ, جاس جاندارىن سول ءۇشىن قيىپ, اكە-شەشەلەرىن زار جىلاتىپ, ءوز باسىن قۇرباندىققا شالىپ, ءفاني ومىردەن مەزگىلسىز كەتىپ جاتقاندار تۋرالى مالىمەتتەردى كورىپ, جۇرەگىڭ مۇزدايدى. ولاردىڭ وتباسىندا, وسكەن ورتاسىندا ادامي قاسيەتتەر جايلى مەزگىل-مەزگىل اڭگىمە قوزعالىپ, جاس قۇراقتاي جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا دۇرىس تاربيە, وڭ باعىت, سانالى اقىل ايتىلىپ وتىرسا, ارتىق بولماس ەدى-اۋ دەپ ويلايسىڭ. اسىرەسە اۋىل قارتتارى, كورگەندەرى مول, كەۋدەلەرى سىر ساندىق ەل اعالارى, اجە-اپالار جاستارعا, ولاردىڭ رۋحاني تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەندەرى ءجون.
راس, كوپ اۋىل-ايماقتا اقساقالدار كەڭەسى قۇرىلعان. بىراق ءدال قازىر ولار ماردىمدى, ءتيىمدى قىزمەت اتقارىپ وتىر دەۋ – قاتەلىك. كوپ جەردە مۇنداي كەڭەستەر تەك ءبىر سالتاناتتى جيىنداردا, سىي-سياپات جاساردا, توي-باسقوسۋلاردا عانا بوي كورسەتەدى. بۇرىنعى قاريالارداي ەل ورتاسىندا پايىمدى وي ايتىپ, تىڭ اقىل-پىكىر قوسىپ جۇرگەندەرى شامالى. باسىم كوپشىلىگى جەرگىلىكتى باستىقتار الدىندا قۇرداي جورعالاپ, ورىنسىز جالپاقتاپ, ماداقتاپ, ايتەۋىر ءبىر كوزگە كورىنىپ, ۇپاي جيناپ, ءوز باس پايداسىن شەشۋدى مۇددەلەرىنە اينالدىرىپ العان. كوپشىلىكتىڭ ىسىنە كۇيىنىپ, تولعانىپ, ورتاق شارۋالاردى شەشۋگە ەش ىنتالارى, ىجداھاتى جوق. بارلىعىن باسقانىڭ موينىنا ارتىپ, الداعى كۇننىڭ ەنشىسىنە قالدىرعىسى كەلىپ تۇراتىن «پىسىقايلار» قازىرگى قوعامدا جەتكىلىكتى. ايتەۋىر, «سەن سالار دا, مەن سالار, اتقا جەمدى كىم سالار؟» دەپ بىرەۋگە يەك ارتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن بويىن اۋلاق ۇستاپ, اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرەتىندەر كوبەيدى.
قاريالارىمىزدىڭ وسى مىنەزى سوناۋ ەرتەرەكتە ومىردەن ءوتىپ كەتكەن داريا قاريالاردى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى. ەسىمدە ولار «و, جاراتقان يەم! بارلىعىن الساڭ دا ابىرويىمدى الما!» دەپ ءجيى تاۋبەلىك جاساپ وتىراتىن. نە ايتسا دا بايىپپەن ءسوز قوزعاپ, ساليقالى تازا ويىن جەتكىزەتىن, ەلدىڭ باسىن قوسۋعا, بىرىكتىرۋگە نيەت قىلىپ, ەل مۇددەسىن قورعايتىن پاراساتتى سول اقساقالداردى كەيدە شىن اڭسايسىڭ, ءتىپتى ساعىناسىڭ...
ءار زاماننىڭ ءوز ۋاقىتىنا ساي تۇلعالارى بولادى. ۇلى دالامىزدان مەكەن ەتكەن حالقىمىزدىڭ اراسىنان تالاي ءدۇلدىل ابىزدار, كوپتى وزىنە قاراتقان شەشەندەر, ادىلدىك ۇرانىن بيىك ۇستاعان بيلەر, اقىل-پاراساتى مول كوسەمدەر شىققان. ولار وزدەرىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن ەلدى ايرانداي ۇيىتىپ, شاڭىراعىنىڭ بيىك, كەرەگەمىزدىڭ بەرىك بولعانىنا زور ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. ءسويتىپ, ولار حالىق اراسىندا سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ, ەسىمدەرى التىن ارىپپەن ماڭگىلىككە جازىلىپ, ەل-جۇرتتىڭ الدىندا تاريحتىڭ جىبەك ءجىبىن جالعاستىرىپ, اتتارى اڭىزعا اينالدى.
«قارتايدىم دەپ قايعىرما, جاس بالا بار ارتىندا. جالعىزبىن دەپ قايعىرما, جاقسىلار بار ارتىندا», دەپ اتا بابامىز قارتتىقتى كەيىنگى سانالى ۇرپاقپەن, كەۋدەلەرىندە نۇرى بار ەل ازاماتتارمەن جالعاساتىنىن ايتقان. ادەمى قارتايۋدىڭ ونەگەسى بولىپ وتكەن ءوڭىرىمىزدىڭ بەلگىلى ازاماتتارى دا از بولماعان. مىسالى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان حاسان بەكتۇرعانوۆ, بيلىك بيىگىندە بولعان سەيىلحان اققوزيەۆ, شيرەك عاسىر مويىنقۇم اۋدانىن ىسكەرلىكپەن باسقارعان ايتباي نازاربەكوۆ, تالاس اۋدانىندا ۇزاق جىل بەرىلە ەرەن ەڭبەك ەتىپ, ەل العىسىنا بولەنگەن باسشى ەرالى داداباەۆ, مادەنيەت جانە پارتيا-كەڭەس سالاسىندا تىندىرىمدى قىزمەت ەتكەن, قوعام قايراتكەرى جاندار كارىباەۆ, وبلىستىق اسەري كوميسسارياتتى باسقارعان ايتجان قالتاەۆ سەكىلدى اقساقالدار.
– قارتايعان ادامداردىڭ ءبارى بىردەي سۇيكىمسىز بولمايدى. قارتايعان ادامدى اينالاسىنا سۇيكىمدى كورسەتەتىن جالعىز قاسيەت – دانالىعى. ۇزاق جاساپ, ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى كوپ قاريا دانا بولسا, اينالاسىنا قادىرلى بولماق. ال كەرىسىنشە, ءومىردى كوپ كورسە دە, كوكىرەگىنە ەشتەڭە تۇيمەي كۇن كەشكەن پەندەلەر قارتايعان سايىن اقىلى تايازدانا بەرمەك. مۇنداي جاندار اينالاسىنا دا سۇيكىمسىز كورىنەدى. قارتايۋ دا, اجال دا – ءومىر زاڭدىلىعى. سوندىقتان ءاربىر كۇنىڭىزدى ماعىنالى وتكىزىپ, ءومىردىڭ جاقسىسى مەن جامانىن تارازىلاپ, يماندىلىقتى سەرىك ەتكەنىڭىز ابزال. جانى سۇلۋ ادامدار سۇلۋ قارتايادى. سوندىقتان, قارتايماۋدىڭ نەگىزگى ەمى – سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن ۇستانۋ مەن ءون بويىنداعى مادەنيەتتىلىك, دۇرىس ءتالىم-تاربيە دەڭگەيى تومەندەمەۋىندە, – دەپ وتىرۋشى ەدى جارىقتىق وردابەك بەيسەن ۇلى كوكەم وتكەن كۇندەرىنە, جىلجىپ وتكەن جىلدارىنا كوز تاستاپ.
دەمالىس كۇندەرى قولىم قالت ەتكەن ساتتەردە قالا ورتالىعىنداعى قايرات رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى ساياباققا بارىپ سەرۋەن قۇراتىن ەسكى ادەتىم بار. ول جەردە مەن سياقتى تازا اۋامەن تىنىستاپ, دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ءجۇزى تانىس اسىل قارتتارمەن كەزدەسەم, سەرۋەندەي ءجۇرىپ اڭگىمەلەرىن تىڭدايمىن. سولاردىڭ اراسىندا كوپ جىل باسشى قىزمەتتە بولعان, ابىرويمەن ەل باسقارعان, قالامدى جانىنا سەرىك ەتكەن زەينەتكەر قاريالار دا بار. ايتقاندارىن وي تارازىسىنا سالىپ, كوڭىلگە تۇيەمىن. جاقسى اڭگىمەلەرىن ەستىپ جۇرەگىڭ جىليدى, كوڭىلىڭ كوتەرىلىپ, تىڭ پىكىر تۋىندايدى. قاريالاردىڭ ساليقالى ويلارىن, ءومىر تاجىريبەلەرى تۋرالى ەستەلىكتەرىن تىڭداي ءجۇرىپ «قارتتىق – كارىلىك ەمەس, دانالىقتىڭ, ابىزدىقتىڭ كورىنىسى» دەپ كونەكوز اتالارىمىزدىڭ بەكەر ايتپاعانىنا كوز جەتكىزەسىڭ. ادەمى قارتايۋدىڭ ءبىر دۇرىس جولى – تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, ءبىر مەزگىل زامانداستارىڭمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, وي ءبولىسۋ, پىكىر الماسۋ ما دەپ ويلايسىڭ. ولاردىڭ ءبىرازى ءالى دە قوعامنىڭ قاربالاس تىرشىلىگىنە بەلسەندى ارالاسىپ, مەزگىل-مەزگىل جاستارمەن كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, ومىرلىك پاراساتتى اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ كەلەدى. ويلى قارتتاردىڭ بۇل يگىلىكتى ىستەرى كوپكە ونەگە. شىنىندا دا, ادەمى قارتايۋ دا ءبىر باقىت ەمەس پە؟!
ەل الدىندا ماعىنالى, سالماقتى ءسوز, پاراساتتى اقىل ايتىپ, پىكىر قوساتىن, كوپشىلىككە ساليقالى وي تاستايتىن, ەلدىڭ باسىن قوسىپ, اۋىزبىرشىلىك پەن تاتۋلىققا ۇيىتقى بولاتىن, ءاردايىم ەل نازارىندا جۇرەتىن سەرگەك سەزىمدى قازىنا قارتتارىمىز, كەمەڭگەر ارداگەرلەرىمىز ازايماسىن. قاريالارىمىز قاسيەتتى, ۇرپاعىمىز يماندى بولسىن, اعايىن!
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
