قارا ءتۇتىن تورلاعان قالا

سەمەيدىڭ وڭ جاعالاۋى. قالانىڭ قاق ورتاسى. «103-103 ا» جىلۋ قازان­دىعىنىڭ مۇرجاسىنان بۋداقتاعان قارا ءتۇتىن مەنمۇندالايدى. قازاندىققا جا­قىن ورنالاسقان جەر ۇيلەردىڭ دە قاراسى قالىڭ. ءبارىنىڭ شاتىرىنداعى اق قاردى قارا كۇيە كومكەرىپ تۇر. جىلۋ بەرۋ نىسانىنا جاقىن گاگارين كوشەسىندە تۇراتىن قايىربەك سادۋاقاسوۆتى شىعابەرىس قاقپا سىرتىنان جۇزدەستىردىك. امان-ساۋلىقتان سوڭ قارا ءتۇتىن مەن قارا كۇيەنىڭ جايىن سۇراعاندا جۇمىسىنا اسىعىپ تۇرسا دا ايالدادى. ايالداي تۇرىپ توڭىرەگىندەگى جۇرتتىڭ ايانىشتى حالىنەن حاباردار ەتتى. «وسىندا تۇرعانىما 9 جىل بولدى. قىس بولسا قارا تۇتىننەن كوز اشپايمىز. كورىپ تۇرسىڭ, ءىنىم, جەر مىنە, قارا كۇيە. كوكتەمدە قار ەرىگەندە سۋدىڭ ءوزى قاپ-قارا بولىپ كەتەدى. مەنىڭشە, وسى قازاندىقتىڭ ءفيلترىن تازالامايدى عوي دەيمىن. ايىپپۇل ارقالاعاندا عانا تازالايتىن ءتارىزدى. ارا-تۇرا اپپاق ءتۇتىن شىعادى», دەيدى ق.سادۋاقاسوۆ.

قايىربەك اعانىڭ ءسوزىن ىرگە كورشىسى داۋرەنبەك يسابەكوۆ تە قۋاتتاي ءتۇستى. داۋرەنبەكتىڭ وسى ۇيدە تۇرىپ كەلە جاتقانىنا – 20 جىلدىڭ ءجۇزى. «كورىپ كەلە جاتقان كۇنىمىزدى باسقاعا بەرمەسىن. ەسىك, تەرەزەنى اشۋدان قالدىق. دالاعا كىر جايۋ دەگەن جوق. قار ەرىگەندە قارا كۇيەنىڭ قالىڭدىعى 5-6 سانتيمەترگە جەتەدى. دەنساۋلىعىمىزعا قانشا زيانى ءتيىپ جاتىر. ونى ەلەپ جاتقان ەشكىم جوق», دەيدى داۋرەنبەك تە قامىعا.

ورتالىق «سپارتاك» ستاديونى دا – وسى جەردە. قازاندىقتى بيىكتەن سۋرەتكە تۇسىرمەككە جاقىن ماڭداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيدەگى پاتەر يەسىنىڭ بىرەۋىنە ءوتىنىش ايتتىق. سوزگە كەلمەي ەسىگىن اشىپ, بالكونىن ۇسىنعان اسەتقازى اقساقال. اقساقالدىڭ بالكونىنان ستاديون الاقانداعىداي كورىندى. ونىڭ دا دوپ تەبەتىن الاڭىن قارا كۇيە جاۋىپتى. شىلىم شەگىپ, سپورتپەن اينالىساتىن اپەندىنىڭ اپەرباقان ارەكەتىندەي كورىندى. دالادا جاتتىعۋ جاسايتىن سپورتشى بولسا, وبال-اق. اسەتقازى اقساقال دا قارا تۇتىنگە بولا دالاعا كوپ شىقپايدى. زاۋدە شىعا قالسا, تۇتىنگە تۇنشىعادى. «قازاندىقتى كوشىرمەيتىنى انىق. ءوزىم كوشەتىن سياقتىمىن», دەيدى اقساقال. ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار. جەتپىستەن اسقاندا كوشىپ-قونىپ ءجۇرۋ دە وڭاي ەمەس.

وسى وڭ جاعالاۋدا قارا ءتۇتىنى تۇر­عىنداردى تيتىقتاتقان تاعى ءبىر جىلۋ قازاندىعى بار. «مەن» دەپ اتالادى. مەن-ءنىڭ ماڭايىنىڭ ءبارى – جەر ءۇي. بۇل جاقتاعى جۇرت تا ءتۇتىن جۇتىپ, كۇيەنىڭ استىندا وتىرۋعا ءماجبۇر. اينالانىڭ ءبارى – قاپ-قارا كۇيە. اپپاق قاردىڭ دا بە­تىن جاسىرعان. قار جاۋا قالسا, قارا كۇيە لەزدە بۇركەپ تاستايدى. ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىنان, باۋ-باقشاسىنان قارا كۇيەنىڭ ۇشقىنىن ۇشىراتاسىز. كوشەسىن ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق. قارا كۇيە­نى كۇنىنە ءبىر رەت سىپىرىپ وتىرۋ بۇل جاق­تىڭ تۇرعىندارىنىڭ قالىپتى تىرلىگى, ادەتىنە اينالعان. ء«وزى قايدا با­رىپ, كىمگە مۇڭىمىزدى ايتۋ كەرەك ەكە­نىن بىلمەيمىز. ءبىر نەمەرەمنىڭ كوزىنە قارا كۇيە­نىڭ قيىرشىعى ءتۇسىپ, ەكى رەت اۋرۋحا­ناعا اپاردىم. جەل سوقسا, قارا كۇيە كوزگە تۇسەدى. بالالاردى دالاعا شىعارماي, ۇيدە قاماپ وتىرمىز. مىناۋ قاشانعى جالعاسادى؟ جەرگىلىكتى بيلىك ءبىر قارەكەت قىلماسا بولمايدى», دەيدى سول ماڭايدا تۇراتىن راۋشان ءومىرحانوۆا.

وڭ جاعالاۋداعى ەكى قازاندىقتىڭ عانا ماڭايىندا تۇراتىن اعايىننىڭ مۇڭ-مۇقتاجى – بۇل. كەڭسىرىگى اشىعان, دەمى اۋىرلاعان, تاماعى جىبىرلاعان, وكپەسى قارا تۇتىنگە تولعان تۇرعىنداردىڭ جەرگىلىكتى بيلىككە وكپەسى قارا قازانداي. وكپەلەيتىندەي-اق ءجونى بار. التى اي قىس قويۋ قارا تۇتىنگە تۇنشىعۋ وڭاي ەمەس, البەتتە. ال سول جاعالاۋداعى تسەمەنت­شىلەر كەنتىنىڭ تۇرعىندارى سەمەي تسەمەنت زاۋىتىنىڭ كوك تۇتىنىمەن تىنىس­تاۋدان باسقا امالى جوق. قالانىڭ ىرگەسىندەگى ىرگەلى ءوندىرىس وشاعانىڭ ءتورت مۇرجاسىنان تاۋلىك بويى بۋداقتاپ تۇراتىن ءتۇتىن – سول جاعالاۋدىڭ «باس اۋرۋى». اسىرەسە, تەرىسكەيدەن جەل سوققاندا كوك ءتۇتىن كوپكە دەيىن سەيىلمەي, قولقانى قاۋىپ, تاماقتى قىرناپ ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى. تسەمەنتتىڭ توزاڭى دا قارا كۇيەدەن ەش كەم ەمەس. سەكسەننەن اسقان ساعىنتاي راحمانوۆ اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, سۋ وتپەيتىن جەردەن تسەمەنتتىڭ توزاڭى ءوتىپ كەتەدى. ء«وندىرىس زياندى قال­دىقتارىن دەمالىس كۇندەرى شىعا­راتىنعا ۇقسايدى. سەنبى, جەكسەنبى كۇن­دەرى قولقانى قاباتىن يىستەن باس اينا­لادى. سەمەي وبلىستىڭ ورتالىعى بولدى. ەندى قۇرىلىس كوبەيمەسە, ازايماسى انىق. سايكەسىنشە, تسەمەنتكە دە سۇرانىس ارتادى. سۇزگى قويىپ امالداماسا جاعدايىمىز بۇدان دا قيىندايدى», دەيدى ساعىنتاي اقساقال.

اباي وبلىسىندا ءىرى ونەركاسىپ وشاق­تارى كوپ ەمەس. ساۋساقپەن سانارلىق قانا. سيليكات زاۋىتى, سەمەي تسەمەنت زاۋىتى, «تەپلوكوممۋنەنەرگو» مكك وبلىستا قورشاعان ورتاعا زياندى قالدىقتار شىعارۋدان الدىڭعى ورىندا تۇر. جال­پى, اباي وبلىسىندا اۋاعا زياندى قالدىقتار شىعارۋ كولەمى شامامەن 31 مىڭ توننادان اسادى.

ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقى­لاۋ كوميتەتىنىڭ اباي وبلىسى بويىن­شا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشى­سى سەرىك سارباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, سەمەي­دەگى جىلۋ قازاندىقتارىنىڭ توزىعى ابدەن جەتكەن. وندا تۇرعان سۇزگىلەر بۇگىنگى تالاپقا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. «سۇزگىلەردىڭ تۇتىننەن بولىنەتىن زياندى قالدىقتاردى ۇستاۋى قۇجاتتا 80-85 پايىز دەپ كورسەتىلگەن. لاباراتوريالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە ەسكىرگەن سۇزگىلەر 40 پايىز عانا تۇتىندەگى زياندى قالدىق­تاردى ۇستاي الاتىنىن كوردىك. ءبىزدىڭ تاراپتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلدى», دەيدى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى سەرىك ابۋللا ۇلى.

ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تالابى بو­يىنشا, اۋا لاستاۋشى كاسىپورىندار ەميسسيا تولەيدى. ەميسسيا دەپ بەلگىلى ءبىر كولەمدە قارجى تولەپ, لاستاۋعا رۇقسات الۋدى ايتادى. ەميسسيادان تۇسكەن قارا­جات قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ باعىتىنا عانا جۇمسالادى. ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس, اباي وبلىسىندا قور­شاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شا­رالار جوسپارىنىڭ ءۇش جىلدىق جوباسى ازىرلەنىپتى. بۇل رەتتە اباي وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا سەپ بولاتىن ءىس-شارالار جوسپارىن تۇزگەن.

«جوبالاردى ازىرلەۋ كەزىندە ەكو­لوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان ۇسى­نىستار بىلدىردىك. اسىرەسە, «تەپلو­كوممۋنەنەرگو» مەكەمەسىنە قاراستى قازاندىقتاردى جاڭعىرتۋ, مودەرنيزاتسيالاۋ جاعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. جىلۋ قازاندىقتارىنا زاماناۋي ەلەكتر سۇزگىلەرىن قويۋدى قاراستىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنى ايتىلدى», دەيدى س.سارباسوۆ.

بۇعان قوسا اباي وبلىسىنىڭ ەكولو­گيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن دەپارتامەنت جول كارتاسىن ازىرلەنگەن. دەپار­تامەنت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جول كارتاسىن ازىرلەۋ كەزىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى, تالاپ-تىلەكتەرى ەسكەرىلگەن. جول كارتاسى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنە جولدانعان.

ايتپاقشى, سەمەي تسەمەنت زاۋىتى­نىڭ 4 اينالمالى پەشى بار ەكەن. ونىڭ ءتور­تىنشى اينالمالى پەشىنە وتكەن جىل­دىڭ قازان ايىندا جاڭادان ەلەكتر سۇزگىسى ورناتىلىپتى. بيىل بۇيىرسا جاز­عا دەيىن ەكىنشى اينالمالى پەشكە دە جاڭا ەلەكتر سۇزگىسىن ورناتۋ جوسپارلان­عان. زاۋىتتىڭ تۇتىنىنەن ابدەن زارەزاپ بولعان تۇرعىندار ءۇشىن بۇل دا ۇلكەن جاڭالىق بولارى ءسوزسىز.

جاقىندا اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇرانحاەۆ وڭىردەگى باق وكىل­دەرىمەن جۇزدەسىپ, جاڭادان بەكىگەن كەشەندى جوسپار اياسىندا اتقارىلاتىن جۇمىستار جايىندا جان-جاقتى بايان­داعان ەدى. سول كەزدەسۋدە دە قالانىڭ ەكو­لوگيالىق ماسەلەسى ايتىلماي قالما­دى. وبلىس اكىمى جاڭادان جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى سالىنعاننان كەيىن, وڭ جاعا­لاۋداعى ەسكىرگەن, جىلۋ بەرۋ قۋاتى از جىلۋ قازاندىقتارىنىڭ ءبارى جۇمىسىن توقتاتاتىنىن ايتتى. ازىرگە جاڭا جى­لۋ ەلەكتر ورتالىعى سالىنعانشا, سەمەي­لىكتەر قارا تۇتىنگە تۇنشىعىپ جۇرە تۇرۋىنا تۋرا كەلەتىن ءتارىزدى.

ەرزات جانات ۇلى,

جۋرناليست

سەمەي