كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءبىر ءۇيدىڭ ءتورت قابىرعاسىنىڭ ىشىندە بولىپ جاتقان وقيعا ويدان شىعارىلعان دۇنيە ەمەس, ءار ادامعا تانىس. اتا-اناسىن, باۋىر-بالاسىن, اعايىن-تۋىسىن قادىرلەيتىن قازاق ءۇشىن جانىنا ءتىپتى جاقىن تاقىرىپ. جاھاندىق اۋقىمدى وزگەرىستىڭ جەرگە تۇسكەن جارىقشاعى وتباسىندا كۇن سايىن بولىپ جاتاتىن ەلەۋسىز وقيعالاردان كورىنىس تاباتىنىن پەساداعى اكە مەن قىزىنىڭ كۇردەلى قارىم-قاتىناسى سيپاتتاعان. ادامگەرشىلىكتەن اجىراپ, ەكىجۇزدى, تۇيسىكسىز توبىرعا اينالىپ بارا جاتقان ۇرپاقتىڭ قۇلاق-كوزى ماتالعان. ءومىردىڭ ءمانى قىزىق كەشىپ, بايلىققا كەڭىردەگىنەن باتىپ, تەك ءوزى ءۇشىن تىرشىلىك كەشۋ دەپ تۇسىنەتىن جاستاردى تولقىن-تولقىنىمەن تۋدىرىپ جاتقان جاھاندانۋ وزگەرىسى ەڭ الدىمەن, ءار جەكەلەگەن ادامنىڭ ءوز بويىندا, ساناسىندا ورنەك سالادى. پەسانىڭ باس كەيىپكەرى اقساقالدىڭ وبرازىنا جيناقتالعان وسى يدەيا جەلىسى ادامزاتتىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتى قازاق قوعامىنىڭ دا ءبىرتالاي شىندىعىن بايانداۋدى مۇرات تۇتقان.
اقساقال قارتايعان, جادى توزعان, اقىل-ەسىندە اقاۋ بار. سىرقاتىنا قاراي ءسوزى دە, ءجۇرىسى دە وزگەرگەن. اقساقالدىڭ شىن ءسوزى قايسى, وتىرىگى قايسى, بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. سىرقاتقا ۇشىراعان ساناسىمەن ءۇي ىشىندە وزىنە قارسى جاسالىپ جاتقان ارەكەتتى, وزگەرىستى وزىنشە پايىمدايدى. «استاناعا كەتەمىن» دەپ قورقىتاتىن قىزىن جاقسى كورەدى, ءۇيىن جاقسى كورەدى, ءوزى تۇرعان قالانى جاقسى كورەدى, «استانا سۋىق قوي, بارسا, توڭىپ قالادى عوي» دەپ قىزىنىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭدايدى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جۇرەگى جۇمساق, جانى ىزگى قازاقتىڭ قارياسى. سانا ساۋلەسىنىڭ ءوشىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان قاريانىڭ رۋحى مىقتى, ءوزىن ءالى دە تىڭ, مىقتىمىن, كەرەكپىن دەپ ويلايتىندىقتان, جالداپ بەرگەن كۇتۋشىنى دە قاجەتسىنبەي, جالا جاۋىپ, ۇيىنەن قۋىپ جىبەرەدى.
الپىس جىل وتاسقان جارىنان ايىرىلىپ, وتكەننىڭ ءبارىن ۇمىتىپ, ءوزىن جوعالتىپ جالعىزدىققا بوي الدىرعان اقساقالدىڭ بار سۇيەنىشى ۇلكەن قىزى ايجان ەدى. اكەسىنىڭ ۇمىتشاقتىعىنان مەزى بولىپ, جەكە باسىنىڭ باقىتىن ويلاعان ايجان ەرىنىڭ قىسىمىمەن ءۇيدى ساتىپ, اكەسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ, قۇتىلعانشا اسىق. سپەكتاكلدىڭ سوڭىنا دەيىن ايجاننىڭ اياۋشىلىق سەزىمى ويانىپ, اكەسىن الىپ قالاتىن بولار دەگەن ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە وتىراسىڭ. وسى تۇستا اكتەرلەردىڭ از عانا شوعىرىنا قۇرىلعان سپەكتاكلدە كوپ كەيىپكەردىڭ بولماعانىنا قۋانىش بىلدىرۋگە تۋرا كەلەدى. ايتپەسە مىنا «جىندىحانانىڭ» ىشىنەن كورەرمەن دە اقىلىنان اداسىپ شىعار ەدى. باس-اياعى بەس كەيىپكەر ساحناعا كىرىپ-شىققان سايىن كورەرمەن بىرتە-بىرتە ءوز اقىلىنىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرە باستايدى. پەسانىڭ دىتتەگەن ماقساتى دا سول بولۋى كەرەك – وتىرىك پەن شىننىڭ شەكاراسىنىڭ قاي جەردەن شايىلىپ كەتكەنىن كورەرمەن بىلە الماي دال. اقساقالدىڭ قايتا-قايتا جوعالتىپ, تاۋىپ الىپ جۇرەتىن ساعاتى بىرەۋ مە ءوزى, ەكەۋ مە, قىزى اجىراسقان با, الدە وتباسىلى ما, ول استاناعا كەتە مە, الدە قالا ما, قاريانىڭ كۇيەۋبالاسى بار ما, جوق پا؟ كورەرمەن ميداي ارالاسىپ ساپىرىلىسقان وتىرىك پەن شىننىڭ ىشىنەن يا اقساقالدىڭ, الدە ءوزىنىڭ شاتاسقانىن بىلە الماي, تاقتايداي تەگىس جەردە ميىنا سالماق سالاتىن سانسىز ساۋالدىڭ قۇرساۋىندا قالادى. تەرەڭ پسيحولوگيزمگە قۇرىلعان درامانىڭ باس كەيىپكەرى اقساقال – بولات ءابدىلمانوۆتىڭ ءبىر كوڭىل كۇي احۋالىنان باسقا كۇيگە تەز اۋىساتىن شەبەرلىگىنەن قاراپ وتىرعان ادام «جىندى» بولىپ, اۋپىرىمدەپ وقيعا ىزىنەن اداسىپ قالماۋدى عانا ويلايدى.
كەز كەلگەن پەسانى ساحناعا شىعارار الدىندا ءبىر عانا سۇراق ماڭىزدى بولسا كەرەك-ءتى: «بۇل دراما بۇگىنگى كۇن ءۇشىن وزەكتى مە؟» ارينە, وزەكتى. تۋىستار اراسىنداعى بىرلىك, تاتۋلىق, اكە مەن بالا اراسىنداعى تۇسىنىستىك, وتباسى بۇتىندىگى ءداستۇر مەن سالتىنان اينىماعان ۇلتىمىز ءۇشىن قاي كەزەڭدە دە كۇيىپ تۇرعان ماسەلە. بىراق ماسەلەنىڭ تۋىنداۋى از, «ول ساحنادا قالاي كورىنىس تاپتى؟» دەگەن سۇراق ودان دا گورى وتكىر قويىلۋى كەرەك. «اكەم التسگەيمەر اۋرۋىنا ۇشىراپ, اقىلىنان الجاسسا, مەنىڭ ارەكەتىم قانداي بولار ەدى؟ شىدامدىلىق تانىتا الار ما ەدىم, الدە ايجان سياقتى باعۋسىز-قاعۋسىز قالدىرىپ, شىمىرىكپەي قارتتار ۇيىنە اپارىپ بەرەر مە ەدىم؟» دەگەن سۇراقتى كورەرمەن وزىنە قويا الدى ما؟
راس, اقساقالدىڭ رولىندەگى تەاتردىڭ بەلدى ءارتىسى بولات ءابدىلمانوۆتىڭ يىعىنا جۇكتىڭ اۋىرلاۋ جاعى تۇسكەن. مي جۇمىسى باسەڭدەگەن باس كەيىپكەر قۇردىمعا ءوزىن عانا ەمەس, كورەرمەندى دە تارتىپ الىپ بارا جاتىر. قورقىنىشتى. ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەگەن شالا-جانسار ساناسىمەن شىندىق ىزدەيدى. جوق. كۇتۋشى يباگۇل – بەلگىلى اكتريسا گۇلشات تۇتوۆا. جاسى جەر ورتاسىنا كەلگەندە ناۋقاس ادامنىڭ «ۇرى» اتاندىرىپ, نامىسىنا ءتيىپ قورلاعانىنان قاجىعان. اۋرۋدى باققانشا, باسى اۋعان جاققا, ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى جاتاقحاناسىنا كەتكەنى جاقسى. ايجان قىزدى جاس اكتريسا مايرا ابسادىقوۆا ويناپ ءجۇر. پەرزەنتى بولعان سوڭ اكەسىن قيمايدى, بىراق باقىتتى بولۋىنا بوگەت بولىپ تۇرعان اكەنى پارا بەرىپ ۇيدەن الاستاپ جىبەردى. ونىڭ ەرى قابىل – باۋىرجان مانجىگىتوۆ ناعىز ابىلدىڭ ءوزى. كوكەيىن اقشا مەن دۇنيە تەسكەن مەرەز. الەۋمەتتىك قىزمەتشى لولا – ايشا اعىمباي, ينەنىڭ كوزىنەن وتەتىن پىسىقاي اقىسىن بەرسەڭ, قاي ءىستىڭ دە پارشا-پارشاسىن شىعارۋعا الەكەدەي جالانىپ تۇر. رولدەگىلەردىڭ ءبارى دە وزىنە بەلگىلەنگەن ماقساتتى قارىمىنا قاراي ورىنداپ ءجۇر. بىراق...
تاپ وسى پەسانىڭ وزگە ەلدىڭ تەاترلارىنداعى نۇسقاسىنىڭ قالاي جۇرگەنى بىزگە بەلگىسىز, بىراق ناق وسى قازاق تىلىندەگى جەلىنىڭ دراماتۋرگيا جاعىنان دا, رەجيسسۋراسى جاعىنان دا وسال دايىندالعانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورىنىپ تۇر. تار بولمەدە شارىقتاماي, قايىرلاپ قالعان ءورىسى شەكتەۋلى وقيعا جەلىسى قانشا كۇتسەك تە, شىمىر, سەلت ەتكىزەتىن سەرگەك ساحنالارعا اۋىسپاي قويدى. وقيعانىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, قوزعاۋ سالاتىن جالعىز-اق دەتال – ايجاننىڭ كوزىنشە سىپايىلاۋ ءتۇر تانىتىپ, ايەلى ەسىكتەن شىعا بەرە, ء«اي, شال» دەپ جۋان جۇدىرىعىمەن اقساقالدى تومپەشتەپ الاتىن اپەرباقان كۇيەۋبالانىڭ ەكىجۇزدى ارەكەتى. اكەسى مەن قىزىنىڭ ۇزىن-سونار ديالوگىنىڭ اراسىندا اقىرىپ-باقىرماي-اق, سۋايتتارعا ءتان سىبىر داۋىسىمەن قاريانى سوققىنىڭ استىنا الاتىن باۋىرجان مانجىگىتوۆكە راحمەت. بىراق جاس جىگىتتىڭ اكەسىندەي ادامدى ساباپ جاتقانى «سۇمدىق» دەپ جاعا ۇستاتاتىنداي ەمەس. سەبەبى ءۇي ءۇشىن بولىپ جاتقان وقيعادا كىسىنى سەندىرەتىن تەرەڭ مازمۇن جوق. ورىندى-ورىنسىز قولدانىلاتىن اندەردىڭ كوپتىگى, شەتەلدىككە كۇيەۋگە شىعاتىن قازاق قىزىنىڭ ماسەلەسى مازمۇن ۇستەمەلەي المايدى, كەرىسىنشە, مۇنىڭ ءبارى قۇر كۇڭىرەنۋ, قۇرعاق اقىل ايتۋ, ارزان ناسيحات بولىپ شىققان. پەسانىڭ جالپى كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىمەن ۇيلەسىم تابا الماي, ايدالاعا قاراپ, كوركەمونەرپازداردىڭ ويىنىنا ۇقساعان قارابايىرلىققا ۇشىراعان.
پەسانى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ اۋدارعان. ال ساحنالىق نۇسقاسىن بولات ءابدىلمانوۆ دايىنداعان. قويۋشى-رەجيسسەر – اسىل قۇدايبەرگەنوۆ. بىراق فرانتسۋز دراماتۋرگىنىڭ پەساسى شەكتەن تىس قازاقىلانىپ كەتكەن. ءتىپتى «جان اكە» دەگەن جاپ-جاقسى اتاۋدى نە سەبەپتى جالاڭ, جۇپىنى سانالىپ, جانىنا جاقشا اشىپ «قازاعىم, قايدا باراسىڭ؟» دەپ, جالعاسپالى-جاپسىرما ءسوزدىڭ نە ماقساتتى كوزدەپ جازىلعانى تۇسىنىكسىز. سپەكتاكل اتاۋىنىڭ بوياۋىن قويۋلاتقاننان گورى رەجيسسەرلىك ىزدەنىستى ىلگەرىلەتىپ, پەسانىڭ ءتۇبىن قازا تۇسكەندە پايدالى وي كومبەسىن الىپ شىعار ما ەدى. ال مۇندا رەجيسسەرلىك جۇمىس مۇلدە كورىنبەيدى.
سپەكتاكل سوڭى «حەپپي ەند». قارتتار ۇيىندەگى قاريانىڭ اجالىن كۇتىپ, اقىرەتتىك ساپارىنا اتتاندىرىپ, سپەكتاكلدى اياقتايمىز با دەپ وتىرعاندا, اقساقال توسەگىنەن اتىپ تۇردى. اياق استىنان ءوزى قۋىپ جىبەرگەن كۇتۋشى يباگۇل پايدا بولا قالىپ, «ەكى جارتى, ءبىر ءبۇتىن» جاڭا ءومىر باستاماق نيەتپەن گۇلدەنگەن اۋىلعا اتتانىپ بارادى. فرانتسۋز دراماتۋرگىنىڭ شىعارماسىندا «جاڭا قازاقستان» قايدان ءجۇر؟» دەپ ويلاپ ۇلگەرگەنىمىزشە, قول ۇستاسىپ اۋىلعا بارعان قوس مۇڭلىق جەرگە جاتا قالىپ توپىراق ءسۇيىپ, تال-تەرەككە اقتىق شۇبەرەك بايلادى. رەجيسسەردىڭ ۋايىم-قايعىسى كوپ كۇردەلى ومىردە كورەرمەنگە ءۇمىت سىيلاپ, قويىلىم سوڭىن جاقسىلىقپەن تۇيىندەۋدى مۇرات تۇتقان شەشىمى, بالكىم, دۇرىس تا بولار. بىراق استىڭ ءدامىن كەلتىرەتىن تۇز دا, تاڭدايدى ءتاتتى ەتەتىن ءشاربات تا مولشەرىنەن ارتىق بولسا, اعزاعا زيانىن تيگىزەدى. تاپ وسى «اكە» ستسەناريىمەن كينودا باعىن سىناپ, «وسكاردى» التى بىردەي اتالىم بويىنشا جەڭىپ العان ايگىلى زەللەر عايىپتان تايىپ تەاترىمىزعا كەلىپ, مىنا قازاقى حيكايانى كورسە, ارقامىزدان قاعىپ العىس ايتار ما ەدى, الدە قانداي ويدىڭ بيلىگىندە تۇرار ەدى؟ بارىنەن دە سول قىزىق...
الماتى
