كىم كىنالى؟

زامان تالابىنا ساي ەلىمىزدە جەكەلەگەن سەرىكتەستىكتەر كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ كەلەدى. وسىعان وراي, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ اۋقىمدى بولىگى وسىنداي جەكە نىسانداردا جۇمىس ىستەپ, ناپاقالارىن تاۋىپ ءجۇر. ولاردىڭ قايسىبىرى قوجايىنىنىڭ جاقسى ەكەنىن, ەڭبەكتەرىن جەمەي, جالاقىلارىن دەر كەزىندە بەرەتىنىن ايتسا, ەندى ءبىرى بۇعان كەرىسىنشە, مەكەمە يەلەرىنىڭ  ادىلەتسىز دە ساراڭ ەكەنىن ايتىپ, زار جىلايدى. جاساعان جۇمىسىنا ەڭبەكاقى الا الماي, ەڭبەگى ەش, تۇزى سور بولعانداردىڭ كوبى ادەتتە, وكىلەتتى ورگاندارعا شاعىمدانادى. بىزبەن اڭگىمەسىندە وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى ارمان تۇي­عىن­بەتوۆ وسىنداي جاعدايعا قاتىستى بىرنەشە مىسال كەلتىردى. ونىڭ سوزىنشە, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن قالاداعى «پيتينوۆ» جك-دە جۇمىس ىستەگەن دينارا ايسەكەنوۆا, مەيرامگۇل سيسەنوۆا جانە ايكۇمىس مۇقانبەتقاليەۆالار قوجايىندارىنان ەڭبەكاقىلارىن مەزگىلىندە الا الماي, ابدەن شارشا­عاسىن اتالعان ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا ارىزدانعان. قىزدار ارىزدارىندا جەكە كاسىپكەر دميتري ءپيتينوۆتىڭ وزدەرىن جۇمىسقا الار كەزدە 25 000-30 000 تەڭگە كولەمىندە جالاقى بەرەمىن دەپ ۋادە بەرىپ, بىراق, ءىس جۇزىندە قولدارىنا 4-5 مىڭ تەڭگە اقشا ۇستاتىپ, جارتىسىن كەيىن بەرەمىن دەپ الداعانىن ايتادى. مۇنىسىمەن قويماي, ول قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەكە كۋالىكتەرىن جۇمىسقا قابىلدار كەزدە الىپ قويادى ەكەن دە, ونى بەرمەي, اۋرەگە تۇسىرەدى ەكەن. بۇعان قوسا, قىزدار اتالعان كاسىپكەردىڭ قالادا بەس جەردە ساۋدا نۇكتەسى بار ەكەنىن جانە سولاردىڭ بارلىعىندا دا كاسسالىق اپپاراتتىڭ جوق ەكەندىگىن ايتادى. اتالعان وكىلەتتى ورىنعا وسى جاعدايدى ايتىپ, شاعىمدانعان قىزدار كاسىپكەردەن قۇجاتتارىن جانە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتتارىنا جالاقىلارىن الىپ بەرۋدى سۇراعان. وبلىستىڭ باس مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورى ارمان وراش ۇلىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ولاردىڭ ارىزدارى بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزگەن وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەس­تىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەكە كاسىپكەر د.ءپيتينوۆتىڭ قىزداردى جۇمىسقا العاندا ەڭبەك كودەكسى 23-بابىنىڭ 2-تارماعى 2-تارماقشاسىن بۇزىپ, ولارمەن ەڭبەك شارتىن جاساماعانىن انىقتاعان. سونىمەن قاتار, جۇمىس بەرۋشى قىزدارعا جۇمىسقا كەلگەننەن كەتكەنگە دەيىنگى ارالىقتا جۇمىس ۋاقىتىن ەسەپكە الۋ قۇجاتتارىن جۇرگىزبەگەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەمشىلىك ەڭبەك كودەكسىنىڭ 91-بابىنىڭ تالاپتارىن بۇزۋعا اكەپ سوقتىرعان. سونداي-اق, جۇمىس بەرۋشى تەكسەرىس كەزىندە جۇمىسشىلارىنا جالاقى تولەگەندىگىن راستايتىن قۇجاتتى كورسەتە الماعان. جابىرلەنۋشىلەرگە وسى جاعدايدى حابارلاعان اتالمىش باسقارما قىزمەتكەرلەرى جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان جاسالعان بۇل ولقىلىقتار ەڭبەك كودەكسى 134-بابى 1-تارماعى تالاپتارىن بۇزۋشىلىق دەپ تانىلعانىن مالىمدەدى. ال, جەكە كاسىپكەردىڭ ساۋدا نۇكتەلەرىندە كاسسالىق اپپاراتتىڭ بولماۋى جانە ونىڭ جۇمىسشىلاردىڭ جەكە كۋالىكتەرىن الىپ قويۋ ماسەلەسى قۇزىرەتتى ورگاندارعا جولدانعان. شاعىمدانۋشىلارعا وسى جاعدايدى جەتكىزگەن تەكسەرۋشىلەر جەكە كاسىپ­كەر د.پيتينوۆكە انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتارىن جويۋعا جانە ءجابىر­لەنۋشى جۇمىسشىلارعا ەڭبەك­اقىلارىن تەز ارادا تولەۋ جونىندە تالاپ قويىلعانىن ايتىپ, سونداي-اق, قۇقىق بۇزعان كاسىپكەرگە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 87-بابىنىڭ 1 جانە 3-بولىمدەرىمەن ايىپپۇل سالىنعانىن جەتكىزدى. ارمان تۇيعىنبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىرىمىزدە جۇمىسشىلارعا جالاقىنى ۋاقىتىندا تولەمەيتىن مەكەمەلەر دە بار. مۇنداي مەكەمەلەر قاتارىنا «ۋرالسكدورستروي», «بگس-اقساي», «ورالقۇرىلىسجوندەۋسەرۆيس» جشس-لەرى مەن «گوردورستروي» اق جاتادى. مۇنداي جاعدايدىڭ مەكەمەلەردە ەڭبەك ونىمدىلىگىن تومەندەتىپ, جۇرت اراسىندا تەرىس پىكىر قالىپتاستىراتىنىن ايتقان ارمان تۇيعىنبەتوۆ وسىنداي ىڭعايسىز جايتتى بولدىرماۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ اراسىندا مىندەتتى تۇردە ەڭبەك شارتى جاسالۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى. ويتكەنى, ەڭبەك شارتى ولاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا قۇقتارىن قورعاۋ ءۇشىن نەگىز بولا الادى. سوندىقتان كەز كەلگەن جۇمىس بەرۋشى جۇمىسقا قابىلداعان اداممەن ەڭبەك شارتىن جاساسۋى كەرەك. ءوز كەزەگىندە جۇمىسشى دا قوجايىنىنان ەڭبەك شارتىن تالاپ ەتۋى ءتيىس. وبلىستىڭ باس مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورىنىڭ سوزىنشە, ەڭبەك شارتىن جاساعان كەزدە جىنىسىنا, ۇلتىنا, تىلىنە, م ۇلىكتىك جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنا نەمەسە لاۋازىمىنا, جاسىنا, تۇرعىلىقتى مەكەنجايىنا, (سونىڭ ىشىندە, تۇرعىلىقتى تىركەۋدە جوق نەمەسە قونىس اۋدارىپ كەلگەندەرگە), سونىمەن قاتار, قىزمەتكەرلەردىڭ ىسكەرلىك ساپاسىنا, وسى زاڭنامادا كوزدەلگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, قانداي دا بولماسىن تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە قۇقىقتىق شەكتەۋلەر مەن باسىمدىقتارعا جول بەرىلمەيدى. ەڭبەك شارتى جازباشا نىساندا كەمىندە ەكى دانا ەتىپ جاسالادى دا, وعان تاراپتاردىڭ قولدارى قويىلادى. قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك شارتىنىڭ ءبىر داناسىن الۋى جازباشا نىساندا راستالىپ, بۇل قۇجات ءبىر-ءبىر دانادان قىزمەتكەر مەن جۇمىس بەرۋشىدە ساقتالادى. ەگەر قولىڭىزدا ەڭبەك شارتى بولماعان جاعدايدا, ءسىزدىڭ كەلىسىمىڭىزسىز ەڭبەك شارتىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك شارتىندا كورسەتىلمەگەن جاعدايلاردى سىزدەن تالاپ ەتىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان, ءاربىر قىزمەتكەر نەمەسە جۇمىسشى جۇمىسقا ورنالاسقاندا مىندەتتى تۇردە ەڭبەك شارتىمەن تانىسىپ, ونىڭ سوڭعى پاراعىنا قولىن قويۋى ءتيىس جانە جۇمىس بەرۋشىدەن ونىڭ ءبىر داناسىن تالاپ ەتۋى كەرەك. بۇلاي بولماعان كۇندە جۇمىسشى ءوز قۇقىعىن زاڭ جۇزىندە قورعاي المايدى. جۇمىسقا قابىلداۋ جاسالعان ەڭبەك شارتى نەگىزىندە جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىمەن رەسىمدەلەدى. بۇيرىقتىڭ مازمۇنى ەڭبەك شارتى جاعدايىمەن سايكەس كەلۋى قاجەت. جۇمىس بەرۋشى ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە قىزمەتكەردى اكتىمەن تانىستىرۋعا مىندەتتى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىمەن تانىسقانى قىزمەتكەردىڭ قول قويۋىمەن كۋالاندىرىلادى. جۇمىسقا قابىلداعان كەزدە جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەردى ۇيىمداعى ىشكى ەڭبەك تارتىبىمەن, ۇجىمدىق شارتپەن جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك ەرەجەسىمەن مۇقيات تانىستىرۋى كەرەك. بۇعان قوسا, جۇمىسشى جۇمىس بەرۋشىدەن جۇمىسقا قابىلدانعانى جونىندەگى بۇيرىقتىڭ كوشىرمەسىن سۇراپ الۋى ءتيىس. ەرەجەگە سايكەس ەڭبەك شارتىنا قول قويعاننان كەيىن, جۇمىسشى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداۋى كەرەك. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى كەزدە الىس اۋىلداردا تۇراتىن مالى كوپ كەيبىر داۋلەتتى كىسىلەر ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن جانداردى ىزدەپ تاۋىپ, مالدارىن سولارعا باقتىرىپ قوياتىن بولعان. سەبەبى, مۇنداي كىسىلەر قوجايىندارىنان اقشا سۇرامايدى, ولارعا ۇيىقتايتىن جەر بولسا, سوسىن قارىندارى تويسا بولعانى. جاقىندا رەسپۋبليكالىق گازەتتەردىڭ بىرىنەن وسىنداي ءۇيسىز جۇرگەن كىسىلەردىڭ ءبىرىن جالشى قىلىپ ۇستاپ وتىرعان ءبىر بايدىڭ اجالى تۋرا سول كومەكشىسىنەن بولعانىن وقىدىم. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, الگى داۋلەتتى كىسى ايقايلاتىپ شارۋا قوجالىعىن قۇرماي-اق, مالىن قىردا ءبىر كىسىگە باقتىرىپتى. باقتاشى بولسا, ءۇي-كۇيى جوق, كەزىندە ىشىمدىككە سالىنىپ ازىپ كەتكەن بىرەۋ ەكەن. وسىنداي «شىعىنسىز» ادامدى جۇمساۋ ارقىلى ابدەن بايىپ العان قوجايىن مالىن قانشاما مۇقيات قاراسا دا, كەلگەن سايىن ءارتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, كومەكشىسىن ساباپ كەتەدى ەكەن. ونى ادامعا ساناماعان قوجايىن ونشاقتى جىل ىشىندە وعان ءبىر دە ءبىر رەت جالاقى بەرمەگەن جانە ونى دەمالىسسىز جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەگەن. بىردە جالشى جىگىت ۇيىقتاپ جاتقان قوجايىنىن كورىپ, قولىنا تۇسكەن زاتپەن قوجايىنىن ۇرىپ-سوعا باستايدى. قاتتى سوققىدان شوشىپ ويانعان قوجايىن كومەكشىسىنە قارسى ۇمتىلعانىمەن, ەشتەڭە ىستەپ ۇلگەرمەيدى. ەسىنەن تانىپ قالعان قوجايىنىن كەكتەنە ساباعان جالشى جىگىت اشۋىنا يە بولا الماي, ونى بالتالاپ, شاۋىپ تاستايدى. سودان كەيىن عانا ەسىن جيعان ول ىستەگەن ىسىنە وكىنىش ءبىلدىرىپ, سول اۋىلعا قاراستى اۋىلدىق وكرۋگ باسشىلارىنا بارىپ, بولعان جايدى بايانداپ بەرەدى. ەلىمىزدىڭ ءبىر تۇكپىرىندە بولعان وسىنداي قايعىلى جاعدايدى بايانداي وتىرىپ, بۇگىنگى باي-داۋلەتتى ادامداردىڭ قاپەرىنە ءۇي قىزمەتشىلەرىنىڭ دە ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان جان ەكەنىن, ولاردىڭ دا شارشايتىنىن ەستەرىنەن شىعارىپ الماعاندارى ءجون دەگىمىز كەلەدى. قازىرگىدەي باي, كەدەي دەپ بولىنگەن زاماندا جەكە شارۋاسىنا جۇمىسشى ۇستايتىن داۋلەتتى اعايىندار دا ءوز جۇمىسشىلارىمەن ارادا ەڭبەك شارتىن جاساسا ارتىق بولمايدى. ايشا وتەبالى, جۋرناليست. باتىس قازاقستان وبلىسى.