سوندىقتان زاماناۋي تاريحي تانىمنىڭ استارىندا ۇلى دالانىڭ اۆتوحتوندى حالقىنىڭ تاريحي وتكەنىنە قاتىستى پايىمداۋلىق ماسەلەلەرگە ورىن بەرمەكپىز.
الدىمەن انىق جايت, ۇلت تاريحىنىڭ تەمىرقازىعى – ارقاشان تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىك پەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ بولدى. مۇنى سان الۋان تاريحي دەرەكتەمەلەردىڭ مول قورى شوعىرلانعان ەۋرازيالىق سايىن ساحارانىڭ كونە ارتەفاكتىلەرى, فولكلورى مەن ونوماستيكاسى جانە جازبا, ءنارراتيۆتى مۇرالارى بۇلتارتپاس ايعاقتارىمەن جەتكىزىپ بەردى.
ارحەولوگيالىق ىزدەنىستەردىڭ بىرەگەي جاڭالىقتارى «التىن مادەنيەتىنىڭ» (ك.اقىشەۆ, ءا.تولەۋباەۆ, ق.التىنبەكوۆ ت.ب.) ۇلى دالانىڭ گەولوگيالىق-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساي بەيىمدەلگەن كوشپەلىلەر وركەنيەتىمەن (ۆ.ۆ.رادلوۆ, ءا.مارعۇلان, ۆ.ف.زايبەرت, ا.توقتاباي ت.ب.) تولىق سينتەزدەلۋى پايىمدامالىق ەڭبەكتەردىڭ ورەسىن كوتەرە الادى. «كۇن باستى» پەتروگليفتەردەن (ش.ءۋاليحانوۆ, ز.ساماشەۆ, ت.ب.) باستاپ, تۇركى سىنا جازۋلارىنا دەيىنگى جەر ۇستىندەگى تابيعي جادىگەرلەر ۇلى بابالارىمىزدىڭ وركەنيەت تانىمىنداعى ولشەمدەرىن ايعاقتايدى. تۇركىلەردىڭ سىنا جازۋىنىڭ تولتامىرلىق نەگىزىمەن قاتار ونىڭ مەملەكەتشىلدىك سانانى سەرپىلتەر تاريحي كۇش-قۋاتىن زەردەلەۋ ءالى دە ۋاقىت ەنشىسىندە.
ەتنولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ زاماناۋي باعىتتارى پروتوتۇركىلىك ارحايزمدەردىڭ ەۋروپا قۇرلىعىن وتانىنا اينالدىرعان ماجار حالقىنىڭ تىلىندە ءبىرتالاي ساقتالۋى «تۇركى الەمىنىڭ» ادامزات تاريحىمەن بىرگە جاساسقان داۋىرلەرىن مەڭزەيدى. ەۋروپاداعى تۇركىلەردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ رۋح پەن ءدىلدى كوتەرەتىن سالماعى (ت.جۇماعۇلوۆ, س.وتەنيازوۆ,ت.مۇحاجانوۆا,ت.ب.) ەندى عانا باتىل جازىلا باستادى. تۇركى قاعاناتتارى جانە ۇلىق ۇلىستىڭ, وردالار مەن حاندىقتار تاريحىنىڭ ءار الۋان دەرەككوزدەرىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى اۋىزشا تاريحىمەن ورتاق تامىرلىلىعى ۇلتتىق تاريحنامانى جاڭا قىرىنان قالىپتاستىرادى.
ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋدىڭ الاش قوزعالىسى اتاۋىن ەنشىلەگەن جانارتاۋلىق ءدۇمپۋى قازاق حالقىنىڭ جاڭا زامانداعى تاريحىنىڭ باستى سيپاتىنا اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ دامىعان دەربەس مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا وسىنداي باي تاريحي وتكەنى, ادامزات وركەنيەتىندە ءوزىنىڭ اتالى جولى بار قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىز وي-ساناسى ونىڭ تاريحي ءبىلىمىن قورىتۋدا جالعاسىن تابارى ءسوزسىز.
جاڭا قازاقستاننىڭ تاريحي-ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن دامىتۋدىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرىن كوتەرۋدىڭ مەزگىلى جەتتى. ول وسىعان دەيىنگى باسىمدىقتارعا نەگىزدەلۋىمەن قاتار, قوعامدىق-تاريحي وي-سانانى جاڭعىرتۋشى, ودان ءارى دامىتۋشى فاكتورلاردى تەرەڭدەتۋمەن جۇزەگە اسپاقشى. تاريحي ويدى پايىمداۋ ۇلتتىق ويانۋدىڭ رەنەسسانستىق باعىتىن قالىپتاستىرۋمەن ۇشتاسقاندا عانا ناتيجەلى بولارى حاق.
ول ءۇشىن جوعارىدا اتالعان تاريحي دەرەكتەمەلەردىڭ ينتەرپرەتاتسياسىن تالداۋ مەن قورىتۋدىڭ تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرى تۇرپايى جاساندىلىقتان الشاق بولۋى ءتيىس. دۇنيە ءجۇزى تاريحىنداعى « ۇلى وزگەرىستەردى» تۋعىزعان جاراتىلىستانۋلىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىمەن تەڭدەس مادەنيەتتىڭ ۇلى دالا ارتەفاكتىلەرىنەن تابىلۋى تەرەڭ بايلامدارعا نەگىز قالايدى. پروتوتۇركىلەردىڭ انتيكالىق كەزەڭنەن (ساق-پارسى سوعىستارى) باتىس پەن شىعىستىڭ ( ۇلى قىتاي قورعانى, عۇندار) تاريحناماسىنا سوقتالى ءىزىن قالدىرۋى, وتىرىقشى جۇرتتاردىڭ كوشپەندىلەر الەمىمەن بىردە تاتۋ, بىردە اراز تاريحي دامۋ ۇردىستەرىنىڭ سيپاتتى بەلگىلەرى تۇرعىسىندا عانا قاراستىرىلعانى ءجون. «پارسى ءتىلدى» ساقتار تۋرالى بولجامداردىڭ عىلىمي قيسىنسىز ساۋەگەيلىگى اشكەرەلەنۋى قاجەت.
قۇجاتتاما جۇيەسى قىپشاق تىلىندە جۇرگىزىلگەن التىن وردا بوداندىعىنداعى سلاۆيانداردىڭ كەيىنگى كرەپوستنويلىق باسىبايلىلىق كەزەڭىندە ىرگەلەس, كورشى تۇركىلەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنىڭ بارلىق جاقتارى تاريحنامادا اشىق, ايقىن زەردەلەنۋىن قالايمىز. بۇل ءبىر جاعىنان, حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستەرىن تاريحي سارالاۋدا جاڭا مەتودولوگيالىق ۇستانىمداردى ورنىقتىرادى. ەكىنشى جاعىنان, «قازاق ولكەسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا» دەگەن شەتەل تاريحناماسىنىڭ وتارلىق, كەڭەستىك كەزەڭدەرىندەگى تەرمينولوگياسىنان قاشىقتاۋعا جول سالادى.
كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ حالىقتاردى ۇلتسىزداندىرۋعا قۇرىلعان ساياسي-يدەولوگياسىنىڭ اسكەري-وكتەم كۇش-قۋاتىن ايعاقتايتىن قۇجاتتىق دەرەكتەرىن توپتاستىرعان قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك, قۇجاتتىق باسىلىمدىق باعىتىن قوسا جۇرگىزگەن ارحيۆ مەكەمەسىنىڭ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ, «اشىق قوعامعا – اشىق ارحيۆ» تاقىرىبىمەن الەمنىڭ 20-دان استام ەلىنىڭ ارحيۆ ماماندارىن تارتىپ, تۇڭعىش كونگرەسس ۇيىمداستىرۋى, حح عاسىر تاريحىنىڭ بەيمالىم تۇستارىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىكتەر ءساتىنىڭ تۋعانىن كورسەتەدى. 1992 جىلدان بەرى قۇجاتتانۋشى, ارحيۆتانۋشى مامانداردى دايارلايتىن ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارى, بولاشاق ارحيۆ ماماندارى ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار قاتىسقان ايتۋلى جيىننىڭ پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر اراسىندا تۇڭعىش رەت ەلىمىزدە وتكىزىلۋ, ساناداعى گۋمانيزم مەن قوعامداعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەر رەتىندە تاريحتا قالارى انىق.
تاريحي ءبىلىم مەن تاريحي تانىمدى ناسيحاتتاۋ قۇرمەتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالاتىن ۋاقىت كەلدى. ول ءۇشىن ءتۇرلى تانىمدىق حابارلار مەن باعدارلامالار, دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر ءتۇسىرۋ, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەن ەلەكتروندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءىسى وتە ماڭىزدى. اكادەميالىق عىلىمنىڭ تابىستارى مەن جەتىستىكتەرى مەملەكەتتىك تەلەراديو كەشەنىنىڭ باسىمدىققا يە ايدارىنا اينالۋى ءتيىس.
قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىز ەلىمىز تاريحىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى – ادىلەتتى دە جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىندا مەملەكەت باسشىسى تاريحشىلارعا زور سەنىم ارتىپ وتىر.
گۇلبانۋ جۇگەنباەۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
