قۇلقىن جۇتقان جول

ويتكەنى اۋىل مەن قالانىڭ, ءوڭىر مەن ايماقتىڭ اراسىنداعى قاتىناس جولىنىڭ جاي-كۇيى جاقسى ەمەس. وكىنىشكە قاراي, جول قۇرىلىسىنىڭ توڭىرەگى ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا بەلشەدەن باتقان سالا بولىپ وتىر.

دەرەككە قاراساق, قازاق­ستانداعى اۆتوموبيل جولدارى جەلىسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 96 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جولدىڭ ۇزىندىعى 25 مىڭ شاقىرىم, ال ىشكى قاتىناس جولىنىڭ ۇلەسى 71 مىڭ شاقىرىم شاماسىندا ەكەن. ءبىر قىزىعى, ءبىز قانشا جەردەن جول ساپاسىنا قاتىستى شاعىمدانعانىمىز­بەن, دۇنيەجۇزىلىك ولشەم تالاپتارى بويىنشا ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جاي-كۇيى جامان ەمەس سياقتى. مىسالعا, الەمنىڭ 141 مەملەكەتىمەن سالىستىرىپ شىعارعان رەيتينگتە قازاقستان 93-ورىننان كورىنگەن. بۇل ەلدەگى جولداردىڭ ساپاسى لاتۆيا, رەسەي, ۋكراينا, قىرعىزستان سياقتى ەلدەرگە قاراعاندا ءتاۋىر دەگەندى بىلدىرەدى. ال وتاندىق مامانداردىڭ زەردەلەۋى بو­يىنشا رەسپۋبليكالىق يەلىكتەگى جولدارداعى ساپا دەڭگەيىنىڭ ءنورماتيۆتى كورسەتكىشى 89 پايىز بولسا, ىشكى جولداردا 75 پايىزعا جەتكەن.

دەگەنمەن جول ازابىن جۇرگەن بىلەدى. ءدال وسى جول قۇرىلىسىنىڭ ۋاقىتىندا اياقتالماۋى مەن ساپاسىز جوندەلۋى ايماقتاعى جۇرتتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, وقىس ارەكەتتەر جاساۋعا دەيىن جەتكىزگەنى راس. ءوزىمىز كۋا بولعان وقيعا الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك, كەگەن اۋداندارى اۋماعىنداعى جولدارعا قاتىستى بولىپ ەدى. قالا مەن اۋىل اراسىنداعى جولدىڭ ساپاسىنا كوڭىلى تولماعان جۇرت ەرەۋىلگە شىعىپ, كولىك جولىن جاۋىپ تاستاعان بولاتىن.

سول كەزدە اشۋلى جۇرتتى «قازاۆ­تو­جول» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى جۇباتىپ, كول-كوسىر ۋادە بەرىپ تاراتقان ەدى. كومپانيا «رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار كەگەن – نارىنقول اۆتوموبيل جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 89 شاقىرىمدى قۇرايدى, سيپاتى بويىنشا III تەحنيكالىق ساناتقا جاتادى. جول 1970 جىلى سالىنعان, الماتى وبلىسىنداعى كەگەن جانە رايىمبەك اۋداندارى ارقىلى وتەدى. جولدى ورتاشا جوندەۋ جۇمىسى 2016-2017-جىلدارى جۇرگىزىلدى. قازىر تاس جولدىڭ 35 شاقىرىمى بويىنشا ىرگەلەس ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنان بىرقاتار شاعىم ءتۇستى. جولدى قايتا جوندەۋ 2023 جىلعا جوسپارلانعان. ورتاشا جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن كەزدە رەسايلدەۋ ءادىسى قول­دانىلماق. جولدى كۇتىپ-ۇستاۋمەن «قازاقاۆتودور» مەكەمەسىنىڭ مەردىگەر ۇيىمى اينالىسادى. جولداعى 9 مىڭ شارشى مەتر شۇڭقىر جوندەلىپ, جول بەلگىلەرى, بەلگى باعانالارىن اۋىستىرۋ سياقتى جۇمىس جۇرگىزىلدى» دەپ اقپارات بەرگەن. اۋىل اراسىنداعى جولدىڭ قۇرىلىسى بيىل دا جالعاسادى, ال ساپاسى تۋرالى قازىر ايتۋعا ەرتە.

ءبىر قىزىعى, الماتى وبلىسى جو­لى ناشار ايماقتاردىڭ تىزىمىنە كىر­مەيدى ەكەن. بىرەر جىل بۇرىنعى دەرەك بويىن­شا ەلدەگى جولى جوق نەمەسە جول قۇرىلىسىنا قاتىستى داۋ-دامايى كوپ وبلىستاردىڭ بەستىگىنە باتىس قازاقستان, قىزىلوردا, قوستاناي, قاراعاندى جانە اقتوبە وبلىستارى ەنىپ تۇرعان كورىنەدى. ماماندار وسى ايماقتاردىڭ ىشىنەن باتىس قازاقستان وبلىسىن بولەك قاراستىرعان, ويتكەنى بۇل وڭىردەگى جەرگىلىكتى جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى 5 140 شاقىرىمدى قۇراسا, ونىڭ 71,3 پايىزىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.

جول ساپاسىنا قاتىستى سىننان جەتىسۋ وبلىسى دا ادا ەمەس. بۇل وڭىر­دەگى جولدىڭ جايىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىس جۇرتشىلىعىمەن جولىققاندا دا ءسوز ەتتى. «بىرىنشىدەن, جولداردىڭ ساپاسى ماڭىزدى, بىراق قۇرىلىستى دا كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى, سەبەبى بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا جانە قوعامدىق كولىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.وبلىستا جول اپاتى سالدارىنان 61 ادام قازا تاپتى. توعىز ايدا جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سالدارىنان بولعان اپاتتار. بۇل قورقىنىشتى كورسەتكىش. ەلدە جول-كولىك وقيعالارى, سونىڭ ىشىندە قازا تاپقاندار سانى ارتىپ كەلەدى. ءبىز بۇعان نۇكتە قويۋىمىز كەرەك», دەگەن پرەزيدەنت ءوز سوزىندە.

بيىل ەل بويىنشا 11 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلۋگە ءتيىس. بۇعان 600 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەن. وكى­نىشكە قاراي, بۇل مىندەت ورىندالماي قالۋى مۇمكىن. ويتكەنى بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋى مەن قۇ­رى­لىس جۇمىسىن جۇرگىزەتىن كومپا­نيا­لاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ماسەلە تۋىنداپ وتىر. جول سالاسىنا قاتىستى مۇنداي زاڭسىزدىقتىڭ بىرەر مىسالىن باس پروكۋراتۋرا جاريا ەتتى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە پروكۋراتۋرا ورگاندارى كولىك جولدارى سالاسىنىڭ جاي-كۇيىن تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. بۇعان دەيىن باسپاسوزدە كولىك جولدارىن سالۋ جانە جوندەۋ كەزىندە جىمقىرۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كوپتەگەن فاكتىلەرى انىقتالعاندىعى تۋرالى حابارلاندى. قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بيۋدجەت قاراجاتىن زاڭسىز شىعارۋ سحەمالارىندا كوبىنەسە ءبىر مەردىگەر ۇيىمدارى بولعان» دەيدى قۇزىرلى ورگان تاراتقان مالىمەتتە.

مىسالعا, وسىنداي جاۋاپسىز فير­مالار­دىڭ ءبىرىنىڭ وكىلدەرى اقمولا وبلىسىنا قاراستى قوياندى كەنتىندە جاسالۋعا ءتيىستى كۇردەلى جوندەۋ جانە جەرگىلىكتى جول قۇرىلىسىن اياقتاماي, 907 ملن تەڭگەنى جىمقىرىپ قالۋعا تىرىسقان ەكەن. تەك پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىنان كەيىن عانا مەردىگەرمەن جاسالعان كەلىسىمشارت بۇزىلىپ, ءىس سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋگە جىبەرىلگەن.

ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وڭىرلىك ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە بولىنگەن 423 ملن تەڭگەنى جىمقىردى دەگەن ايىپپەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدان اكىمدىگىنىڭ جانە جەرگىلىكتى مەردىگەر مەكەمەنىڭ باسشىلارى قاماۋعا الىنىپ, جاۋاپقا تارتىلدى. ىمىرالاسقان توپ جوندەۋ جۇمىستارىن قابىلداۋ تۋرالى جالعان اكتىلەر جاساپ, مەردىگەردىڭ شوتىنا ميلليونداعان تەڭگە قارجى اۋدارىپ وتىرىپتى.

«مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا ءونىم جەتكىزۋشىلەردى تاڭداۋ كەزەڭى دەگەن تالاپ بار. وسى تالاپتىڭ اۆتوجولدار قۇرىلىسىنا قاتىستى تۇسى جەمقورلىقپەن بايلانىستى بولاتىنى انىقتالدى. ماسەلەن, اقمولا وبلىسى, ارشالى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ ءبولىم باسشىسى ەكاتەرينبۋرگ – الماتى اۆتو­بانىنان بەرسۋات اۋىلىنا دەيىنگى ۋچاس­كەنى كۇردەلى جوندەۋ بويىنشا 1,1 ملرد تەڭگەگە زاڭسىز شارت جاساسقان. پروكۋرورلىق قاداعالاۋدان كەيىن ول جۇمىستان بوساتىلدى», دەيدى باس پروكۋراتۋرا وكىلدەرى.

جالپى, پروكۋرورلار جول جوندەۋ مەن سالۋعا بولىنگەن بيۋدجەتتىڭ نەگىزسىز شىعىندارىن انىقتاپ, جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. سونداي ءبىر ىستە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ التاي اۋدانىندا جوندەلگەن ۋچاسكەگە 148 ملن تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتىن ارتىق جۇمساۋ فاكتىسى انىقتالىپ, شىعىننىڭ الدى الىنعان. ال بۇعان جول بەرگەن لاۋازىمدى تۇلعا قاتاڭ تارتىپتىك جازاعا تارتىلىپتى.

«تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىعى 300-دەن استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى, 30 ملرد تەڭگە سوماسىنا بيۋدجەت شىعىندارى ۇنەمدەلدى, مەم­لەكەت كىرىسىنە 2,5 ملرد تەڭگە وتەل­دى, 29 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, 305 ادام تارتىپتىك جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەر­شىلىككە تارتىلدى» دەيدى پروكۋرورلار ەسەبىندە.

ايتپاقشى, ەل ىشىندەگى ۇلكەن, كىشى جولداردىڭ قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايىنا جوندەۋ مەن قۇرىلىس جۇمىسىن ورىنسىز جوسپارلاۋ, تالاپقا يننوۆاتسيالىق ادىستەردىڭ ەنگىزىلمەۋى جانە قولدانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريال­دارىنىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگى تىكەلەي اسەر ەتەدى ەكەن. وسىعان بايلانىستى باس پروكۋراتۋرا ۇكىمەتكە قاداعالاۋ اكتىسىن ەنگىزىپ, جول قۇرىلىسىن جوسپارلاۋعا قاتىستى شەتەلدىك وزىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن باستامالاردى قاراۋدى ۇسىنىپ وتىر.

توقەتەرىن ايتقاندا, ەلدەگى جولدىڭ ساپاسى تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اقورداعا اپاراتىن جولدىڭ ءوزى جاماۋ-جاماۋ, قۇراق كورپە ءتارىزدى» دەگەن قاتاڭ سىنىنان كەيىن سالادا وڭ وزگەرىس بايقالا باستاعان سياقتى. قازىر جول ساپاسى مەن قۇرىلىسىنا قاتىستى قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن «ادىلدىكتى تالاپ ەت» اكتسياسى باستالدى. بۇل باستامانى «ادىلدىك جولى» قوعامدىق ۇيىمى مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىك تىكەلەي قاداعالاۋعا العان.