مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتباسىلىق-دەموگرافيالىق احۋال كوڭىل كونشىتپەيتىنىن, بالا سۇيە الماي وتىرعان وتباسىلاردىڭ كوبەيىپ جاتقانىن الاڭداۋشىلىقپەن اتاپ ءوتىپ, ناتيجەسىندە «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. بۇل ەلىمىزدە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى قورعاۋعا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن اڭعارتادى.
قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق دەگەنىمىز – بولاشاق اتا-انالاردىڭ تولىق ءتان ساۋلىعى جانە الەۋمەتتىك الەۋەتى. بۇگىندە بۇل جاعدايعا ادامدار دا سەرگەك قاراپ, ءتيىستى تەكسەرۋلەردەن جيىرەك وتە باستادى. سەبەبى بۇرىن بالا سۇيە الماعان جاس وتباسىلار دارىگەرگە ۋاقتىلى قارالۋدى قۇنتتاماي, قانشاما جىلدى قۇر كۇتۋمەن وتكىزىپ العان جاعدايلار ءجيى كەزدەسەتىن ەدى. دەگەنمەن مۇنداي قۇنتسىزدىق قازىر دە بايقالادى. اسىرەسە اۋىل-ايماقتا تۇراتىن وتباسىلار اتا-انا بولۋ ۋاقىتىنىڭ كەشۋىلدەگەنىنە توزىممەن قاراپ, سكرينينگتەن ءوتۋدى ويلاي بەرمەيدى. بۇعان دالەل رەتىندە قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى ازىرلەگەن «قازاقستاندىق وتباسىلار – 2022» ۇلتتىق بايانداماسىنداعى دەرەكتەردى كەلتىرۋگە بولادى.
بۇل زەرتتەۋ جوباسىندا ازاماتتاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق جاعدايى ارنايى قاراستىرىلىپتى. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ كوپشىلىگى (52,5%) كەيىنگى 5 جىلدا دارىگەرلەرگە تەكسەرىلۋ, سكرينينگتەردەن ءوتۋ جانە باسقا دا رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەردى پايدالانباعانىن كورسەتتى. تەك 44,8%-ى وسىنداي مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە جۇگىنگەن جانە 2,8%-ى جاۋاپ بەرۋگە قينالعان. سونىڭ ىشىندە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى تەكسەرۋ قىزمەتتەرىن اۋىل تۇرعىندارىنا (40,6%) قاراعاندا قالا تۇرعىندارى (47,4%) ءجيى پايدالانعان. ال جالپى وسى جاعىنان دارىگەرگە قارالماعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى 54,9%-دى قۇراعان.
جاس وتباسىلار ءبىراز ۋاقىت بالا سۇيە الماي ابدىراسا, الدىمەن بايەك بولىپ, دارىگەردىڭ ەسىگىن قاعاتىن ايەلدەر ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە ەر ادامدار ءوزىن تولىق ساۋ سەزىنىپ جانە كەي جاعدايلاردا ار ساناپ, دارىگەرگە قارالۋدى ءجون كورمەيدى. مۇنى دا اتالعان زەرتتەۋ جوباسىنان بايقاۋعا بولادى. كەيىنگى 5 جىلدا رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەردى پايدالانعان ەر ادامداردىڭ ۇلەسى 34,4% بولسا, ايەلدەردىڭ ۇلەسى 53,4%-دى قۇراعان. بۇل ەر ازاماتتارعا مىندەتتى سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتۋگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر.
رەپرودۋكتيۆتى جۇيەنىڭ مەديتسينالىق تەكسەرۋىنەن ءوتۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ قانداي كلينيكالارعا جۇگىنگەنى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 53,7%-ى مەملەكەتتىك كلينيكالارعا جانە 30,3%-ى مەملەكەتتىك جانە جەكە كلينيكالارعا دا بىردەي بارعانىن كورسەتتى. تەك جەكە كلينيكالارعا جۇگىنگەندەر 15,4%-دى, ال شەتەلدىك كلينيكالاردا قىزمەت العاندار 0,2%-دى قۇرادى. پىكىرلەردىڭ وسىلاي ءبولىنۋى تۇسىنىكتى, ويتكەنى رەپرودۋكتيۆتى قىزمەتتەر وتە قىمبات جانە اجەپتاۋىر قارجىمەن بىرگە كوپ ۋاقىتتى دا قاجەت ەتەدى.
رەپدرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتىڭ دۇرىس بولماۋى بەدەۋلىككە ۇرىندىرادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل دەرتكە شالدىققانداردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگى 2020 جىلى – 16 187, 2021 جىلى 19 880 پاتسيەنتتە تىركەلدى. ال ەرلەردىڭ بەلسىزدىگى 2020 جىلى – 1 372, 2021 جىلى – 1 515 پاتسيەنتتە تىركەلدى. ەلىمىزدە 18 جانە ودان جوعارى جاستاعى ادامداردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن نەسەپ-جىنىس جۇيەسى اۋرۋلارىنىڭ جيىلىگى ەر ازاماتتارعا قاراعاندا (274 044 جاعداي) ايەلدەر اراسىندا (878 524 جاعداي) جوعارى بولدى. سونىمەن قاتار نەسەپ-جىنىستىق جۇيەسىنىڭ بۇيرەك جانە نەسەپ جولى تاستارى سياقتى اۋرۋلارى ايەلدەرمەن (12 495) قاتار ەرلەردە دە (10 819) بىردەي كەزدەسەدى ەكەن. بۇيرەك تۋبۋلوينتەرستيتسيالدى اۋرۋىنىڭ ءجيى تىركەلۋى دە الاڭداتادى, بۇل ايەلدەردە – 226 484 جاعداي, ەرلەردە – 97 284 جاعداي.
وسى ورايدا بىرقاتار ماماننىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقاندى ءجون كوردىك. ولار بەدەۋلىك دياگنوزىنىڭ كوپ تىركەلۋ سەبەبىن, ونى ەمدەۋ, الدىن الۋ جولدارى تۋرالى كەڭەسىن ورتاعا سالدى.
استاناداعى №2 قالالىق كوپبەيىندى اۋرۋحانانىڭ ايەلدەر دەنساۋلىعى ءبولىمىنىڭ اكۋشەر-گينەكولوگ دارىگەرى عيبادات سۇلەەۆا بۇگىندە بۇل دەرتتى ەمدەۋگە باسا ءمان بەرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– بەدەۋلىكتىڭ ورشۋىنە اسەر ەتىپ جاتقان فاكتورلار كوپ. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ نەگىزگىسى – ينفەكتسيالىق فاكتور. ياعني جىنىستىق قاتىناسقا ەرتە ءتۇسۋ, جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالار. بۇعان قوسا دۇرىس تاماقتانباۋ, ىشىمدىك تۇتىنۋ, شىلىم شەگۋ سياقتى ەندوكريندىك-مەتابوليتيكالىق وزگەرىستەر دە بەدەۋلىككە الىپ كەلەدى. قازىر ايەلدەرمەن قاتار ەر ادامداردىڭ اراسىندا دا بەلسىزدىك دياگنوزى كوپتەپ كەزدەسىپ جاتىر. مىسالى, جالپى ۇرپاق سۇيە الماي جۇرگەن پاتسيەنتتەردىڭ 60%-ى – ايەلدەر, 40%-ى – ەر ادامدار. وسى رەتتە ايەلدەردە جاتىر تۇتىكشەسىنىڭ بىتەلۋى بەدەۋلىكتىڭ ەڭ باستى سەبەبى بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە بۇل دەرتتى ەمدەۋگە جانە الدىن الۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. تۇرعىلىقتى مەكەنجاي بويىنشا ەرلى-زايىپتىلاردى ەسەپكە الۋ, تەكسەرۋ, ۋاقتىلى ەم قابىلداۋ مەملەكەت تاراپىنان تەگىن جۇرگىزىلەدى. ەگەر قانداي دا ءبىر قاۋىپ تۋدىراتىن دەرت انىقتالسا, دەرەۋ ەمدەۋگە جىبەرەمىز. قازىر زاماناۋي مەديتسينانىڭ سەپتىگىمەن بەدەۋلىك دەرتىنە شالدىققانداردىڭ اتا-انا اتانۋ كورسەتكىشى جاقسارىپ كەلەدى. بۇل رەتتە بەدەۋلىك دياگنوزىمەن تىركەۋدە تۇرعانداردىڭ كۆوتاعا ءىلىنىپ, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكۇ) ارقىلى بالا سۇيۋىنە مۇمكىندىك جوعارى. اسىرەسە, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاۋى كوپتەگەن وتباسىنا شاتتىق سىيلاۋدا. بۇرىن مەملەكەت تاراپىنان جىلىنا ەكۇ باعدارلاماسىنا 1 مىڭ كۆوتا بولىنسە, بۇگىندە مۇنىڭ سانى 7 ەسەگە ۇلعايىپ, 7 مىڭ كۆوتا بولىنەدى, – دەدى ع.سۇلەەۆا.
ال استانا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۋرولوگيا جانە اندرولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇلانبەك جاڭبىربەك ۇلى اتا-انا بولعىسى كەلەتىن ەر ادامدار دەنساۋلىعىنا ەرتەدەن قام جاساۋ كەرەك ەكەنىن, ءتىپتى بالا كەزدەن بەلسىزدىكتىڭ الدىن الۋعا ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– ەر ادامداردىڭ وسى كۇردەلى ناۋقاسقا ۇشىراۋىنا كوبىنە يديوپاتيكالىق فاكتور اسەر ەتەدى. مۇنىڭ سەبەبىن قازىرگى مەديتسينا تابا الماي جاتىر دەۋگە بولادى. ەكىنشىدەن, ۆاريكوتسەلە وسى دەرتتى تۋدىرادى. بۇل – ەرلەردىڭ ۇماسىنداعى تامىرلاردىڭ كەڭەيۋى. وسى وزگەرىس بىلىنبەي جۇرە بەرەدى, تەك دياگنوزى قويىلعان كەزدە عانا انىقتالادى. سونداي-اق ءارتۇرلى ينفەكتسيالاردىڭ زيانى بار. جاس كەزدە جىنىستىق جولمەن جۇقتىرىپ الاتىن گونورەيا, تريحومونياز, حلاميديوز سياقتى ينفەكتسيالاردىڭ اسەرى بايقالماعانىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ۇرىق جولدارىن بىتەپ تاستاۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا بالا كەزدە قىزىلشا, برۋتسەللەز, تۋبەركۋلەز سياقتى اۋرۋلارمەن اۋىرىپ, جىنىس مۇشەلەرى قابىنسا, بۇل دا وسىنداي اۋرۋعا الىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار گەنەتيكالىق جولمەن بەرىلەدى. وسى رەتتە ەر ادامدار ءوزىنىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا اسا ءمان بەرۋى كەرەك. اسىرەسە بالالى بولۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن كىسىلەردىڭ ارنايى مامانداردىڭ كەڭەسىن العانى ارتىق بولمايدى. ويتكەنى قازىرگى كەزدە ارتىق سالماق جيناۋ, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار مەن فاست فۋدتى تۇتىنۋ, ءتىپتى مونشانى ءجيى قابىلداۋ دا ۇرىقتىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتەدى, – دەدى دارىگەر.
وسى ورايدا مامان ەر ادامدارعا قاتىستى بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىك دەرتتەرىن قولدانعاندا, ايىرماشىلىعىن ءبىلۋ دە ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتتى.
– مۇنداي جاعدايدا ەر ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى كوبىنە بەلسىزدىك دەپ قولدانىلادى. بىراق بۇرىنعىنىڭ اڭگىمەلەرىنە, ءتىپتى كوركەم ادەبيەتكە سۇيەنسەك, سونداعى سيپاتى بويىنشا بەلسىزدىك دەگەندى ءبىز ەرەكتيلدى ديسفۋنكتسيا دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – ەر ادامنىڭ جىنىستىق قاتىناسقا قابىلەتسىز بولۋى. ال بەدەۋلىك, بۇل – فەرتيلدى قابىلەتتىڭ تومەندەۋى, ياعني ۇرىقتىڭ السىرەۋى عانا. وسىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك, – دەدى ۇ.جاڭبىربەك ۇلى.
ۇلت ساۋلىعىنىڭ نەگىزى رەتىندە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى ارتا بەرەدى. مەملەكەت باسشىسى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ الدىنا 11 مىندەت قويىپ, ونىڭ ىشىندە وسى باعىت ەرەكشە اتالىپ ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكۇ باعدارلامالارى بەلسەندى قولعا الىنىپ, بالا سۇيگەن وتباسىلاردىڭ قاتارى ارتتى. 2022 جىلى 6,5 مىڭ ايەل ەكۇ باعدارلاماسىمەن قامتىلدى, قالعانى – كۇتۋ پاراعىندا. جالپى, «اڭساعان ءسابي» ارنايى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 2 654 وتباسىندا كوپتەن كۇتكەن 3 110 بالا دۇنيەگە كەلدى.
