سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ونىڭ ۇستىنە, جىلقىنى ەڭ العاش قازاقتىڭ ەجەلگى دالاسىندا قولعا ۇيرەتتىك دەپ, تاريحتى تاراتا ماقتانامىز. بوتاي مادەنيەتىن زەرتتەگەن ارحەولوگ عالىم ۆيكتور زايبەرت جابايى جىلقىنى تۇڭعىش رەت ۇلى دالادا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەگەن. سوناۋ III-IV عاسىردان بەرى تۇرمىس-تىرشىلىگى جىلقىمەن ەتەنەلەسىپ كەتكەن ەلىمىز جۋىقتا تۇرپاتى بولەك تۇلپار پاتەنتتەلىپتى دەگەندى ەستىپ قۋاندى. تاۋەلسىزدىك العالى تۇڭعىش رەت بەكىتىلگەن جىلقىنىڭ جاڭا ءتۇرى «بەسقاراعاي» دەپ اتالدى.
ورماندى جەردىڭ اق قار, كوك مۇزىندا تەبىندەۋگە ءتوزىمدى جىلقى تۇقىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن عالىمدار الپىس جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن. از ۋاقىت ەمەس. ايتەۋىر توككەن تەر اقتالدى. بۇگىندە بەسقاراعاي اۋدانى, ەرنازار اۋىلى, «مۋكينوۆ» اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىنا قاراستى جايىلىمدا كەۋدەسى كەڭ, شاشاسى جەتىلگەن, جىلىنشىكتى جىلقىنىڭ مىڭنان استامى تەبىندەپ ءجۇر. 90-جىلدارداعى توقىراۋدا قازاقتىڭ قازاناتتارىن ساقتاپ قالعان قوجالىق جەتەكشىسى حاليوللا مۋكينوۆتىڭ ەڭبەگى زور. وسى ەڭبەك ەسكەرىلىپ, 2011 جىلى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن دە ماراپاتتالدى. ح.مۋكينوۆ جىلقى زاۋىتىن ساقتاپ قالسا, ونداعان عالىم جىلقى تۇقىمىن ساپالاندىرۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتى. ءيا, كۇنى كەشە عانا تاۋ تۇرپاتتى تۇلپارلار تىزىمگە قوسىلدى.
– 1993 جىلى اتاكاسىبىن, اكە جولىن جالعاپ, جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى ءجون كوردىم. مىنە, وتىز جىل بولىپتى, قازاقى جىلقىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلەمىن. «بەسقاراعاي زاۋىتتىق ءتيپى» – ءبىزدىڭ ۇزاق جىلعى جەمىستى جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسى, – دەيدى قوجالىق جەتەكشىسى حاليوللا مۋكينوۆ.
ال وسى جۇمىس قاشان, قالاي باستالدى دەگەن سەكىلدى سانداعان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ, ۇزاق جىل سەلەكتسيالاۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, جىلقىتانۋشى قايرات يسحاندى اڭگىمەگە تارتقانبىز. ول قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ن.بازانوۆا اتىنداعى فيزيولوگيا, مورفولوگيا جانە بيوحيميا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك يگور نەچاەۆتىڭ شاكىرتى. بىلە بىلسەك, ي.نەچاەۆ قازاق جىلقىسىنىڭ ىشىندەگى مۇعالجار جىلقىسىنىڭ اۆتورى.
«قازاق قوعامى 300 جىل بوداندىقتا, 70 جىل ەزگىدە بولدى. سوندىقتان با, ءتول جىلقىمىزدى قازاق جىلقىسى دەي المايتىن كۇيگە جەتتىك. قازاق قوعامىندا قازاق جىلقىسىن ماستەك, مەس قارىن دەپ ەلەستەتتىك. ءىرى, سۇلۋ جىلقى كورسەك, ورلوۆ, رىساك, ۆلاديمير جىلقىسى دەپ تاڭداي قاقتىق. ءوز مالىمىزدى وزىمىزدىكى دەي الماۋ دەگەن سول. مىسالى, 140 شاقىرىمدىق بايگەدە كاتونقاراعايلىق ەربولات توقسانوۆتىڭ اتى توپ جاردى. بويى ورتاشا, قارۋلى, مىعىم جىلقى تۇقىمى. كادىمگى تاۋ-تاسقا ءمىنىپ, اتشاناعا جەگىپ جۇرگەن جۇمىسشى ات. سونى قازاقى تۇقىم دەي المادىق عوي. شىندىعىندا, جەرگىلىكتى قازاقتىڭ ءمىنىس اتى», دەپ نامىستانا سويلەگەندە, پروفەسسور قايرات يسحاننىڭ ۇلتجاندىلىعىن اڭعاردىق. عالىمداردىڭ ۇلت ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جۇرگەنىنە شىن ريزا بولدىق.
تاريحتى پاراقتاساق, جىلقى مالى العاش قازاق جەرىندە قولعا ۇيرەتىلگەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. 1980 جىلدارى ۆيكتور زايبەرت بوتاي قورىمىنان 70 مىڭ جىلقىنىڭ سۇيەگىن تاۋىپ, قالپىنا كەلتىرگەندە قازاقستان اۋماعىندا ەكى ءتۇرلى جىلقى وسىرىلگەنى انىقتالعان. سول سۇيەكتەرگە گيستواناليز جاساتىپ, ورتالىق ازيادا, قازاق جەرىندە تۇڭعىش رەت جىلقى قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەگەن. ونى الەم عالىمدارى مويىنداعان. ءيا, عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى. ەكىنشىدەن, قازاق ادەبيەتىندە, اڭىز-ەرتەگىلەردە جىلقى تۋرالى ارعىماق, قازانات, سايگ ۇلىك, ءدۇلدۇل سەكىلدى تەڭەۋلەر قانشاما؟
جىلقىتانۋشى عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اتا-بابالارىمىز ون مىڭداپ جىلقى باققان كەزدە اسىل تۇقىمدى ارعىماقتاردىڭ ءۇيىرىن جەكە-جەكە ۇستاعان ەكەن. ونداعى ماقسات – تۇقىمىن ساقتاۋ ەدى. كەيىن جىلقىنى كلاسسيفيكاتسياعا ءبولىپ زەرتتەيتىن زووتەحنيا دەگەن عىلىم پايدا بولىپ, ورماندى, تاۋ, دالا جىلقىسى, اتقورا جىلقىسى دەپ جىكتەلدى. دالا جىلقىسىنا قازاق, موڭعول جىلقىسى جاتسا, اتقورا جىلقىسىنا اعىلشىننىڭ تازا قاندىسى جاتقىزىلدى. تازا قاندى تۇلپارلاردى قولدان قورەكتەندىرىپ, سپورتتىق باعىتتا عانا اسىرادى. ال قازاق جىلقىسى تابيعاتقا ءتوزىمدى, كۇيىن وڭاي بەرمەيدى. سول سياقتى جاڭا ءتيپتى بەسقاراعاي جىلقىسى دا تابيعاتقا توسەلگەن. ارينە, ارعى تەگى قازاقتىڭ مۇعالجار, قابا ءتيپتى جىلقىلارىنان تارايدى. قابا دەپ وتىرعانىمىز, مارقاكولدە وسىرىلگەن بويشاڭ, كەۋدەسى كەڭ, ءىرى جىلقىلار ەدى. قابا ءتيپىن شىعارۋ ءۇشىن ەرتەرەكتە يگور نەچاەۆ پەن جۇماعۇل ايتباي سەلەكتسيالاۋ جۇمىستارىن جولعا قويىپ, عىلىمي تۇرعىدا تاباندى ەڭبەك ەتتى. مارقاكولدىڭ بيەلەرىنە اۋىر جۇك تارتاتىن ايعىرلاردى اكەلىپ سالىپ, جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەلگەن ەتتى باعىتتاعى قابا ءتيپىن شىعارعان. بۇل 1990 جىلداردىڭ باسى ەدى.
كەرەك دەرەك
«بەسقاراعاي» جىلقىسى ءىرى كەلەدى. جاسىنا بايلانىستى كەۋدە ورامى 190-210 سم. جىلىنشىك ورامى 20 سم-دەن جوعارى. تابانى جالپاق, مىقتى. دەنەسىنىڭ قيعاش ۇزىندىعى 165-180 سم.
جابى ءتيپتى جىلقىنىڭ بويى الاسا, مەس قارىن, جاق بۇلشىق ەتتەرى جاقسى جەتىلگەن, مىسىق قۇلاق. تابيعاتقا ءتوزىمدى, ەتىن بەرمەيدى. اداي جىلقىسى سيداڭداۋ, جۇقا كەلەدى. جىبەك جالدى.
– مارقاكول جىلقىلارىنا سەلەكتسيالىق جۇمىس جالعاسا بەرسە, قابا تۇقىمىنا اينالىپ, پاتەنتتەلەر ەدى. سەبەبى سول تۇستا ءبىر سحەمامەن رەسەيدىڭ التاي ايماعىندا دا سۇرىپتاۋ جۇمىستارى باستالىپ, بۇگىندە «نوۆوالتاي» تۇقىمى الىندى. قازىر قابا ءتيپتى جالقىلاردى مارقا وڭىرىندە ءوسىرىپ وتىرعاندار بار-اۋ دەيمىن. ولار تۇياقتى, ءسىڭىرلى بولعاندىقتان, تاۋ-تاسقا ءتوزىمدى كەلەدى. سول سياقتى ماڭعىستاۋدا اداي جىلقىسى شولەيتتى جەرگە بەيىم, – دەيدى جىلقىتانۋشى قايرات يسحان.
قابانى قوزعاپ وتىرعان سەبەبىمىز, بەسقاراعاي تۇقىمىنىڭ ارعى تەگى مۇعالجار, قابا جىلقىلارى. جىلقىنى ازىقتاندىرۋىن, باپتاۋىن, جالپى اسىراۋ تەحنولوگياسىن عىلىممەن ۇشتاستىرىپ, العاش رەت بايدوللا سادىقوۆ الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا سول كەزدەگى سەمەي وبلىسى, بەسقاراعاي اۋدانىندا جانە شىعىس قازاقستاندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازدى. ءىزباسار شاكىرتتەرىنىڭ ايتۋىنشا, سانالى عۇمىرىن قازاق جىلقىسىن زەرتتەۋگە ارناعان ەكەن. ايتقانداي, وسى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان جىلقى ەتى تۋرالى مونوگرافيالىق كىتابى دا بار. قىزمەتى دە ءتورت ت ۇلىكپەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى. ناقتىلاساق, سەمەي زووتەحنيكالىق مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى بولدى. جىلقى شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن دە اتقارعان. جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ, 1970 جىلدارى بەسقاراعاي اۋدانىنداعى «50 لەت سسسر» كەڭشارىنىڭ جىلقىلارىنا سەلەكتسيا جاساۋ, جۇپتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. 1980 جىلدارى اقتوبە وبلىسىنداعى مۇعالجار اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىنان جابى ءتيپتى ايعىرلاردى اكەلىپ قوسقان. اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ باستاماسى وسى ەدى. وكىنىشتىسى, بۇل شارۋانىڭ باسىندا جۇرگەن شاكىرتتەرى دە, ءوزى دە ومىردەن ءوتىپ كەتەدى. «يگى ءىستىڭ قاسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا» دەۋشى مە ەدى, اسىلداندىرۋدى الماتىلىق عالىم جۇماعۇل ايتباي جالعاستىرادى. بۇل ۋاقىتتا «50 لەت سسسر» كەڭشارى سوسنوۆكا اۋىلى بولىپ وزگەرگەن. ءسويتىپ, سوسنوۆكانىڭ كاسىپكەرى حاليوللا مۋكينوۆ جىلقى شارۋاشىلىعىن جەكەشەلەندىرىپ العان. ەڭ باستىسى, تالان-تاراجعا تۇسكەن جوق.
سەلەكتسيونەر ج.ايتباي مۇعالجار تۇقىمىنان تۋىپ, جەتىلگەن بيەلەرگە مارقاكولدىڭ قابا ءتيپتى ايعىرلارىن سالادى. ياعني بۇل كەزەڭدە قان ارالاستىرۋ ۇدەرىسى ءجۇردى. جۇمىس جۇيەسىنە ۇڭىلسەك, جەرگىلىكتى جىلقىنى جابىمەن ىرىلەندىردى, قابا ءتيپىن قوسىپ, بويلارىن بيىكتەتتى. ال 1990 جىلدارى ايتباي ەلۋباي ۇلى سىڭىرە بۋدانداستىردى. ول دەگەنىمىز, ايعىردى وزىنەن تاراعان ۇرپاقتارىنا قوسىپ, بەسقاراعاي زاۋىتتىق جىلقى ءتيپى نەگىزىن قالاي باستادى. تازا تۇقىم ءوسىرۋ ءۇشىن 1990 جىلدان بەرى سىرتتان اكەلىنگەن ايعىر قوسپادى. ناتيجەسىندە, ايعىرلاردىڭ شويىنقارا, ءبايتورى دەگەن اتالىق ىزدەرى قالىپتاستى. ءبىر-بىرىنە ينبريدينگ بولىپ كەتپەۋى ءۇشىن شەجىرەسى تارقاتىلدى.
2007-2008 جىلدارى جۇماعۇل ايتباي دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اسىلداندىرۋعا قاتىستى جۇمىستاردى اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءامين اكىمبەكوۆكە وتكىزەدى. بىزگە «بەسقاراعاي» تۇقىمىن الۋ جولىنداعى جۇمىستاردىڭ بارىسىن جىلىكتەپ ايتىپ بەرىپ وتىرعان پروفەسسور قايرات يسحان دا اسىلداندىرۋعا وسى تۇستا ارالاسقان.
– بەسقاراعاي جىلقىلارىنىڭ قاسيەتتەرىن انىقتاپ, 2019 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ادىلەت مينيسترلىكتەرىنە حات جولدادىق. كوميسسيا قۇرىپ, اپروباتسيا وتكىزىپ بەرۋىن سۇرادىق. 2019 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن ءوتىنىش قاراستىرىلدى. 2022 جىلى كوميسسيا كەلىپ, «مۋكينوۆ» اسىل تۇقىمدى جىلقى زاۋىتىندا اپروباتسيا جاسادى. عالىمدار دەنە ولشەمدەرىن الىپ, سالماقتارىن تارازىلادى. ءار جىلقىنىڭ كارتوچكاسى ارقىلى سالىستىردى. اتالىق ءىزدى انىقتاۋ ءۇشىن جالىن الىپ, ونى ورال قالاسىنداعى جاڭگىر حان اتىنداعى اگروتەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىنا جولدادى. ولار زەرتتەپ, گەنەتيكالىق سەرتيفيكاتىن جىبەردى. بۇدان سوڭ كوميسسيا شەشىمىمەن حاتتاما تولتىرىپ, اسىلداندىرۋ ءبولىمىنىڭ قۇپتاۋىمەن ادىلەت مينيسترلىگىنە جىبەرىلدى. ەڭبەگىمىزدىڭ اقتالعانى سول بولدى, كوپ ۇزاماي سەلەكتسيالىق جەتىستىك تۋرالى پاتەنت بەرىلدى. «بەسقاراعاي» زاۋىتتىق جىلقىسى ەكى اتالىق ىزبەن شويىنقارا جانە بايتورى ءتيپى قالىپتاستى, – دەيدى قايرات يسحان.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر اتالىق ءىز شىعارۋ ءۇشىن 10-15 جىل كەتەدى ەكەن. اكەسىنىڭ ءتۇسىن, ناسىلدىك قاسيەتىن بەرىپ تۇر ما, ءۇيىر قايىرۋعا بەيىم بە, ءبارى انىقتالدى. تەكتىلىگىن زەرتتەدىك. سول اتالىق ءىز جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەلىپ شىقسا, ءتيپى انىقتالادى. ءتيپتى انىقتاۋ ءۇشىن 10-15 جىل كەتەدى. سونىمەن, جىلقى ءتۇرىن شىعارۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن 40-50 جىل ۋاقىت جۇمسالادى. كەشەگى عالىمدار باستاپ, بۇگىنگى جاستار ناتيجەگە قول جەتكىزدى. سەلەكتسيالىق توپ قۇرىلىپ دالەلدەدىك. مالدى كوردى, كوزدەرى جەتتى. ءار جىلقىنىڭ جەكە قۇجاتى, ۇيىردەگى قۇجاتى بولادى. تاڭبالانادى. جەرگىلىكتى امبەباپ جىلقى تۇقىمىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنا تىركەلگەن. جىلدا كەشەندى باقىلاۋدان ءوتىپ وتىرادى. 2,5-1,5 جاستاعى جىلقىلار فەنوتيپىمەن, گەنوتيپىمەن باعالانىپ, ءوز ستاندارتىنا كەلمەسە, ەسەپتەن شىعارىلىپ, ەتكە كەتەدى. سەلەكتسيا دەگەن وسى ەكەن. زووتەحنيا عىلىمىندا «جاقسى گەنوتيپ جاقسى فەنوتيپتەن الىنادى» دەگەن ءتامسىل بار ەكەن. بىلايشا ايتساق, گەن – تەگى, فەن – سىرتقى كەلبەتى. سەلەكتسيونەرلەر الدىمەن سىرتقى كەلبەتىنە قاراپ سۇرىپتايدى. ەگەر ناسىلدىگى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلسە, جۇمىستى جالعاستىرادى.
ءسويتىپ, 60-70 جىل دەگەندە «بەسقاراعاي» جىلقى ءتۇرى پاتەنتتەلدى. بۇل جىلقىنىڭ ەڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – ءىرى. ايعىرلارىنىڭ سالماعى 650 كگ دەيىن بارادى ەكەن. جەرگىلىكتى جىلقىدان ونىمدىلىگى 25 پايىزعا جوعارى. ىرىلىگىمەن قوسا, تەز جەتىلەدى. ورماندى, دالالى القاپقا بەيىمدەلگەن. بەسقاراعاي جەرى جۇمساق بولعاندىقتان, تۇياقتارى جالپاق, قازتابان. شاشاسى قالىڭ. سەبەبى بۇل وڭىردە قىس ورتاسى جاڭبىر جاۋىپ, مۇز قاتسا, تەبىندەۋدە شاشاسى بۋىندارىن قورعايدى ەكەن. اتالىق ءىز دەمەكشى, شويىنقارا جىلقىسىنىڭ ءتۇسى قارا بولسا, بايتورى اتى ايتىپ تۇرعانداي, تورى بولىپ كەلەدى. ياعني «بەسقاراعاي» زاۋىتتىق ءتيپى; تورى, قارا, جيرەن, كۇرەڭ. ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتپەيدى, قىسى-جازى جايىلىمدا. نەگىزگى باعىتى ەت پەن ءسۇت. ءيا, نارىق بيلەگەن زاماندا سالماقتى جىلقى كەرەك. جىلقىشىلار ايتقانداي, قازىنىڭ ءتۇسىمى جاقسى, ەتى مول. ەركىن جايىلىمدا بولعاندىقتان, ەتى ءدامدى.
ءسۇتتى باعىت دەپ وتىرعانىمىز, بەسقاراعاي بيەلەرىنىڭ جەلىنى توستاعان ءتارىزدى, ءۇرپى كەڭ بولادى ەكەن. ارعى جاعىندا قابا ءتيپتى ايعىرلاردىڭ گەنى بار. ول ىرىلىك پەن ءسۇتتى بەرىپ تۇر. ءىرى بولعانىمەن مىنەزدى ەمەس, جۋاس كورىنەدى. قوس دەگەنىمىز – ون ءۇيىر. 1500 جىلقى ءبىر-بىرىنە جاقىن جاتادى. ءۇيىر قايىرعاندا, بىراق توپتاسىپ, قوس بولادى ەكەن.
بۇعان دەيىن قازاق جىلقىسىنىڭ جابى, كوشىم, مۇعالجار جانە قوستاناي سەكىلدى 4 تۇقىمى بار ەدى. ال «بەسقاراعاي» جىلقىسى قازاق جىلقىسى تۇقىمىنا قوسىلعان ءتيپى بولىپ بەكىتىلدى. ايتا كەتەيىك, پاتەنت اۆتورلارى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى عانا ەمەس, سەمەيدىڭ شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا بار. شارۋاشىلىق باسشىسى حاليوللا مۋكينوۆ پەن جىلقىشىلار دا اۆتورلار قاتارىنان كورىندى. ال سەلەكتسيونەرلەرگە, عالىمدارعا جاتار ورنىن, تاماعىن بەرىپ, جىلقى ءتۇرىن الىپ شىعۋعا كومەكتەسكەن ح.مۋكينوۆ. ورتاق ماقسات, ورتاق مۇددە ءۇشىن جۇدىرىقتاي جۇمىلعان جىلدار بويعى بۇل ەڭبەك – قازاق جىلقىسىنا تيگىزگەن سەلەكتسيالىق ۇلكەن جەتىستىك.
اباي وبلىسى,
بەسقاراعاي اۋدانى
