دوكتور شەيح احماد ات-تايەب وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ىرگەتاسى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ 980 جىلى قالانعان جوعارىداعى مەشىتپەن اتتاس ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ءارى مىسىر ەلىنىڭ باس ءمۇفتيى لاۋازىمدارىن دا قاتار الىپ ءجۇر. سونداي-اق بۇل ايتۋلى ليدەرلەر – ءوز دىندەرىنىڭ ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان, جاھاندىق وركەنيەتارالىق ۇندەستىك پەن دىنارالىق تاتۋلىق جانە مادەنيەتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان عۇلامالار.
ريم پاپاسى فرانتسيسك استاناعا العاش رەت 2022 جىلى اتباسىن بۇرسا, جوعارى مارتەبەلى شەيح احماد ات-تايەبتىڭ بۇل ەكىنشى ساپارى بولاتىن. ويتكەنى ول 2018 جىلى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VI سەزىنە دە بەلسەندى قاتىسقان ەدى. سوسىن 2022 جىلدىڭ قازان ايىندا دوكتور شەيح احماد ات-تايەبتىڭ تاپسىرماسىمەن ونىڭ اعا وكىلى ءارى مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى – سۋديا مۇحاممەد ابدەلسالام ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا شتاب-پاتەرى ابۋ دابيدە ورنالاسقان مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى ايماقتىق ۋاكىلدىگىن استانادا اشۋ ماقساتىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ءارى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ, استانا قالاسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى التاي كولگىنوۆ جانە ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. مۇحاممەد ابدەلسالامنىڭ ءوزى دە استانادا وتكەن ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ VI جانە VII سەزدەرىنە ۇستازى شەيح احماد ات-تايەبپەن بىرگە قاتىسقان بولاتىن. سوسىن بۇل ازاماتتىڭ كەيىنگى 13 جىلدا شەيح احماد ات-تايەبتىڭ كەڭەسشىسى بولا ءجۇرىپ, بيىك پاراساتتى عالىمنان مول ءتالىم-تاربيە عانا ەمەس, تەرەڭ تاعىلىم الىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىن جەتىلدىرىپ, جازۋشىلىق قابىلەتىن دە قوسا ۇشتاعانى بايقالادى.
ايتسا-ايتقانداي-اق, مۇحاممەد ابدەلسالامنىڭ قالامىنان 2021 جىلى ابۋ دابي, رياد جانە لوندون قالالارىندا جارىق كورگەن «The Pope and the Great Imam. A Thorny Path. A Testimony to the Birth of the Human Fraternity Document» («ريم پاپاسى جانە جوعارى مارتەبەلى يمام. تىكەندى سۇرلەۋ. ادامزات باۋىرلاستىعى تۋرالى قۇجاتتىڭ تۋى تۋرالى كۋالىك») اتتى ىرگەلى مونوگرافياسى الگى ايتىلعان پىكىردىڭ ناقتى دالەلى دەۋگە بولادى.
كىتاپتى وقىماي تۇرىپ, ونىڭ مازمۇنىمەن عانا تانىسقان ادام بۇل تۋىندىنى مۇحاممەد ابدەلسالامنىڭ ءومىربايانى نەمەسە ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن ءال-ازحار مەشىتىنىڭ باس يمامى شەيح احماد ءات-تايەبتىڭ اۆتوبيوگرافياسى دەپ قابىلداۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا بۇل ىرگەلى تۋىندىنىڭ تۇپكى مۇددەسىنە تەرەڭ بويلاعان وقىرمان اۆتوردىڭ كوزدەگەن نىساناسىنىڭ ەرەكشە بولەك ءارى الدەقايدا بيىك ەكەنىنە بىردەن كوز جەتكىزەدى. ويتكەنى مۇنداي قۇندى تۋىندىنى جارىققا شىعارۋ تەك يماندى اتا-انادان تاعىلىم-تاربيە الىپ, ساۋاتىن بىلىكتى مۇعالىمدەردەن اشقان, ەڭ باستىسى, قۇراندى جاتقا ءبىلىپ قانا قويماي, سول كيەلى كىتاپتىڭ وزەگىنە ورىلگەن امبەباپ گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردى ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلەتىنى بىردەن بايقالادى.
جاستايىنان ءبىلىم مەن عىلىم قۋعان, زەرەك تە ءيمانجۇزدى مۇحاممەد ابدەلسالام – ناعىز جولى بولعان ازامات. ويتكەنى ونىڭ اتا-اناسى قانداي سالاۋاتتى بولسا, مەكتەپتە دە, ۋنيۆەرسيتەتتە دە, ومىردە دە تاعدىر ونى بيىك پاراساتتى جانە جان جىلۋى مەن ءبىلىم قازىناسى مول ۇستازدارمەن عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن جوعارىداعىداي ۇلى تۇلعالارمەن جولىقتىرعان ەدى. سول مۇمكىندىكتەردىڭ ارقاسىندا, اتالعان تۋىندىسىنا كىرىسپەس بۇرىن ول الدىمەن فرانتسيسك پەن احماد ات-تايەب سىندى ايگىلى ليدەرلەردىڭ اراسىندا قالىپتاسقان شىنايى دوستىق پەن ادامي قاتىناستاردىڭ قالاي وربىگەنىن عانا ەمەس, ولاردىڭ وركەنيەتارالىق, مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگ الاڭىن نىعايتۋعا دەگەن قۇلشىنىستارى مەن گۋمانيستىك ۇستانىمدارىن دا تۇبەگەيلى زەرتتەپ, شىعارماسىنىڭ وزەگىنە ىرگەتاس ەتۋدى ءجون كورگەن.
مۇحاممەد ابدەلسالامنىڭ بۇل شەشىمىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار ەدى. بىرىنشىدەن, ول احماد ءات-تايەبپەن العاش رەت ول ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعان كەزىندە كەزدەسكەن جانە بۇل كەزدەسۋ ونىڭ ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن. سەبەبى ول كەزدە مۇحاممەد ابدەلسالام ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىن ءساتتى ءبىتىرىپ, اقپارات جانە مادەنيەت سالاسىندا پروكۋرورلىق قىزمەتتە جۇرگەن-ءدى. شەيح احماد ءات-تايەب ءوز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى مۇحاممەد ابدەلسالامعا بىردەن جىلى قاباق تانىتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەسىگى ول ءۇشىن ءاردايىم اشىق ەكەنىن جانە قاجەت بولسا ونى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قابىلداي الاتىنىن بىلدىرگەن. كوپ ۇزاماي, مۇحاممەد ابدەلسالام شەيح احماد ءات-تايەبتىڭ جۇمىس ورنىندا بولىپ, وتە جىلى اتموسفەرادا وتكەن جۇزدەسۋ سوڭىندا ونىڭ كەڭەسشىسى بولۋعا ۇسىنىس الادى.
ەكىنشىدەن, مۇحاممەد ابدەلسالام – ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن ءال-ازحار مەشىتىنىڭ باس يمامى شەيح احماد ءات-تايەبتىڭ بارلىق كەزدەسۋلەرىنىڭ كۋاسى عانا ەمەس, سول شارالاردىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى.
ۇشىنشىدەن, ول كوپ جىلدار بويى شەيح احماد ءات-تايەبتىڭ كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعاندىقتان ۆاتيكاندا, كايردە, باحرەيندە جانە ابۋ-دابيدە وتكەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر مەن كونفەرەنتسيالارعا عانا ەمەس, سول سياقتى استانادا وتكەن ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ بارىنە دە ءوزى تىكەلەي قاتىسىپ, ليدەر-تۇلعالاردىڭ سوزدەرى مەن لەبىزدەرىن ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ, ولاردى ءوز وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ساناسىنا توقىعان.
و باستا مۇحاممەد ابدەلسالامدى «تىلدەرى عانا ەمەس, دىلدەرى دە, ناسىلدەرى دە, مادەنيەتتەرى مەن وسكەن ورتالارى دا مۇلدە بولەك, ءتىپتى, ءبىرى – ارگەنتينالىق كاتوليك, ەكىنشىسى – مىسىرلىق مۇسىلمان تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن سونشالىقتى ۇيلەسىم تاۋىپ, ەتەنە جاقىن دوستاسىپ كەتۋىنىڭ سىرى نەدە؟» دەگەن ريتوريكالىق سۇراقتىڭ مازالاعانى جاسىرىن ەمەس.
«اقىلدىدان شىققان ءسوز تالاپتىعا بولسىن كەز» دەمەكشى, زەردەلى ازامات ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءار كەزدەسۋى مەن ۇنقاتىسۋ كەزەڭدەرىندە ۇنەمى ولاردىڭ قاسىندا بولىپ, ديدارلاسىپ قانا قويماي, رەسمي سوزدەرى مەن لەبىزدەرىن دە قالت جىبەرمەي ساناسىنا سىڭىرەدى. ەستىگەن-بىلگەندەرىن بايىپپەن سارالاي كەلە, مۇحاممەد ابدەلسالام جوعارىداعى ريتوريكالىق ساۋالدىڭ سىرىنا دا تەرەڭ بويلاعان.
بۇل ورايدا زاڭگەر-ساياساتكەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن مۇحاممەد ابدەلسالام ەڭ الدىمەن جاھاندىق گەوساياساتتا وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بولعان مىنا ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلەگە نازار اۋدارادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, الەمنىڭ ەڭ ىرگەلى كونفەسسيالارىنىڭ قاتارىنا جاتاتىن حريستيان جانە يسلام دىندەرى مەن ولاردىڭ كوشباسشىلارىنىڭ اراسىندا ۆاتيكان تىزگىنىن ءىى يوانن پاۆەل ۇستاپ تۇرعان كەزدە قانداي دا ءبىر قاراما-قايشىلىق بەلگىلەرى بايقالماعان. الايدا 2005 جىلى II يوانن پاۆەل قايتىس بولعان سوڭ, ريم پاپاسىنىڭ تاعىنا كاردينال XVI بەنەديكت يە بولادى. مىنە, ءدال سول ساتتەن باستاپ, ءريمنىڭ جاڭا پاپاسىنىڭ تاراپىنان مۇحاممەد پايعامبارعا قاتىستى تاراتىلعان لاس اقپاراتتىڭ سالدارىنان حريستيان الەمى مەن يسلام الەمىنىڭ اراسىنا سىزات ءتۇسىپ, تەك دىنارالىق ەمەس, وركەنيەتارالىق جانە مادەنيەتارالىق قاتىناستار دا بىردەن سالقىنداپ, ءتىپتى, توڭعا اينالىپ كەتەدى. مىنە, ءدال سول توڭدى قايتا ءجىبىتىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى, اسىرەسە فرانتسيسك پەن احماد ءات-تايەبتىڭ بۇگىنگى بەلسەندى قادامدارىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولعانىن مۇحاممەد ابدەلسالام ءوز تۋىندىسىندا وتە ۇتىمدى دالەلدەيدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, قوس تۇلعانىڭ ايىرىلماس دوستىعىنىڭ باستى سىرى ولاردىڭ رۋحاني ومىرلەرىنىڭ وزەگىنە ورىلگەن تومەندەگى ورتاق قاسيەتتەر مەن ادەپ قاعيدالاردا جاتقانى كۇمان تۋدىرمايدى. ول قاسيەتتەر – ادىلەتتىلىك, كىشىلىك پەن كىسىلىك, قاراپايىمدىلىق, مەنمەندىكتەن اۋلاق بولۋ, قايىرىمدىلىق, جەتىم-جەسىرگە, كەدەي-كەپشىككە قول ۇشىن بەرۋ, دوسقا دا, جاۋعا دا ءادىل بولۋ, استا-توك ىسىراپشىلدىق پەن جەمقورلىقتان اۋلاق بولۋ, كەز كەلگەن شيەلەنىستى ۇنقاتىسۋ ارقىلى شەشۋ, سىيلى بولۋ ءۇشىن وزگەنى سىيلاي ءبىلۋ. بەيبىت ءومىردى قۇرمەتتەۋ, بوس ءسوز ايتپاۋ, بىلاپىت سوزدەن اۋلاق بولۋ, وي مەن سانا پاكتىگىن ساقتاۋ, تازالىق, سابىرلىق, بيازىلىق, ەشكىمدى كەمسىتپەۋ, ەشكىمدى شەتتەتىپ, سىرتقا تەپپەۋ, شەكتەن شىقپاۋ, ادەپ ساقتاۋ, ماقتانباۋ, حالىقارالىق قاتىناستاردا تەرروريزمگە, ۇلتتىق ەكسترەميزمگە, راديكاليزمگە, سوعىسقا جانە دىنارالىق الاۋىزدىققا جول بەرمەۋ جانە يسلاموفوبياعا توسقاۋىل قويۋ – مىنە, قوس تۇلعا دارىپتەگەن قۇندىلىقتار وسىلار.
ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن جوعارى مارتەبەلى شەيح احماد ات-تايەبتىڭ كىرىسپە سوزدەرىمەن جارىق كورگەن مۇحاممەد ابدەلسالامنىڭ جوعارىداعى تۋىندىسى ءوز كەزەگىندە ايگىلى تۇلعالاردىڭ بىرلەسە وتىرىپ, زاماناۋي قۇجاتتى دۇنيەگە پاش ەتۋلەرىنە تىكەلەي تۇرتكى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا بىردە ءال-ازحاردا, ەندى بىردە ۆاتيكاندا الما-كەزەك وتكەن ۇزاق تالقىلاۋلاردان كەيىن قوس اۆتوردىڭ «ادامزات باۋىرلاستىعى تۋرالى قۇجات» اتتى ورتاق تۋىندىسى ابۋ دابيدە باسىلىپ شىقتى. ادامزات باۋىرلاستىعى تۋرالى بۇل زاماناۋي قۇجات – بەيبىتشىلىك مادەنيەتىن, ادىلەتتىلىكتى جانە باسقالارعا قۇرمەت كورسەتۋدى كوزدەيتىن زاماناۋي دەكلاراتسيا. سونىمەن قاتار بۇل قۇجات جاھاندىق گەوساياساتتا ورىن الىپ وتىرعان جەككورۋشىلىك, ادىلەتسىزدىك, زورلىق-زومبىلىق جانە قانتوگىس جايلاعان زاماندى ارتتا قالدىرىپ, جوعارىدا اتالعان اسىل قۇندىلىقتاردى بۇكىل ادامزاتقا تاراتۋعا شاقىرادى. بۇل قۇجات سونىمەن قاتار الەمدىك كوشباسشىلار مەن ساياساتكەرلەردى, سونداي-اق كۇللى بيلىك باسىنداعىلاردى مىڭداعان جازىقسىز ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان قانتوگىستى دەرەۋ توقتاتۋعا شاقىرادى. ويتكەنى بۇل قۇجاتتا سونداي-اق پايداسىز قاقتىعىستار مەن سوعىس ءورتى توقتاماسا, مۇنىڭ اقىرى ايانىشتى مادەني قۇلدىراۋعا نەمەسە ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اكەلۋى دە مۇمكىن ەكەنى ەسكەرتىلەدى.
ادامزات باۋىرلاستىعى تۋرالى قۇجاتتىڭ تۇساۋكەسەرى 2019 جىلى ابۋ دابيدە ءوتتى. بۇل راسىمگە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ باسشىلارىمەن قاتار بۇۇ-نىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرى جانە ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن ءال-ازحار مەشىتىنىڭ باس يمامى شەيح احماد ات-تايەب تە قاتىسىپ, قۇجاتتىڭ تۇساۋىن بىرگە كەسكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە ادامزات باۋىرلاستىعى تۋرالى كۋالىك-قۇجات بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسى جونىندەگى جوعارى وكىلى ميگەل انحەل موراتينوستىڭ ۇسىنىسىمەن بۇۇ-نىڭ كۇللى جۇيەسىنە تاراتىلدى. قۇجاتتا وتكەن جىلى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VII سەزىندە قابىلدانعان قورىتىندى دەكلاراتسيادا دا اتاپ ءوتىلدى.
ءسوز سوڭىندا ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن ءال-ازحار مەشىتىنىڭ باس يمامى شەيح احماد ات-تايەبتىڭ دوستىق قاتىناستارى مەن جاھاندىق بەيبىتشىلىك, وركەنيەتارالىق ۇندەستىك, دىنارارالىق تاتۋلىق, مادەنيەتارالىق ىنتىماقتاستىق جانە جەر بەتىندەگى حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان نىسانالى ميسسيالارى استانا تورىندە دە ءوز جالعاسىن تاپتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى بۇل تۇلعالاردىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ استانادا وتكەن VII سەزىندە سويلەگەن ساليقالى سوزدەرى فورۋمعا قاتىسقان دەلەگاتسيالار تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ, كۇللى حالقىمىزدىڭ مەرەيىن دە ءبىر كوتەرىپ تاستاعان ەدى.
ءادىل احمەت,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
