وزەكتى ماسەلەنى وڭىنان شەشەتىن كۇن تۋعان سياقتى. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ «جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتىنان» شىعاتىن قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, قۇرىلىس ماتەريالىن ءوندىرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ۇسىنىپ وتىر.
وقۋ ورداسىنىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك زەرتحاناسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس جوبا ازىرلەندى. ەندى ول جۇزەگە اسىرىلسا, قورشاعان ورتاعا دا, جەرگىلىكتى حالىققا دا زالالىن تيگىزىپ جاتقان قالدىقتاردان قۇتىلىپ قانا قويماي, ءوڭىر بيۋدجەتىنە مول تابىس تۇسىرەتىن مۇمكىندىك تۋماق.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم جانە كوممەرتسيالاندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى سەيىتجان ورىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاۋىتتان شىعاتىن قالدىقتاردى 1,5 مىڭ گرادۋستا قىزدىرىپ, وڭدەپ, زالالسىزداندىرۋ قاجەت. بۇل ۇدەرىس ەكى كەزەڭدى قامتيدى. ءار كەزەڭنىڭ ساقتالۋعا ءتيىس تەحنولوگياسى مەن تالاپتارى بار. ويتكەنى حيميالىق رەاكتسيالاردى جاساۋدا ارتىق كەتۋگە نەمەسە كەم تۇسۋگە بولمايدى.
– قولدا بەر دەرەكتەرگە سەنسەك, زاۋىتتان شىققان قالدىق 15 ملن توننادان اسادى. ءوندىرىس ورنىندا ەكىنشى تسەح ىسكە قوسىلعالى تاعى 2,5 ملن توننا شاماسىندا قالدىق قوسىلدى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى كاسىپورىن باسشىلىعى اكىمدىكتەن قوسىمشا 28 گەكتار جەر سۇراپ وتىر. شىعارىندىلاردىڭ شاڭى از مولشەردە دەسەك تە, ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى بارىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. مىنە, وسى جايتتاردىڭ ءبارى ءبىزدى كوپتەن ويلاندىراتىن. عالىمداردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى ناتيجەسىندە قالدىقتى ەكى كەزەڭدە قىزدىرىپ, فتورسىزداندىرىپ, قۇرعاق گيپس الۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى جاسالعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ونى ءارى قاراي وڭدەپ, تسەمەنت وندىرە الامىز. وسى جوبانى وندىرىسكە ەنگىزسەك, ءوڭىر ءۇشىن پايداسى مول, – دەيدى سەيىتجان ورىنباەۆ.
دەپارتامەنت ديرەكتورى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, فوسفوگيپستى 1 مىڭ گرادۋستا وڭدەۋ كەزىندە 98,1 پايىز تازا گيپس الىنادى ەكەن. ودان جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزدىرۋ ارقىلى 1,5 مىڭ گرادۋستا اك الۋعا بولاتىن كورىنەدى. الىنعان ءونىمنىڭ 77 پايىزىن جانە وعان 4 پايىز كومىر كوكسى مەن 19 پايىز ساز قوسسا, پورتلاندتسەمەنتىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگى تۋادى. ونى ۇنتاقتاپ, تۇتىنۋشىنىڭ سۇرانىسىنا ساي ءارى قاراي م-400, م-600 تسەمەنت ۇلگىسىن جاساۋعا بولادى.
جوبانى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «قازفوسفات» جشس «مينەرالدى تىڭايتقىشتار زاۋىتىنىڭ» جانىنان تسەمەنت شىعاراتىن ءوندىرىس ورنىن اشۋ كەرەك. وعان 2,7 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قاجەت. البەتتە, از سوما ەمەس. الايدا ودان تۇسەر ءتۇسىم بىرەر جىلدا-اق شىعىندى اقتاپ الادى.
– العاشقى جىلعى تابىس بولەك, ال ودان كەيىن جىلىنا 774,3 ملن تەڭگە تابىس تابۋ مۇمكىندىگى بار. وسى كاسىپورىن اشىلسا, وبلىس قازىناسىنا ءبىر جىلدا 286,4 ملن تەڭگە كىرىس ءتۇسىپ وتىرادى. 48 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. جوبانىڭ اقتالۋ مەرزىمى – 2 جىل. ەڭ باستىسى تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان قالدىقتان قۇتىلىپ, ونى كادەگە جاراتامىز, – دەيدى دەپارتامەنت ديرەكتورى.
اۋدان اۋماعىندا تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان مينەرالدى تىڭايتقىشتىڭ قالدىعى سانالاتىن فوسفوگيپستى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كادەگە جاراتۋ ماسەلەسى تالاي رەت ايتىلعان ەدى. ءتىپتى, سوڭعى كەزدەرى توننالاپ تاسىپ جاتقاندار دا تابىلدى. جالپى, وندىرىستىك قالدىقتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قولدانعان ءتيىمدى مە, الدە تسەمەنت وندىرگەن دۇرىس پا؟
– اتالعان وندىرىستىك قالدىق سورتاڭ, سور جەرلەرگە پايدالانىلادى. ەگىستىككە پايدالانعان شارۋالار ەش وكىنبەيدى. ويتكەنى فوسفوگيپس تۇزدى ءسىڭىرىپ الادى دا, القاپتاعى وسىمدىكتىڭ ونۋىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ودان بولەك ءونىمنىڭ ەكى ەسەگە ارتۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. شارۋالار اتالعان قالدىقتى پايدالانۋ ارقىلى ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي, تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قالدىقتىڭ ازايۋىنا دا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتە الادى. فوسفوگيپستىڭ 5 تونناسى ءبىر گەكتارعا جەتەدى. وسىنى ەسكەرگەن ءجون. سوڭعى ۋاقىتتا شارۋا قوجالىق باسشىلارى تاراپىنان فوسفوگيپسكە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ تۇر. ناقتىراق ايتساق, 215 قوجالىقتىڭ باسشىسى ەگىستىككە توسەۋ ءۇشىن وندىرىستىك قالدىقتى تاسىمالداپ اكەتتى. ءوز وڭىرىمىزدەن بولەك, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىنا دا جونەلتىلىپ جاتىر. سوڭعى 4-5 ايدىڭ بەدەرىندە شارۋالار 30 مىڭ توننا فوسفوگيپستى الىپ كەتتى. قىسقاسى, بۇل جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن دە, شارۋالار ءۇشىن دە ءتيىمدى ەكەنى داۋسىز. تۇرعىندار تاۋ بولىپ ۇيىلگەن وندىرىستىك قالدىقتان قۇتىلسا, قوجالىق باسشىلارى ونىڭ يگىلىگىن كورەتىنى انىق, – دەيدى جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان قىدىرالى ۇلى.
جۇرت اراسىندا «جاساندى تاۋ» اتانىپ كەتكەن مينەرالدى تىڭايتقىشتار قالدىعى بىرنەشە اۋىل تۇرعىندارىن جارتى عاسىر بويى مازالاپ كەلدى. ءتىپتى, شايقورىق, قاپال, قوڭىرتوبە ش.نيازبەكوۆ اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى وندىرىستىك قالدىقتى جويۋدى سان مارتە تالاپ ەتكەن دە بولاتىن.
– قازىرگى كەزدە جامبىل اۋدانىنداعى قوجالىق باسشىلارى «قازفوسفات» سەرىكتەستىگىنەن 5 600 توننا تىڭايتقىش الىپ ۇلگەردى. ولاردىڭ قاتارىندا «قىزىل-ديقان قوجالىعى» وندىرىستىك كووپەراتيۆى, «تاستوبە» شارۋا قوجالىعى بار. بۇدان بولەك جامبىل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ 34 شارۋا قوجالىعى فوسفوگيپس ك ۇلىن العانىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار وندىرىستىك قالدىقتى 1 500 گەكتار القاپقا توسەگەن. سونىمەن قاتار شۋ, مويىنقۇم, تالاس, سارىسۋ اۋداندارىنىڭ شارۋالارى دا فوسفوگيپس ك ۇلىن ەگىس القابىنا پايدالانىپ جاتىر. ناقتىراق ايتساق, 1 060 توننا وندىرىستىك قالدىقتى 200 گەكتاردان استام جەرگە سىڭىرگەن. شارۋالار مينەرالدى تىڭايتقىش قالدىعىنىڭ ەگىستىك القاپقا پايداسى زور ەكەنىن انىق تۇسىنە باستادى. وسىلايشا ولار قالدىقتى كادەگە جاراتىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرمەك, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى تۇڭعىش تىنىسبەك ۇلى.
مينەرالدى تىڭايتقىش قالدىعىن ەگىستىك القابىنا پايدالانۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىنا اسا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق. جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان قىدىرالى ۇلى قازىردىڭ وزىندە 30 مىڭ توننا فوسفوگيپس شارۋالارعا ۇلەستىرىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ايتسە دە ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا جامبىلدىق عالىمداردىڭ الاڭداۋى زاڭدىلىق. «قازفوسفات» جشس زاۋىتتارىنان شىعاتىن قالدىقتاردىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ جەرىندە تاۋداي بولىپ ءۇيىلىپ جاتقانىنا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى تولدى. جىل وتكەن سايىن قالدىق ۇستىنە قالدىق قوسىلىپ, تاۋدىڭ كولەمى دە, بيىكتىگى دە وسە ءتۇستى. ال تىڭايتقىش رەتىندە الىپ جاتقان شارۋالاردىڭ قاراسى كوبەيە باستاعانىمەن, ميلليونداعان توننانى قۇرايتىن قالدىق ازايار ەمەس.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, فوسفور قالدىقتارىن سور تارتقان جەرگە پايدالانباسا, بارلىق القاپقا قولدانۋعا بولمايدى. سوندىقتان عالىمداردىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرعاننان ەشكىم ۇتىلمايدى. قالاي بولعان كۇندە دە جوبا از ۋاقىتتا ءوڭىر قازىناسىنا ايتارلىقتاي تابىس اكەلەتىنى داۋسىز.
جامبىل وبلىسى
