ىقپالداستىق – ۋاقىت تالابى
وبلىس ورتالىعىنداعى حيميالىق-مەحانيكالىق كوللەدج تۇلەكتەرى ءارى قاراي وقۋلارىن جالعاستىرۋ ءۇشىن «پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى» جشس- ۋفا مەملەكەتتىك مۇناي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ي. گۋبكين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىندە باكالاۆريات باعدارلاماسى نەگىزىندە ماماندىقتارعا جىل سايىن گرانت ءبولىپ كەلەدى. كوللەدج تۇلەكتەرى «مۇناي-حيميالىق زاۋىتى» جشس, «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق, «كاستينگ» پف جشس, «كاۋستيك» اق, «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق, «نەفتەحيم LTD» جشس سياقتى جەتەكشى كاسىپورىنداردا ەڭبەك ەتۋدە.
دۋالدى جۇيە بويىنشا ءبىلىم العان كوللەدج تۇلەگى جۇمىسسىز قالمايدى. ويتكەنى, ول دايىن مامان. ءبىر وكىنىشتىسى, اتى مەن زاتى جاقسى كوللەدجدىڭ اۋلاسى ابدەن جوندەلمەگەندىكتەن اسفالت توسەلگەن بەتى توزىپ كەتىپتى. ەلىمىز ءوندىرىس ورىندارىنا قاجەتتى ماماندىقتار دايارلايتىن كاسىپتىك ءبىلىم سالاسىنا جەتە كوڭىل ءبولىپ جاتقان كەزدە جەرگىلىكتى بيلىك تە كوللەدجگە قولۇشىن سوزسا دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلايمىز.
– دۋالدى جۇيە جاستار ءۇشىن ءتيىمدى. كاسىبي ءبىلىم الۋعا مول مۇمكىندىك. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىستارىنا, تالاپتارىنا ساي كاسىپتىك-تەحنيكالىق كادرلار دايارلايمىز. مامان دايارلاۋعا كاسىپورىندار دا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى, – دەيدى كوللەدج ديرەكتورى گۇلنار امانجولوۆا.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.
ۇتىلمايدى. ۇتادى
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جامبىل احمەتبەكوۆ بريفينگ وتكىزىپ, پارتيانىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى ۇستانىمىنان حاباردار ەتتى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردى دامىتۋداعى ماڭىزى ەرەكشە. جامبىل احمەتبەكوۆ الدىمەن وسىعان توقتالدى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسى قوعام اراسىندا كەڭىنەن تالقىعا ءتۇستى, – دەدى ول. – سونىڭ ناتيجەسىندە ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ءوزارا ءتۇسىنىستىك جاعدايىندا ەاەو تۋرالى شارتقا قول قويدى. كەز كەلگەن ەل ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناس جاساماي, سونداي-اق, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورناتپاي, دامىپ كەتە المايتىنىن وتكەن تاريح الدەقاشان ءدالەلدەپ بەرگەن. اسىرەسە, بۇل جاھاندانۋ زامانىندا اسا قاجەت». بۇدان كەيىن دەپۋتات ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وداقتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق جاعىنان بەرەتىنى وراسان زور. الداعى ۋاقىتتا ول ناتيجەسىن كورسەتە باستايتىن بولادى. «ءبىز ءوز ونىمدەرىمىزدى 170 ميلليوننان استام ادامدى قامتيتىن اسا ۇلكەن نارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك الامىز, – دەدى جامبىل احمەتبەكوۆ وسى جونىندە. – ەگەر بىزدەر بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرەتىن كەزدە, وسى نارىقتى يگەرسەك, ەلىمىزدىڭ تاۋار ءوندىرۋشىلەرىنە الەمدىك رىنوكتا جۇمىس ىستەۋ جەڭىل بولادى. باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرادى». ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلىمىزدى تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرادى دەگەن پىكىرلەردىڭ بار ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. «بۇل پىكىرمەن كەلىسۋگە بولمايدى. مۇنداي سوزدەر بۇگىنگى كۇنى دە ايتىلۋدا, – دەدى دەپۋتات وسى جايىندا. – مەن ايتار ەدىم, بۇدان ەلىمىزگە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەر جوق. وسىلاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن, مەملەكەتىمىزدىڭ بەرىكتىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ومىرشەڭ ءىس-شارالار بولىپ تابىلادى». سونداي-اق, ول ەاەو «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى مىندەتتەر مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن بىردەن-ءبىر جول ەكەنىن دە اتادى. «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا وعان مۇشە ەلدەردىڭ ىرگەسىن بەكىتۋگە قىزمەت ەتەدى, – دەدى جامبىل احمەتبەكوۆ ءسوزىن تۇيىندەي كەلىپ. – سوندىقتان دا زاماناۋي ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ قۇقىقتىق, ەرىكتى جانە ەكونوميكالىق نەگىزدە بولۋى زامان تالابىنا اينالىپ وتىر. بۇل جەردە قازاقستان ۇتادى. ال قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا قولداۋ بىلدىرەدى». ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان».وداقتاستىق – ورتاق يگىلىك
«ءۇي تاڭداما, كورشى تاڭدا» دەيدى دانا حالقىمىز. ماعىناسى تەرەڭ ءسوز بۇل! بىراق, ادام ءۇشىن ءۇي تاڭداۋ مۇمكىن بولعانىمەن, مەملەكەت ءۇشىن كورشى قونۋ–بىر اللانىڭ ءىسى. سوندىقتان كورشى ەلدەرمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋ, الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ءتۇزۋ بولۋى قاجەتتىگى ىقىلىم زاماننان بەرى تالاس تۋدىرمايتىن, تاريح ايعاقتاعان اقيقات. قانداي ەلمەن جاقىنىراق بولۋ جايلى اتا-بابالارىمىز اتالى سوزدەردى باياعىدا ايتىپ كەتكەن... سونىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن وسىدان جيىرما جىل بۇرىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان دارىسىندە جاريالاعان كەمەڭگەرلىگىنە ەش كۇمان كەلتىرە المايسىڭ. قازىرگى كوپتەگەن ەلدەر دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ زارداپتارىن ءالى دە تارتىپ جاتقان, كەيبىر تاعدىرلاس مەملەكەتتەر ساياساتقا تىم كوپ ءمان بەرىپ, ەكونوميكاسىن السىرەتىپ الىپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دا دۇرىس جولعا قويا الماي, حالقىنىڭ بىرلىگىن بۇزىپ, قيىن جاعدايدا قالعان قيلى كەزەڭدە مۇنداي وداق قۇرۋدان قاي تۇرعىدان الساق تا, ۇتىلماسىمىز انىق. ونىڭ ۇستىنە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرعان ءۇش مەملەكەتتىڭ دە تەڭ قۇقىققا يە بولۋى, ءتيىستى كەلىسىم جوباسىنان ساياسي ماسەلەلەردىڭ الىنىپ تاستالۋى جۇرت كوڭىلىندەگى كۇدىكتى سەيىلتىپ, باۋىرلاس ەلدەرىمىزدىڭ ورتاق بولاشاعىنا سەنىمدى كۇشەيتە تۇسكەنى كامىل. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزى زور بولعانىمەن, ول الەم تاريحى ءۇشىن توسىرقاي قارايتىنداي تىڭ جاڭالىق بولىپ تابىلمايدى. ويتكەنى, كارى دۇنيە – ەۋروپا ەلدەرى وسىنداي وداق قۇرىپ, ىنتىماقتاسۋدىڭ ارقاسىندا قانداي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن بۇگىندە بارشا جۇرت بىلەدى. بىزگە سول ەۋروپالىق وداقتىڭ وڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الىپ, جىبەرگەن قاتەلىكتەرىنەن ساباق الۋ كەرەكتىگى جونىندە ەلباسىمىز ايتقان پىكىر كىمنىڭ بولسىن كوكەيىندەگى ويدى ءدوپ باستى دەپ ويلايمىن. ەۋرازيانىڭ جۇرەگىندەگى اقىل-پاراسات ورداسىنا اينالعان استانامىزدا قابىلدانعان وسىناۋ تاريحي شەشىم وداقتاس ءۇش مەملەكەت حالىقتارىن بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرىپ, ءوزارا سىيلاستىق پەن ەجەلگى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى جاقسارتا تۇسەدى, ءسويتىپ, ءوز ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا قوسا, ساياسي احۋالدى دا جاقسارتىپ, ىشكى بىرلىگىمىزدى نىعايتادى دەپ سەنەمىن. كارىباي مۇسىرمان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. پەتروپاۆل.ەكسپورتقا باعىت ۇستاعان
ءبىز «جاڭا ءالجان ۇن كومبيناتى» جشس-ىنە كەلگەندە ۋاقىت تۇسكە تاياپ قالعان بولاتىن. الدىن-الا ەسكەرتپەي كەلگەنىمىزبەن, سەرىكتەستىك ديرەكتورى قانات تاپاەۆ ورنىندا بولىپ شىقتى. بۇل ءبىزدى قۋانتىپ تاستادى. ءبىزدىن, كەلگەن شارۋامىز سەرىكتەستىك باسشىسىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە كاسىپورىننىڭ كەلەشەگى تۋرالى اڭگىمەلەسىپ, وي ءبولىسۋ ەدى. وبلىس اۋماعىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرىن باسقاراتىن ازامات اڭگىمەگە بىردەن كىرىسىپ كەتتى. ول ءوز ءىسىن, نارىقتىق قاتىناستىڭ قازىر قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايىن جەتىك بىلەتىنىن اڭگىمە اۋانىنان-اق اڭعارتىپ تاستادى.
سەرىكتەستىك «استىق يندۋسترياسى» كومپانياسىنىڭ باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى قۇرىلىمدىق بولىمشەسى بولىپ تابىلادى. مۇندا «كورونا» برەندىمەن شىعارىلاتىن ۇنعا سۇرانىس جوعارى. كومپانيانىڭ فيليالدارى باتىس قازاقستان, قوستاناي جانە ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جۇمىس ىستەيدى. – كۇنى كەشە قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىمىزدى ارتتىرادى دەپ ەسەپتەيمىن. كەدەن وداعى ەلدەرى دەڭگەيىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر بىزگە وڭدەۋ سالاسىندا كوشباسشى بولۋعا العىشارت جاسايدى. قازىر ەلىمىز الەمدىك نارىققا ۇن شىعاراتىن ءىرى جەتكىزۋشى بولىپ تابىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلۋى ۇلكەن نارىققا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءوزىن وداققا كىرگەن ەلدەردىڭ ەگەمەندى تەڭدىگىن ساقتاي وتىرىپ, ساياسي قۇرىلىمىن قۇرمەتتەۋ ارقىلى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ىقپالداستىقتىڭ ساپالى كەزەڭى باستالعاندىعىمەن تاريحي ماڭىزدى وقيعا دەۋ ورىندى. ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى بۇرىنعىدان دا تەرەڭدەتۋگە بەرىك نەگىز قالاناتىنى ءسوزسىز. بۇل قول قويىلعان شارتتا جان-جاقتى قامتىلعان. دامۋدىڭ ورتاق جولىن تابۋ ارقىلى ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, ادامداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا بەرىك نەگىز قالايدى, – دەدى ول. كاسىپورىن باسشىسى ەلىمىزدىڭ سالىق تۋرالى زاڭنامالارىنىڭ كەيبىر ارتىقشىلىقتارىن, بانك جۇيەسىنىڭ جاقسى دامىعانىن العا تارتا سويلەدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە ۇلكەن باعدارلاما قابىلدانىپ, ەلباسىنىڭ بۇل ماقساتقا ۇلتتىق قوردان 1 تريلليون تەڭگە بولۋگە تاپسىرما بەرگەنىنە توقتالدى. «ارگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن سۋبسياديالاۋ ءجۇرگىزىلەتىنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. وسىنىڭ بارلىعى, سايىپ كەلگەندە, كاسىپكەرلىكتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەر شارۋالار ەكەنىن ايتتى. – قاتاڭ باسەكەلەستىك جاعدايىندا اركىم ءوز نارىعىن قورعاۋعا تىرىسادى. سوندىقتان, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەتىندەي قاۋقارىمىز بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلدە بۇعان بارلىق جاعداي جاسالعان. ءبىز قازىرگى تاڭدا جاڭا تەحنولوگيالاردى ساتىپ الىپ, وزىمىزدە ەنگىزۋ ارقىلى الەمدىك نارىققا ەنىپ كەلەمىز, –دەدى ءسوز اراسىندا. قازاقستاندا سوڭعى كەزدەرى بارلىق سالادا دامۋ بار ەكەنىن جەتكىزدى. جىلىجاي شارۋاشىلىعىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن, بولاشاقتا رەسەيدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىن كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىنە مىسالدار كەلتىردى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەكسپورتقا قازاقستان ەتىن شىعارۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن ينتەگراتسيالىق ىقپالداستىقتىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە باعالادى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, كاسىپورىن بيداي, ۇن, ماكارون سياقتى ءوز ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن قازىر ىشكى نارىقتى بىلاي قويعاندا, وزبەكستانعا, تاجىكستانعا, تۇرىكمەنستانعا, اۋعانستانعا جانە كاۆكاز ەلدەرىنە شىعارادى. –ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بىزگە رەسەيدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنا استىق ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەدەن وداعىنا كىرگەلى تاۋارلاردىڭ ءوتۋى جەڭىلدەدى, – دەيدى قانات تاپاەۆ. سەرىكتەستىك رەسەيگە باسىندا ايىنا 50-100 توننا ۇن جونەلتسە, ۇستىمىزدەگى جىلى اي سايىن 1000 توننا استىق ونىمدەرىن ەكسپورتتاپ وتىرعان كورىنەدى. بولاشاقتا استىق ەكسپورتىن ەكى ەسە ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. مۇنىڭ ءوزى شەك ەمەس, دەيدى كاسىپورىن باسشىسى,سەرىكتەستىكتىڭ بولاشاقتاعى قايتارىمدى قادامدارىن سارالاي كەلىپ. ءبىز مۇنى نەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرعانىن سۇرادىق. – رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ۋرال وڭىرىندە 10 ميلليون حالىق تۇرادى. ولارعا ۇن ورتالىق رەسەيدەن جەتكىزىلۋدە. بۇل قاشىق, بىزگە جاقىن. سوندىقتان ورىنبور, سامارا, چەليابى, سۆەردلوۆ وبلىستارىن ساپالى قازاقستاندىق ۇنمەن قامتاماسىز ەتۋگە كۇشىمىز جەتەدى, – دەپ دەرەكتى دالەلدەرىن كەلتىردى. سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. بۇعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مول مۇمكىندىك اشىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە1993 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن كاسىپورىننىڭ قۋاتى دا جەتەدى. 2006 جىلى يتاليانىڭ قوندىرعىسى ورناتىلىپ, ءوندىرىس جاڭارتىلدى. وسى زامانعى ديىرمەن كەشەنى تاۋلىگىنە 550 توننا ۇن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا 250 ادام ەڭبەك ەتەدى. – ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز وزگەلەردىكىنەن قالىسپايدى. ديىرمەندە جوعارى 1 جانە 2 سورتتى ۇن تارتىلادى. راس, باعا ساياساتىنا بايلانىستى وتكەن جىلى ەكسپورتتى قىسقارتۋعا تۋرا كەلدى. شىعىنمەن جۇمىس ىستەۋگە بولمادى. ەندى جاعداي باسقاشا. قازىر جاعداي قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ پايداسىنا وزگەرە باستادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ەكى جىل قاتارىنان التىن سىيلىقتى يەلەندى. جاقىندا ماسكەۋ قالاسىنىڭ كاسىپكەرلەرى كەلىپ, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزگە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. قازىردىڭ وزىندە رەسەيدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن ارىپتەستەردەن تاپسىرىستار تۇسۋدە, – دەپ تۇيىندەدى ويىن ول. ەركىندىك قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كۇشىنە ەنگەندە كوپ نارسەدەن ۇتارىمىزدى كاسىپكەرلەر جەتە ءتۇسىنىپ, قولداۋ بىلدىرۋدە. ىقپالداستىقتىڭ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنىنە كوزدەرى جەتىپ, ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردى وسى باستان ويلاستىرا باستاعانى اڭعارىلادى. سونىڭ ءبىرى «جاڭا ءالجان ۇن كومبيناتى» جشس ديرەكتورى قانات تاپاەۆ ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى.
