كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
وسىدان ون جىل بۇرىن جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى» گازەتىنە عالىمنان سۇحبات العانىم بار. سوندا فيلوسوف ۇستازىمىز: «سانالى عۇمىرىمدا, نەگىزىنەن, تانىم, لوگيكا ماسەلەسىمەن اينالىستىم. سوڭعى كەزدە ادام ماسەلەسى, كىسىلىك, سۇلۋلىق تاقىرىبى تولعاندىرىپ ءجۇر. دەنىمە ساۋلىق بەرسە, وسىلاردى تەرەڭىرەك قاراستىرعىم كەلەدى» دەگەن ەدى. وسى سۇحباتتىڭ وزىنەن جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ ۇلت دانالىعىن جاقسى بىلەتىنى بايقالدى. «كىسىلىك دەمەكشى, قازاق «كىسىنى كەيدە تارشىلىق سىنايدى, كەيدە بارشىلىق سىنايدى» دەيدى. وسىعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟» دەگەن سۇراققا عالىم: «وتە جاقسى ايتىلعان. جامان ادام باسىنا قيىندىق تۇسسە, سالى سۋعا كەتىپ, سۇمىرەيىپ, جەر بولادى. ءومىر بولعان سوڭ قايشىلىقسىز بولمايدى عوي. ول قايشىلىقتار شەشۋ ءۇشىن بەرىلەدى. ال «بارشىلىق سىنايدى» دەگەن, كەيبىر, بۇرىن جالپىلداپ, شالعايىڭا ورالىپ جۇرگەن ادام قولى بيلىككە جەتسە, زورعا امانداسىپ, شالقايىپ قالاتىنى بار. مۇندايدا قازاق «جامان اتقا جال بىتسە – جانىنا تورسىق بايلاتپاس, جامان ادامعا مال بىتسە – جانىنا قوڭسى قوندىرماس» دەپ تاۋىپ ايتقان», دەپ جاۋاپ قاتقان ەدى.
تاعى ءبىر وتىرىستا «قازاق ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا جامان ادام تۇسىنىگى بار ما؟» دەگەن سۇراق تۋىندادى. اياز بي تۋرالى اڭىزدى مىسالعا كەلتىرىپ, جامان ادام تۇسىنىگى جوق دەگەن پىكىر ايتىلدى. سوندا اكادەميك جابايحان ءابدىلدين: «قازاقتا جامان ادام تۇسىنىگى بار. بولماسا قازاق «جامان مالدى اسىراساڭ – اۋزى-مۇرنىڭدى ماي ەتەر, جامان ادامدى اسىراساڭ – اۋزى-مۇرنىڭدى قان ەتەر» دەمەس ەدى عوي» دەپ تۇجىرىمدايدى. عىلىمي ەڭبەكتەرىن ورىس تىلىندە جازاتىن عالىمنىڭ قازاق ماقال-ماتەلدەرىن, اۋىز ادەبيەتىن تەرەڭ بىلەتىنى جانە وسى ءبىلىمىن ءوز پىكىرىن نەگىزدەۋدە رەتىمەن قولداناتىنى تاڭداندىرادى.
جوعارىدا ايتىلعان سۇحباتتان جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ ءومىردىڭ ءمانى, ادام تۋرالى قازاقشا ويلايتىنى بايقالدى. وسى اڭگىمەدە اعا ايەل تۋرالى مىناداي وي تولعادى: «ايەل, ەڭ الدىمەن انا. ادامداعى بارلىق اسىل قاسيەت – انادان. بۇحار جىراۋ ايتقان عوي:
«جال-قۇيرىعى قابا دەپ,
جابىدان ايعىر سالماڭىز.
قالىڭ مالى ارزان دەپ,
جامان قاتىن الماڭىز.
جابىدان ايعىر سالساڭىز,
جاۋعا مىنەر ات تۋماس.
جامان قاتىن الساڭىز,
توپقا كىرەر ۇل تۋماس». ياعني ادامنىڭ ادامدىعى – انادان, انا سۇتىنەن, انا مەيىرىنەن, انا تاربيەسىنەن. ايەل, ەكىنشىدەن, قىز بالا. قازاق حالقىنىڭ قىز بالاعا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنى ءمالىم. اسىرەسە اكە مەن قىز بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەرەكشە. قازاق وتباسىندا اكە قىزعا ەشقاشان قاتتى سويلەمەگەن. ەسكەرتۋلەرىن دە اناسى ارقىلى ايتقان. ءوزىم دە ءۇش قىزدىڭ اكەسىمىن عوي. قىز بالا نازىك, ەرەكشە ىستىق. ولاردى وسىنداي قىلاتىن دا اكە ماحابباتى». وسى ارادا ايتا كەتەتىن ماڭىزدى مالىمەت, جابايحان اعامىزدىڭ بالالارىنا جاي عانا اكە ەمەس ۇستاز بولا بىلگەندىگى. قىزى راۋشان – اكە جولىن قۋىپ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك اتاق-دارەجەلەرىن العان الەمدىك دەڭگەيدە بەلگىلى عالىم.
جابايحان اعا ءارى قاراي ءسوزىن بىلاي دەپ جالعادى: «ايەل, تاعى دا ەر ادامنىڭ جارى. ايەلدىڭ ەر ادامنىڭ ومىرىندەگى ورنى تۋرالى قازاق جاقسى ايتقان: «العانىڭ جامان جولىقسا – قايتەسىڭ دۇنيە شىركىندى-اي» دەپ تۇيىندەپ ەدى. سەكسەن بەستەن اسىپ, جەر ورتاسىنان اۋعاندا جان-جارىنان ايرىلىپ, قاناتى قايىرىلسا دا, اعامىز مويىماي, عىلىمي-زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرىپ, ءدارىس وقىپ, ەڭبەكتەرىن جاريالاۋ ۇستىندە.
سوڭعى ون جىل ىشىندە بۇرىن باتىستىڭ فيلوسوفتارىن ۇڭىلە زەرتتەپ, زەردەلەگەن جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ وتاندىق, حالىقارالىق دەڭگەيدە جاريالانعان كوپتەگەن عىلىمي شىعارمالارىمەن قاتار پەرزەنتى, اكادەميك راۋشان جابايحانقىزىمەن بىرىگىپ جازعان «اباي – گەنيالنىي مىسليتەل ي گۋمانيست», «چوكان ۆاليحانوۆ – ۆەليكي ۋچەنىي ي مىسليتەل» جانە «پروبلەما تسەلوستنوگو ي ابستراكتنوگو چەلوۆەكا ۆ تۆورچەستۆە چ.ايتماتوۆا» اتتى سۇبەلى ەڭبەكتەرى جارىق كوردى. بۇلار اعىلشىن, تۇرىك تىلدەرىندە دە جاريالاندى.
«اباي – گەنيالنىي مىسليتەل ي گۋمانيست» كىتابىنىڭ ءبىر ءبولىمىن «اباي و ۆەرە, و ليۋبۆي, و پرەكراسنوم» دەپ اتاعان ەكەن. اباي پوەزياسىنداعى سۇلۋلىقتىڭ جىرلانۋىن, اتاقتى «شوقپارداي كەكىلى بار, قامىس قۇلاق» دەگەن ولەڭىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بىلاي تالداعان ەكەن: «ۆ وبرازە پرەكراسنوگو بوەۆوگو كونيا حۋدوجنيك ريسۋەت سۆوەوبرازنوە سوچەتانيە پريزناكوۆ گارمونيچەسكوگو تسەلوگو. ۆوزموجنو ۆسە ەتي پريزناكي نە ۆسەگدا پريسۋتستۆۋەت ۆ كونكرەتنوم جيۆوتنوم, ودناكو ەتو وبستوياتەلستۆو نە گوۆوريت و توم, چتو يزوبراجەنيە كونيا پوەتوم ۆىدۋمانو, پوسكولكۋ حۋدوجنيك سوزدال يستيننىي وبراز, پونياتيە يدەالنوگو كونيا, كوتورىي پو سۋششەستۆۋ ياۆلياەتسيا ۆسەوبششيم, يستيننىم» / «سۋرەتكەر سۇلۋ جاراۋ ات بەينەسىندە گارمونيالىق تۇتاستىق بەلگىلەرىنىڭ ەرەكشە ۇيلەسىمىن سيپاتتايدى. مۇمكىن بۇل بەلگىلەردىڭ بارلىعى ناقتى ءبىر جانۋاردا بولا بەرمەيتىن دە شىعار, بىراق بۇل جاعداي اقىننىڭ جىلقى بەينەسىن ويىنان شىعارعانىن بىلدىرمەيدى. ويتكەنى سۋرەتكەر شىن مانىندە جالپى, اقيقات بولىپ سانالاتىن يدەال جىلقى ۇعىمىن جاسادى» (اۋدارعان – اۆتور). جابايحان اعامىز جوعارىدا بەرگەن سۇحباتىندا جاس كەزىندە ابايدىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتقانىن, ءوزىنىڭ دە ولەڭ جازعانىن ەسىنە العان بولاتىن. ەندى ديالەكتيكالىق لوگيكا تۇرعىسىنان ابايدىڭ ولەڭدەرىن وسىلاي تالدايدى.
«چوكان ۆاليحانوۆ – ۆەليكي ۋچەنىي ي مىسليتەل» اتتى عالىمنىڭ 180 جىلدىعىنا وراي جازعان كىتابىندا شوقان ءۋاليحانوۆ فەنومەنىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە, وزىندىك ساناسىنىڭ دامۋىندا اسا ماڭىزدى ورىن الاتىنىن, ەۋروپاعا قازاقتىڭ زياتكەرلىك مۇمكىندىگىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتكەن, اققان جۇلدىزداي از عۇمىرىندا باتىس الەمىن تاڭداي قاقتىرعان دارىندى تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلىپ, عالىمنىڭ ادىسنامالىق ءتاسىلىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايقىندايدى. سوڭعى, التىنشى ەرەكشەلىگى رەتىندە ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءداستۇرلى حالىق مادەنيەتىنە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, تەرەڭ زەرتتەگەنىن اتاپ كورسەتەدى. «س توچكي زرەنيا ۆاليحانوۆا, تولكو نارود, وسۆويۆشي سۆوە يستوريچەسكوە بىتيە, زنايۋششي سۆويۋ يستوريۋ, سۆويۋ كۋلتۋرۋ كاك فورمۋ وسۆوەنيا يم ميرا, وتنوشەنيا چەلوۆەكا ك چەلوۆەكۋ, موجەت بىت تۆورچەسكيم, جيۆىم, كونكرەتنىم» / ء«ۋاليحانوۆتىڭ كوزقاراسى بويىنشا, ءوزىنىڭ تاريحي بولمىسىن يگەرگەن, ءوزىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن الەمدى يگەرۋ فورماسى, ادامنىڭ ادامعا دەگەن قاتىناسى رەتىندە بىلەتىن حالىق قانا شىعارماشىل, ءتىرى, ناقتى بولا الادى» (اۋدارعان – اۆتور) دەپ تۇيەدى.
جابايحان مۇباراك ۇلى ءبىر ەستەلىگىندە اتاسى ءابدىلدانىڭ كىرە تارتا ءجۇرىپ, اتاقتى اقىن, ءانشى ءمادي باپي ۇلىمەن كەزدەسكەنىن ايتادى. بوراننان شارشاپ توڭعان كوپ جولاۋشى ايدالادا ءبىر كىشكەنتاي ۇيگە كەز بولادى. بىراق ءۇي يەسى ىشتە قوناق بارىن ايتىپ, كىرگىزگىسى كەلمەيدى. ونى ەستىگەن توردە جاتقان ۇلكەن كىسى: «مىنا بوراندا قايدا جىبەرەسىڭ ولاردى, جيىرما ادام جاتقان جەرگە تاعى جيىرما ادام سىيماي ما؟!» دەپ ءۇي يەسىنىڭ بەتىن قايتارىپ تاستايدى. اتاسى ءماديدىڭ كىسىلىگىنە ريزا بولىپ, ازىعىنان ءبولىپ تاستاپ كەتىپتى. ياعني بۇل – كىسىلىك. كىسىلىك تۋرالى جابايحان مۇباراك ۇلىنىڭ تۇسىنىگى. دانالىق – كىسىلىكتى تانۋ قۇرالى. اتاسى ازىعىن ءماديدىڭ جاقسىلىعىنىڭ وتەمى رەتىندە تاستاپ كەتتى دەسە, بۇل دانالىق ەمەس. ماديدىكى – كىسىلىك. ونى كىسىلىك دەپ تانۋ ءۇشىن دانالىق كەرەك.
اباي وتىز سەگىزىنشى سوزىندە: ء«اربىر عالىم – حاكىم ەمەس, ءاربىر حاكىم – عالىم» دەيدى. دانالىق فيلوسوفيالىق ۇعىم بولعانىمەن, مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگى مەن سان قىرلىلىعى جاعىنان, وعان فيلوسوفيانىڭ كوپتەگەن فۋنكتسيالارىنىڭ (عىلىم, تانىم تەورياسى, لوگيكا, مەتودولوگيا, يدەولوگيا جانە تاعى باسقاسى) ءبىرى رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. فيلوسوفيا عىلىمسىز دا ءومىر سۇرە الادى. ال دانالىقتان قول ۇزسە, فيلوسوفيا اتى عانا قالىپ, زاتى ء(مانى, مازمۇنى) جوعالادى.
گۇلنار اداەۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى
