قيال حيكاياتتارى

ەلدەگى ءاربىر ەكىنشى وقىرمان نەمەسە بەسىنشى ادام فانتاستيكانى سۇيەدى دەگەن دەرەك رەسمي ايتىلعان كۇننىڭ وزىن­دە ەشكىمدى سەندىرە الماس ەدى. قاي تىلدە جازىلعانى­نا قاراماستان, فانتاست جازۋشىلاردىڭ جاز­عانىنا تۇشىنباي ما, كوپشىلىكتىڭ بۇل باعىتتا جازىلعان شىعارمالاردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىنى شامالى. بۇرىن جاڭالىق اشۋعا قۇشتار ادامزات, تىرشىلىك دامۋى, عىلىم قايدا باعىت الىپ بارا جاتىر دەگەن ماسەلە­نى فانتاستيكا جانرى بولجامدى تۇردە تۇسىندىرۋگە, وزىنشە انىقتاۋعا ارالاس­قىسى كەلەتىن. وقيعاسى ومىردەن الىستاۋ, كەيىپكەرلەرى ەرتەگى الەمىنەن كەلگەندەي, ادامنان قۇبىجىققا, ەندى بىردە تاسقا, تاعى بىردە وسىمدىككە اينالىپ, بى­ردە ءولىپ, بىردە ءتىرىلىپ, قيسىنعا كەلمەس شىتىرمان جانر ورىندا­لۋى مۇمكىن ەمەس ويدان قۇراستىرىلعان وقيعا­لار­دىڭ جيىنتىعى رەتىندە ءومىر سۇرۋگە حا­قى­سى بار بولعانىمەن, ءوز ورنىن نىق بەلگى­لەي الماۋ سەبەبىن اركىم ءار تاراپتان ىزدەس­تىرىپ جاتادى. سوعان قاراماستان ءتۇپ باس­­تاۋى قاراپايىم حالىق ەرتەگىلەرىندە جات­قان جانر بىرتە-بىرتە فولكلورلىق سيپا­تىنان ايىرىلىپ, شىعارماشىلىقتىڭ كور­كەم سالاسى بولىپ كەڭ ارناسىن قالىپ­تاستىرعالى جەتىمسىرەمەي, قالىڭ شوعى­رىن شىعارماسا دا, كەزەڭ سايىن جەكەلەگەن تالانتتى وكىلدەرىن تارتۋ ەتىپ كەلەدى.

الەم يگىلىگىنە اينالعان تەحنولوگيا مەن عىلىم جەتىستىگىنىڭ كوپشىلىگى ال­دى­مەن فان­تاستيكالىق ادەبيەتتە تۇسپال­دا­نىپ كورىنىس تاپتى. فانتاستار باي قيا­لىمەن كوپ دۇنيە­نى بولجاپ كەتتى. ال قا­زىرگى ادەبيەتتە عىلىمي فانتاستيكا جان­رىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن, ونىڭ ور­نىنا ەرتەگى ىسپەتتى ەشقاشان ورىن­دا­لۋى مۇمكىن ەمەس فەنتەزي جانرى ورنىق­قانى ءجيى ايتىلادى. ءجۇز, ەكى ءجۇز جىل العا وزىپ, ەلدى ەلەڭدەتكىزەتىن جاڭا وقيعا ويلاپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن فان­تاست جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى كەلە­شەكتى تۇمشالاپ جاسىرىپ تۇرعان شىمىل­دىقتىڭ ارعى جاعىنداعى اقيقات-اياندى سانداعان جىل بۇرىن سايراپ تۇرعان سانا كوزى ارقىلى قاپىسىز تانىپ, كورە العانىن بايانداعان دەرەك مول.

ۋاقىت كورسەتىپ وتىرعانداي, وت­كەن عا­سىر­دا ءومىر سۇرگەن فانتاست-جازۋ­شىلار­دىڭ شىتىرمان شىعارمالارىنداعى بىر­قاتار بولجامدار كوز الدىمىزدا اينا-قاتەسىز شىن­دىققا اينالدى. مىسالى, شىعارماسىندا ادامداردى العاش ايعا اتتاندىرعان جازۋشى جيۋل ۆەرن بولاتىن. ايدى باعىندىرۋ ارادا 104 جىل وتكەننەن كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. العاشىندا اقىلعا قونىمسىز پايىم رەتىندە سانالعان سۋ استى قايىق-كەمەلەرى دە جيۋل جازعاننان كەيىن 30-40 جىلدان سوڭ پايدا بولعان. فانتاستيكادا جيۋل ۆەرن جاساعان توڭكەرىس وزگە قالامگەرلەردى دە قىزىقتىرا باستادى. باتىل بولجامدارىمەن ادەبيەت­تە عانا ەمەس, عىلىمدا عالامات جاڭالىقتار اشقانداردىڭ ءبىرى – ەدۆارد بەللامي. ونىڭ 1888 جىلى جازىلعان «وتكەنگە كوزقاراس» رومانىندا باس كەيىپكەر 2000 جىلى ويان­عان­دا قولما-قول اقشا اينالىستان شىعىپ, ادام­داردىڭ ءبارى كارتوچكامەن ساۋدا جا­ساپ جۇرەدى. ءبىز قازىر ءومىرىمىزدى بانك كار­تاسىن­سىز ەلەستەتە المايمىز. ال فان­تاستيكا­لىق شىعارماداعى مۇنشاما ءدال بول­جام بەل­لاميگە عانا تيەسىلى ەمەس. قازاق­تىڭ فانتاست جازۋشىلارى باتىستىق ارىپ­تەستەرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالعان سەكىلدى قابىلداناتىنى راس, بىراق ەستە جوق ەسكى زاماننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ حالىق ەرتەگىسىندەگى التىن قۇساتىن ەسەكتى الەم حالقىنا تانىتا الماعانىمىز بولماسا, بۇگىنگى بانك پەن بان­كوماتتىڭ ال­عاش­قى اۆتورلىعى بەللاميگە ەمەس, ءوزى­مىزدىڭ ەرتەگىمىزدەگى ەسەككە تيەسىلى بولىپ شىقپاي ما؟

فانتاستيكا اۋىلىندا مۇنداي مىسال جەتەرلىك. مىسالى, ايزەك ازيموۆ, رەي برەد­بەري, روبەرت حاينلايننىڭ شى­عارمالا­رىن­دا تەح­نولوگيا تۋرالى وتە كوپ جورامال جا­سالعانى بەلگىلى. ادە­بي الەمدە عىلىمي فان­تاستيكانىڭ اتاسى سانالاتىن ارتۋر كلارك الپىسىنشى جىلدارى ارنايى تەرمينال ارقىلى كەز كەلگەن ادامنىڭ قولى جەتەتىن بۇكىل ادامزاتتىق اقىل-وي جانە سانا جەمىسىن جيناقتاعان عالامدىق كىتاپحانا جايلى جازعان بولاتىن. ءبىز بۇگىن «ينتەرنەت» اتاپ جۇرگەن الىپ اقپارات الاڭى مەن كلارك سيپاتتاعان بۇل كىتاپحانانىڭ اراسىنان اسا ايىرماشىلىق بايقاۋ قيىن ەمەس. ەڭ باس­تىسى, كىتاپحانانىڭ پايدا بولۋ ۋاقىتىن ول دا 2000 جىلدارمەن باي­لانىستىرعان. ءمۇلت كەتپەگەنىن مويىن­داۋدان باسقا امال جوق. ال كلاركتان الدەقايدا ەرتەرەك ءوزىمىز بالا كەزدەن جاپپاي جاتتاپ وسكەن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «ايشىلىق الىس جەرلەردەن, كوزىڭدى اشىپ-جۇمعانشا, جىلدام حابار العىزعان» قيال-قيسىنىن كەشە حات-حابار, پوشتا قىزمەتىمەن بايلانىستى پايىمداساق, اقىن ولەڭىندەگى ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭ ءۇشىن شەتىندەۋ ويدى بۇگىنگى شەكسىز-شەتسىز ينتەرنەت الاڭىمەن شەندەستىرسەك, نەسى ايىپ؟

ادەتتە, قازاق فانتاستيكاسىنىڭ تا­ري­­حىن اقجان ماشانيدان باستاۋ داس­تۇر­گە اينالعان. بىراق بەلگىلى جازۋشى, ادە­بيەت زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور نۇر­داۋ­لەت اقىش بۇل سالاداعى «تۇڭعىش» دەگەن تۇعىر­دىڭ 1884 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, بەلگىلى ادە­بيەت جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ قاتا­رىندا بولعان, كەيىن 1937 جىلى ساياسي جالامەن تۇتقىندالىپ, اتىلىپ كەتكەن تايىر جومارتباەۆتان باستاعاندى ءجون كورەدى. ونىڭ عاينيكامال اتتى وقىعان, ءبىلىمدى قىزدىڭ ءومىرىن سۋرەتتەي وتىرىپ, قاراڭعى­لىق پەن قالىڭ مال سەكىلدى ەسكى داستۇرگە قار­سىلىق تانىتىپ, ءوز داۋىرىندە «قازاق پروزاسىنىڭ قارلىعاشى» دەپ باعالانعان الەۋمەتتىك باعىتتاعى «قىز كورەلىك» رومانى وسى تاراپتاعى العاشقى شىعارما ەسەبىندە اتالىپ ءجۇر. ال شىعارمانىڭ باس­تى ەرەك­شەلىگى – ءومىردىڭ ناقتى شىندىعى كوپ كورىنىس تاپپاي, فانتاستيكالىق شى­عارمالارعا ءتان قۇبىلىستىڭ ارالا­سىپ كەلۋى. ت.جومارتباەۆتىڭ ءومىرى مەن شى­عار­­ماشىلىعىن زەرتتەگەن عابيت زۇلحاروۆ «قىز كورەلىكتەگى» فانتاس­تي­­كالىق سارىن تۋرالى كولەمدى ەڭبەك جاز­عان. «عاينيكامال مەدرەسەنى ماقتاۋ قاعازىمەن ءبىتىرىپ, اۋىلىنا قايتادى. بويجەتكەن قىز ۇيىنە كەلگەن كەزدە ءادىل­حان, مۇقاش, سەيىتحان دەگەن وزدەرى باي, ءارى مىرزا ءۇش جىگىت قىز تاڭداپ ءجۇر ەكەن. ۇشەۋى دە عاينيكامالعا ءسوز سالىپ, ونىڭ ەسىن شىعارادى. قىز ولاردىڭ ۇشە­ۋىن دە ۇناتپايدى. بىراق ۇشەۋىنىڭ دە كو­ڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەگەن قىز ولار­عا ولەڭمەن حات جازىپ, شارت قويادى. «دۇنيەدە ادام كورمەگەن سىيلىق الىپ كەلگەندەرىڭە تيەم» دەيدى. ءۇش جىگىت ءۇش جاق­قا: ءادىلحان لوندونعا, مۇقاش بەر­لينگە, سەيىتحان پاريجگە اتتانادى. ءادىل­حان لوندون بازارىنان فونار ساتىپ الادى. بۇل فونارعا ءمىنىپ ۇشساڭىز, ءبىر ساعاتتا قالاعان جەرىڭە بارادى ەكەنسىز. مۇقاش بەرلين بازارىنان ءدۇربى ءتارىزدى تۇرىكپەن ساتىپ الادى. ونىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ قاراسا, اۋىلىندا جۇرگەن عاينيكامالدى كورەدى. سەيىت­حان پاريج بازارىنان ءبىر ۇزىن, ءىشى قۋىس سىبىزعى الادى, اۋزىمەن ۇرلەسە ولگەن ادام قايتا ءتىرىلىپ كەتەدى ەكەن. ۋادەلەسكەن ۇشەۋى قايتارىندا باس­تارىن ومبىدا قوسىپ, مۇقاش العان تۇ­رىكپەننەن قاراسا, عاينيكامال ءولىپ, وڭ جاق­تا جاتىر ەكەن. ۇشەۋى ءادىلحان تاپقان فو­نارعا ءمىنىپ, عاينيكامال اۋىلىنا جە­تەدى. سەيىتحان قولىنداعى سىبىزعى-رەزين­كامەن عاينيكامالدى ءتىرىلتىپ الادى».

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ادەبيەت ءۇشىن بالاڭ يدەياعا باعىنعان, جاي­داقتاۋ جازىلعان شىعارما سەكىلدى قالىبى تانىلعانىمەن, قيسىنسىزدى قيۋلاستىرۋ ارقىلى تۇرەن تۇسپەگەن جانر­دان تىڭ جەتىستىك تاپقىسى كەلگەن جازۋشىنىڭ قيالمەن ورگەن جورامالىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. تولىق فانتاستيكا بولماعانىمەن, ەلەمەنت­تەرى ارالاسقان. باستىسى, وقۋ ىزدەپ, ءبىلىم قۋعان جاستاردىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرى­شىن تۇگەندەپ, ءار قيىرمەن بايلانىستىر­­عى­سى ­كەلگەن اسىل مۇراتى جازۋشى اباقتى­عا قاما­لىپ, اتىلىپ كەتكەننەن كەيىن تولىق­تاي ورىندالا باستادى.

جاقىندا قازاق قىزدارى اراسىنان فانتاستيكا جانرىنا ءبىرىنشى بولىپ قا­لام تارتقان بەلگىلى جازۋشى ناربين كەنجەعۇلوۆانىڭ وسىدان وتىز جىل بۇرىن جازىلعان شىعار­ما­سىن وقىپ وتىرىپ, وقيعاسىنىڭ بۇگىن­گى ومىرمەن ۇيلەسەتىنىنە نازار اۋداردىق. شىعارما «جوعالعان اۋىل» دەپ اتالادى. جۇرگىزىلگەن سىناقتار ناتيجەسىنەن جانۋار­عا ۇقساس قۇبىجىق ادامدار تۋىپ جاتقان ايماقتاعى يادرو­لىق پوليگون تۋرالى پوۆەس­تەگى اڭعال كەيىپ­كەرلەر وسى باقىتسىزدىقتىڭ بارى­نە وزدەرىن كىنالى سانايدى. ءبىر كۇنى الگى اۋىل كەزەكتى سىناق كەزىندە قاق جارىل­عان جەر استىنا ءتۇسىپ كەتەدى. پايدا بول­عان جارىق­تان فانتاستيكالىق مۋتانت­تار شىعىپ, جولىندا كەزدەسكەننىڭ ءبا­رىن جاپىرىپ, قىرىپ-جويىپ, ۆيرۋس تا­راتا باستايدى. قىزىعى سول, ادام توز­گىسىز جاعدايدا قالعانىنا قاراماستان تۇر­عىندار ءبىرىن-ءبىرى قالجىڭمەن قاعى­تىپ, بۇرىنعى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنان اۋىت­قىماي, امان قالۋدىڭ بارلىق امال-ءتاسىلىن ىزدەستىرىپ, تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى. وسىنىڭ ءبارىن ولار تۇرمىستىڭ قالىپتى قيىنشىلىعى رەتىندە قابىلداپ, ءوز تاعدىرى ءوز قولىندا ەكەنىن تۇسىنەدى. دالاسىن ءورت شالىپ, قوراسىنا قاسقىر شاپسا دا, دۇنيەگە بايلانباي, قالجىڭ ايتىپ, توي تويلاپ, ءتىرى بولعانىنا تاۋبە ايتقان قازاقى قالىپتى ء­دال مەڭزەيدى. ۆيرۋس پا, ۆيرۋس دەگەن نە ءتايىرى, باس­تىسى, دۋمانداتىپ توي تويلاۋ كەرەك! توي­عا توسقاۋىل بولماسىن. ناربين كەن­جە­عۇلوۆانىڭ «جوعالعان اۋىلىنان» وقىر­مان نە بايقايدى؟ ءبىز كوزگە كورىن­بەيتىن قاۋىپتىڭ قۇشاعىندامىز. ءبىز­دىڭ وزگەرگەن تۇگىمىز جوق. بۇكىل الەم قۇبى­جىقتان قورقىپ, بۇعىپ, باس كوتەرە الماي وتىرعاندا, توي ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىزدا كۋلت دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, بۇ­كىل قازاقتى وزىنە تاڭىرىدەي تابىندىرىپ قويدى. ارينە, قازاقى تانىممەن قابىلداۋعا جەڭىلدەۋ وقيعانى سۋپەر قاھارماندار ەرلىگىنە قۇرىلعان تىلسىم كۇش, عارىشتىق الەم قاقتىعىستارى تۋرالى ادام سەنگىسىز حيكاياتتارمەن تانىس شەتەلدىك وقىرمان تالعامىمەن سا­لىس­تىرۋ ارتىق شىعار. بىراق بۇل ءبىز­دىڭ بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ جالاڭ قولمەن ۇستاۋعا كەلمەيتىن كۇيىپ تۇرعان شىندىعى ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ساناسى وزگەرگەن, سەزىمى جوق قۇبىجىق­تار اكەلگەن ۆيرۋسقا تولى الەم ىشىندە ءجۇرىپ ادامنىڭ ءوزىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلىسىن, كەلەشەك تۋدىرۋى مۇمكىن كەلەڭسىزدىكتى فان­تاستيكا ستيلىندە كەسكىندەگەنى كيالگەر قا­لامگەردىڭ ادەبيەتتەگى ءىرى تابىسى دەپ ءادىل باعالاعانىمىز ءجون.

فانتاستيكا الەمى... ەرتەگىگە ۇقساس ەلىك­تىرەر كۇشى بار, تۇشىندىرمايتىن تۇ­سىنىك­سىزدىگى تاعى بار, تالعامعا وراي تا­را­زى­لا­نا­تىن قايشىلىعى با­­سىم كۇردەلى الەم. باعا­لاعانعا – تاڭعا­جا­يىپ, تۇسىنبەيتىندەرگە – توما­عا-تۇ­يىق. شيەلەنىسكەن وقيعا ىزدەگەن­دەر­دى وتكىرلىگىمەن باعىندىرعان, بولجامدا­رى­نىڭ ورىندالۋىمەن ءباسى جوعارى.

وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىندا ومىرمەن قوش ايتىسىپ, باقيعا اتتانعان ناربين ۇستا­زىمىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ومىرىنە جاعىمدى-جاعىم­سىز وزگەرىس اكەلگەن توي دەگەن « ۇلى توڭ­كەرىستى» الدەنەشە جىلدار بۇرىن شىعار­مالارىندا قاپىسىز قالاي تانىدى ەكەن دەپ, سۇڭعىلالىعىنا سۇيسىنگەننەن تۋعان ءبىر وي ەدى بۇل.

الماتى