ۇلت زيالىلارىنىڭ بەينەسى

قادىربەك كامەتوۆ. الاش ارلاندارى. كەنەپ, مايلى بوياۋ

سادىعۇلوۆ راحىمجان تاعدىر. كەنەپ, مايلى بوياۋ

دۋلات ۇسەنباەۆ «الاشوردا» پرينت اۆتورى

مارجان باقىتبەكوۆا. ء«اليحان اڭساعان ەگەمەندىك». 2020. كەنەپ, مايلى بوياۋ, كوللاج

قادىربەك كامەتوۆ «س.تورايعىر ۇلىنىڭ پورترەتى». 1986. قاعاز, ليتوگرافيا

قازاق حالقى ءۇشىن الاش – كوكەي­كەستى, وزەكتى تاقى­رىپتار­دىڭ ءبىرى. تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشى­لەر وسى كەزەڭنىڭ اقيقاتىن اقتارىپ كەلەدى. بىرقاتار سۋرەتشى دە ءوز تۋىندىلارىنا الاش يدەيا­سىن ارقاۋ ەتىپ ءجۇر. مىسالى, جاس سۋرەت­شىلەر­دىڭ ىشىندە مارجان باقىت­بەكوۆا ء«اليحان اڭساعان ەگەمەن­دىك» اتتى پورترەت ­جازدى. «الاش» قوز­عالىسى جەتەكشىسىنىڭ قازاق حالقىنا جا­ساعان قىزمەتى ولشەۋسىز. مۇندا قا­تاڭ مىنەزدى ەر كىسىنىڭ قاتقىل قا­باقتى بەينەسى سيپاتتالعان. اعارا باس­تاعان شاشتارى مەن مۇرتى كوپ قيىن­شىلىقتى وتكەرگەنىن بەي­نە­لەيدى. گازەت قيىندىلارىنان جاسال­عان كوللاج جان-جاعىندا جابىسىپ, كەيىپكەر زامانىنداعى داۋلى ۋاقي­عالاردىڭ ەلەسىن بەرەدى.

بەلگىلى سۋرەتشى سەرىكباي ءال­جانوۆ الاش قوزعالى­سىنىڭ بەلدى قاي­راتكەرى, اقىن, قازاق ادەبيەتى­نىڭ جارقىن جۇلدىزى ماعجان جۇما­باي ۇلى وبرازىن اۋقىم­دى تريپ­تيحتا ورىنداعان. قىس­قى مەز­گىلدەگى قازاق اۋىلى ماڭا­يىن­داعى توبەدە, شوقتىعى بيىك ۇلى ماع­جاندى قولىنا كىتاپ ۇستاتىپ, ۇلكەي­تىپ بەينەلەگەن. دارقان دالا­نىڭ توپىراعىنان تۋعان قا­زاق بالاسى وسى تۋىندىدا بايتاق ەل­دىڭ جاناشىرى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. مۇندا تىكە قاراعان ماعجان بەينە ءبىر, ەلىنىڭ بولاشاعىن بۇگىنگى ۇرپاعىنا ۇمىتپەن امانات قىلىپ تاپسىرىپ تۇرعانداي.

قازاق گرافيكا ونەرىنىڭ ەڭ جار­قىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى قادىربەك قامەتوۆ قازاق حالقىنىڭ تاريحي تۇلعا­لارىنا بايلانىستى بىرقا­تار جۇمىس ارناعان. سونىڭ ىشىندە «الاش ارلاندارى» اتتى الاشتىڭ نەگىزگى قايراتكەرلەرى ءاليحان بو­كەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىر­جاقىپ دۋلات ۇلىنا ارنالعان پور­ت­رەتتەر تريپتيحىن جاساعان. جى­رى­مەن جۇلقىلاپ وياتىپ, ولاردى بىلىم­گە, ەل ءۇشىن پايدالى ءىس-ارەكەتكە شاقى­رىپ, ادەبيەتتەگى ۇلتشىلدىق, ەلشىل­دىك ۇرانداردى كۇشەيتكەن قا­زاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ وتىر­عان بەي­نەلەرى ءۇش كەڭىستىكتە ورنا­لاس­تى­رىلعانىمەن, ءبىر فورماتقا ەن­گىزىل­گەن. وسى ارقىلى ءبىر وي, ءبىر ماق­سات يدەياسىن جەتكىزگەن. اقشىل قوڭىر تۇس­تەردىڭ رەڭدەرىندە, قۇرى­لىمدى بىر­ىڭ­عاي شەشۋ ارقىلى ءار كە­يىپكەر­دىڭ جەكە دارالىعىن كورسەتەدى. قادىر­بەك كامەتوۆ ليتوگرافيادا س.تو­راي­عىر ۇلى پورترەتى مەن ونىڭ ولەڭ­­دەرىنە ارنالعان توپتامالىق يل­ليۋسترا­تسيالاردى جاسادى. مۇندا كوش­­پەلى قازاق حالقىنىڭ بەيعام ءومى­رى مەن بول­مىسىن, تابيعاتىن بەي­نەلەگەن. سون­داي-اق باي مەن كەدەي, جاس پەن كارى, ءبىلىم مەن قاراڭ­عى­لىق تاقىرىپتارىن قوزعاعان. وسى گرا­فيكالىق پاراقتارعا كوز جۇگىرتكەندە:

«قاراڭعى قازاق كوگىنە,

ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام,

قاراڭعىلىقتىڭ كوگىنە,

كۇن بولماعاندا كىم بولام؟»

دەپ, ەلىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەل­سىز­دىگىن جىرلاعان سۇلتانماحمۇتتىڭ ولەڭدەرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.

زاماناۋي جاس سۋرەتشى دۋلات ۇسەن­باەۆ الاش­وردا قايراتكەرلەرىن جاس­تارعا وزىنشە تانىتىپ ءجۇر. ول كوم­پيۋتەرلىك گرافيكا كومەگىمەن ءبىر شاڭىراقتىڭ اينالاسىندا شو­عىر­لانعان الاش­تىقتاردىڭ توپتىق پورت­رەتتەرىن جەيدەلەرگە پرينتپەن باسىپ شى­عارعان. دۋلاتتىڭ «Facebook»-تەگى پا­راقشاسىندا جاس­تار ۇستىنە وسى جەي­دەلەردى كيگەن. تاريحي تۇلعالاردى جاس ۇرپاققا جار­نامالاۋدا ۇلتتىق رۋحتى كوتەرىپ, پات­ريوتتىق سەزىمدى وياتادى.

ال قازاقستان سۋرەتشىلەر ودا­عى­نىڭ مۇشەسى راقىمجان سادىعۇ­لوۆ «تاع­دىر» اتتى كەسكىندەمەلىك تۋىندىسىندا الاش قايراتكەرلەرىن قى­زىل بولمە كەڭىستىگىندە توعىستىرا­دى. ولاردىڭ ءبىرى ساياسي جوسپارلارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, يدەيالارىن ىسكە اسىرسا, ەندى ءبىرى وي ۇستىندە وتىر. مۇنداعى قىزىل ءتۇس قاي­شىلىقتار مەن قاتەردى سيپاتتايدى.

1937-1938 جىلدارى رەپرەسسيا ناۋبەتىنەن الاشوردا قاي­راتكەرلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۇر­­مەگە ءتۇسىپ, ازاپتالىپ, «حالىق جاۋى» رە­تىندە اتىلدى. رەسەيدىڭ وتار­لاۋ سايا­ساتى ءتۇرلى قيتۇرقى زاڭ ار­­­قى­لى قازاقتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن شەكتەيتىن ءىس-ارە­كەت­تەرگە دەيىن بارىپ, ۇلتتىق مەم­لە­­كەتتىلىك ينستيتۋتىنىڭ كەز كەل­گەن كورىنىسىن جويۋعا تىرىستى... دە­گەن­مەن الاش ازاماتتارىنىڭ ەسىم­دەرى حالقىمىزدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. ولاردىڭ سوڭىندا ۇشان-تەڭىز مۇرا قالدى. بەينەلەۋ ونەرىندە قايتا جاڭعىرعان الاش ۇرپاق ساناسىنا ۇلتتىق رۋحتى سىڭىرەدى دەپ سانايمىز.

ساندۋعاش مىرزابەكوۆا,

ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى,

گرافيكا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى