«بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىندا ءبىر اڭگىمەشىل كەيىپكەردىڭ قۋاقى تىلمەن قاي-قايداعىنى قوزعاپ وتىراتىنى بولۋشى ەدى. اۋىل ادامدارىنىڭ اۋزىن اڭقيتىپ قويىپ, حالىقتىق ەتيمولوگيادان دا حاباردار ەتەتىن ول كىسىگە ايتقىزساڭىز, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بارماعان جەرى, كورمەگەن ەلى جوق, سول بارعان, كورگەن جەرى مەن ەلىنىڭ بارىنە ات تاۋىپ بەرە بەرگەن. ءبىر جەرگە بارىپ, شىجىعان ىستىققا شىداماي «قاپىرىق, ءا؟» دەپ تاڭدانىپتى, كەيىن سول جەر «افريكا» اتانىپ كەتىپتى, ءبىر ەلگە بارىپ, قالىڭ وسكەن ءشيدى كورىپ, «ءشيلى جەر ەكەن» دەپتى, كەيىن سول ەل «چيلي» اتانىپ كەتىپتى, تاعى ءبىر ەلگە بارعاندا ۇشى-قيىرىنا جەتە الماي شارشاپتى دا, «ءبىراز ەل, ءا؟» دەپ قايران قالىپتى, كەيىن سول ەل «برازيليا» اتانىپ كەتىپتى...
سول قازاقى قالجىڭ يەسىنىڭ, باسقاسىن بىلمەدىك, ايتەۋىر, گەوگرافيادان حابارى بولعانى تالاسسىز. برازيلياعا كەلگەندە قاي قازاقتىڭ دا ويىنا ونىڭ شىنىندا دا «ءبىراز ەل» ەكەندىگى ورالماي قويمايدى. ءبىر قۇرلىقتىڭ ۇستىندە ۇشاقپەن تابانداتقان توعىز ساعات ۇشقاندى كورىپ پە ەدىڭىز؟ ءبىز سونى كوردىك. نيۋ-يوركتەن تۇسكە تامان اسپانعا كوتەرىلگەن پرەزيدەنت ۇشاعى ەل استاناسى برازيليانىڭ تۇبىندەگى برازيليا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ اۆيابازاسىنا كەلىپ قونعانشا تۇپ-تۋرا توعىز ساعات ءوتتى. ءبارى – ءبىر امەريكا.
برازيليا – وڭتۇستىك امەريكاداعى ەڭ ءىرى مەملەكەت. 8,5 ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان بۇل ەل كولەمى جاعىنان الدىنا تەك رەسەيدى, كانادانى, قىتايدى, امەريكا قۇراما شتاتتارىن عانا تۇسىرەدى. مۇنداعى ەل دە ءبىراز... 190 ميلليون ادام, بۇل جاعىنان برازيليا التىنشى ورىندا. برازيليا ءبىز ءۇشىن ءالى اشىلماعان ارالداي جۇمباق جەر دەۋدىڭ دە ارتىعى بولماس. برازيليا دەسە ءبىزدىڭ كوبىمىز تەڭبىل دوپتىڭ تەڭدەسسىز شەبەرلەرىن, جانىڭدى جادىراتىپ, ءتانىڭدى سەرگىتەتىن كوفەنى, ءبىر باستالسا بىتپەيتىن دە قويمايتىن تەلەسەريالداردى عانا ويعا الامىز. ەلدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تانىپ-ءبىلۋ دە قازىرشە الدىمىزدا تۇر. وسى جاققا جۇرەردە بىرنەشە تانىسىمىزدان برازيليالىقتاردىڭ قاي تىلدە سويلەيتىنى جونىندە تامىر باسىپ بايقاعاندا كوبى يسپانشا دەپ ويلايتىنىن كوردىك. بۇكىل لاتىن امەريكاسىنىڭ يسپانشا سويلەيتىنى راس. ايتسە دە پورتۋگال تىلىندە سويلەيتىن ءبىر مەملەكەت بار – ول وسى برازيليا. بۇكىل قۇرلىقتى يسپاندىقتار جاۋلاپ العاندا بۇلاردىڭ اتا-بابالارى پورتۋگالداردىڭ ۋىسىنا تۇسكەن. بۇل ءوزى نەگىزىنەن ءبىر ۇلتتى ەل, ەل حالقىنىڭ 95 پايىزى – برازيليالىقتار. شامامەن 3 ميلليوننان استام يمميگرانتتار بار, سولاردىڭ ىشىندە جاپوندار مەن ارابتاردىڭ كوپتىگى تاڭدانارلىق.
ەندى نەگىزگى تاقىرىپقا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ برازيليا فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ جايىنا اۋىسايىق.
برازيليادان جولدانىپ, 2007 جىلى 29 قىركۇيەكتە گازەتىمىزدە جاريالانعان «قازاقستان – ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگى» اتتى ماقالامىز وسىلاي باستالعان ەكەن. ءبىز سىلتەمە ءسوزدى وسى جەردەن قايىرىپ, ەندى نەگىزگى تاقىرىپقا – ءدال بۇگىن, 2014 جىلعى 12 ماۋسىمدا بۇكىل ادامزات بالاسى الاڭداي كۇتىپ وتىرعان وراسان وقيعا – فۋتبولدان الەم چەمپيوناتى وتەتىن ەلدىڭ ەڭ اتاقتى قالاسى ريو-دە-جانەيرونىڭ جايىنا اۋىسايىق.
ريو-دە-جانەيرونىڭ الەمگە ايگىلى قالالار قاتارىنا قوسىلاتىنىنا ەشكىمنىڭ دە كۇمانى جوق. وسى ايداي اقيقاتقا كۇمان كەلتىرەتىن بىرەۋ تابىلا قالسا, ونى سەيىلتۋ ءۇشىن تاعى ءبىر دايەكسوز الۋعا تۋرا كەلەدى. ريو-دە-جانەيرودا يليا يلف پەن ەۆگەني پەتروۆتىڭ «التىن باسپاق» رومانىنىڭ اتاقتى كەيىپكەرى وستاپ بەندەرگە ەسكەرتكىش ورناتىلعان. نەگە دەيسىز عوي؟ نەگەسى سول, قالانى ءبىر كورمەككە قۇمارلىقتى, قۇشتارلىقتى كۇشەيتە تۇسكەندەردىڭ بىرەۋى وسى وستاپ. بۇكىل الەمدە كلاسسيكالىق ادەبيەتتى بىلەتىن جۇرت ءبىر جەردى كورىپ, كوڭىلى تولماعاندا وستاپتىڭ «جوق, بۇل ريو-دە-جانەيرو ەمەس» دەگەن ايگىلى ءسوزىن ازىلمەن ادىپتەپ ايتىپ جاتادى. ەسىڭىزدە بار شىعار, وستاپ استىرتىن ميلليونەر كورەيكونىڭ اقشاسىن الۋدىڭ قامىنا كىرىسەردە سەرىكتەسى بالاگانوۆقا: «مەنىڭ كەتكىم بار, شۋرا جولداس, كەتكەندە دە شىرقاپ, سوناۋ ريو-دە-جانەيرو وتپەكپىن», دەيتىن ەدى عوي. ودان ءارى قاراي اڭگىمە بىلاي ءوربيتىن.
«– مەن بالا جاسىمنان-اق ريو-دە-جانەيروعا بارۋعا ىنتىقپىن. ءسىز, ارينە, دۇنيەدە سونداي قالا بار ەكەنىن دە بىلمەيسىز.
بالاگانوۆ جابىرقاپ باسىن شايقادى. دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت بەسىگى اتاۋلىدا ول, ماسكەۋدەن باسقا, تەك كيەۆتى, مەليتوپول مەن جمەرينكانى عانا بىلەتىن. بىلايشا جەردىڭ جالپاقتىعىنا دا ەشبىر كۇمان كەلتىرگەن ەمەس-ءتى.
وستاپ كىتاپتىڭ جىرتىپ الىنعان ءبىر بەتىن ستول ۇستىنە تاستاي بەردى.
– مىناۋ «سوۆەتتىك كىشى ەنتسيكلوپەديادان» جىرتىلىپ الىنعان.
مىنەكي, مۇندا ريو-دە-جانەيرو حاقىندا بىلاي دەپ جازىلعان: «حالقىنىڭ سانى 1360 مىڭ ادام...». ءيا, «ولاردىڭ كوپشىلىگى مۋلاتتار... اتلانت مۇحيتىنىڭ كەڭ كولەمدى بۇعازى جيەگىندە...». مىنە, مىنە! «باستى كوشەلەرى ءوزىنىڭ ماگازيندەرىنىڭ بايلىعى جانە ۇيلەرىنىڭ ساۋلەتتىلىگى جاعىنان دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تاڭداۋلى دەگەن قالالاردان بىردە-ءبىر كەم تۇسپەيدى». ءتۇسىنىپ وتىرسىڭ با, شۋرا؟ بىردە كەم تۇسپەيدى! مۋلاتتار, بۇعاز, كوفە ەكسپورتى بىلايشاڭنان ايتقاندا, ونى قويارعا جەر جوق. «مەنىڭ قىزىمنىڭ بولىمسىز بىردەڭەسى بار» دەپ اتالاتىن چارلستون ءبيى... قايسىبىرىن ايتا بەرەسىڭ! ءوزىڭ دە كورىپ وتىرسىڭ نە ەكەنىن. ءبىر جارىم ميلليون ادام جانە ءبارى دە جاپپاي اق دامبالمەن جۇرەدى. مەن بۇل ارادان كەتۋىم كەرەك. سوڭعى جىلدىڭ ىشىندە سوۆەت وكىمەتى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا قىرعيقاباقتىق كۇشەيىپ كەتتى. ول سوتسياليزم ورناتپاقشى, ال ماعان ونىڭ قاجەتى جوق. سوتسياليزم قۇرۋ دەگەنىڭىز مەن ءۇشىن وتە كوڭىلسىز كاسىپ. نەلىكتەن سونشاما اقشا كەرەك ەكەنىن ەندى ۇققان بولارسىڭ؟».
وستاپتىڭ وسى جارقىن جارناماسى بالاگانوۆتى دا ەلىكتىرىپ اكەتەتىن.
« – ريو-دە-جانەيرو جاعى قالاي بولار ەكەن سوندا؟ مەنىڭ دە اق دامبال كيگىم كەلەدى.
– ريو-دە-جانەيرو مەنىڭ بالا جاستان بەرگى اسىل ارمانىم, – ۇلى كومبيناتور كەسىپ ايتتى, – وعان ارام قولىڭدى سۇعۋشى بولما. ودان دا ءىستىڭ قامىنا كىرىسەلىك».
بەندەر مەن بالاگانوۆ وزدەرىنىڭ بىلەتىن بيزنەسىن باستاي بەرسىن, ءبىز ءوز ءىسىمىزدىڭ قامىنا كىرىسەلىك. سونىمەن, «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىنىڭ بۇگىنگى ايتارى – برازيليانىڭ باس قالاسى ريو-دە-جانەيرونىڭ جايى.
![[gotowall.com]20121125_210711_4127](http://egemen.kz/wp-content/uploads/2014/06/gotowall.com20121125_210711_4127.jpg)
ءيا, برازيليانىڭ باس قالاسى ريو-دە-جانەيرو. باستى قالاسى ەمەس, ەڭ ۇلكەن قالاسى دا ەمەس. ەلدىڭ باستى قالاسى, ياعني استاناسى – برازيليا. ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى – سان-پاۋلۋ. برازيليا فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى برازيليا ەكەنى دە, فەدەرالدى وكرۋگ ۇكىمەتىنىڭ رەزيدەنتسياسى سوندا ورنالاسقانى دا, ەل ءومىرىنىڭ بارشا ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا شەشىمدەر 1960 جىلى پرەزيدەنت جۋسەلينۋ كۋبيچەك دي وليۆەيرانىڭ (ايتقانداي, ۇلتتىق تەگى جاعىنان – چەح) پارمەنىمەن استانا رەتىندە ۇلى ارحيتەكتور وسكار نيمەيەردىڭ جوباسىمەن اتىمەن جاڭادان سالىنعان سول قالادا قابىلداناتىنى دا, وزىندە 11 ميلليوننان استام, ماڭايىمەن قوسقاندا 20 ميلليوننان استام حالقى بار سان-پاۋلۋدىڭ برازيليانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل باتىس جارتى شاردىڭ دا ەڭ ۇلكەن قالاسى, كوككە بوي تىرەگەن عيماراتتارى نەگىزىنەن شىنى مەن مەتالدان ورىلگەن شۋلى شاھار ەكەندىگى دە راس. سونىمەن بىرگە, برازيليانى ويعا العان كەزدە برازيليادان بۇرىن, سان-پاۋلۋدان بۇرىن استانا اتاعىنان ايىرىلعانىنا جارتى عاسىردان اسقان, تۇرعىندارىنىڭ سانى 6 ميلليوننان جاڭا اسقان ريو-دە-جانەيرونىڭ اتى اۋىزعا الدىمەن ورالاتىنى تاعى راس. تىزگىندى ساياساتتا برازيلياعا, ونەركاسىپتە سان-پاۋلۋعا بەرىپ قويعانىمەن, بۇل قالا تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ تۋىن ۇستاپ قالدى دا, بارا-بارا ءبىر برازيلياداعى عانا ەمەس, بۇكىل امەريكا قۇرلىعىنداعى كۋرورت ورتالىعىنا اينالا ءبىلدى.
مۇنىڭ باستى سەبەبى – ريو-دە-جانەيرونىڭ عاجايىپ كوركەمدىگى. ريونىڭ «كەرەمەت قالا» دەگەن بەيرەسمي اتاۋى دا بار. «قۇداي الەمدى التى كۇندە جاراتقان. ال جەتىنشى كۇنى ريو-دە-جانەيرونى جاساعان» – برازيليالىقتار وسىلاي دەپ ازىلدەگەندە بارىنەن بۇرىن قالانىڭ كورگەن جاننىڭ ءبارىن تاڭ-تاماشا قالدىرارلىق تابيعات اياسىندا ورنالاسقانىن, سونشالىقتى سۇلۋ ەتىپ سالىنعانىن, شىن مانىندە پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىكپەن ورناتىلعانىن ايتادى. ايتسا ايتقانداي-اق. قالانىڭ ءبىر جاق بەتىن اتلانت مۇحيتىنىڭ الىپ شالقار ايدىنى الىپ جاتىر, تەڭىز جاق بەتتەن قۇمى مايدا جاعاجايلاردىڭ اپپاق, پالمالاردىڭ كوكپەڭبەك جولاعى قورشاعان, ءبىر جاق بەتىندە كوكشىل بۇعازدىڭ ءدال تۇبىنەن تەسىپ شىققانداي بولىپ وقشىرايعان تاۋ شىڭدارى سامساپ تۇر, تاۋ بەتكەيىنىڭ ءبارى سىڭسىعان تروپيكالىق ورمان. جاعالاۋعا جاقىن شىڭداردىڭ اراسىنان تۇتاستاي گرانيتتەن تۇراتىن ەكى شىڭ ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. بيىكتىگىمەن دە, ادەمىلىگىمەن دە. وسىدان ەندى ءوزىڭىز كوزگە ەلەستەتە بەرىڭىز. «قار اپپاق, تۇلكى قىزىل, بۇركىت قارا» دەگەندەي, كوگىلدىر اسپان, كوكشىل تەڭىز, اپپاق قۇمدى جاعالاۋ, جاسىل پالمالى جيەك, قىزعىلت ءمارمار تاۋلار, اق شاعالاداي اقشاڭقان عيماراتتار, ءبار-ءبارى ءبىر-بىرىمەن استاسا, جىمداسا, جالعاسا كەلىپ الىپ اۋقىمدى سۇلۋ سۋرەت سالىپ شىعادى. نۋ جىنىستى توعايلارمەن قالىڭ ەتىپ قاپتالعانداي, تۇرقى تاڭ-تاماشا قالدىراتىن تاۋلاردىڭ اياسىندا نەبىر كوك تىرەگەن ۇيلەرىڭىزدىڭ ءوزى ادەمىلىك ءۇشىن ادەيى ورناتىپ قويعان انشەيىن ويىنشىقتاي بولىپ كورىنەدى. وعان ەندى قالانىڭ تروپيكالىق ورمانعا ورانىپ تۇرعانىن, اۋا رايىنىڭ سۋبەكۆاتورلىق دەلىنەتىن جانعا جايلىلىعىن, قىس ايلارىنىڭ وزىندە تەمپەراتۋراسى +18 گرادۋستان ەش تومەندەمەيتىن جىلىلىعىن, جاۋىن-شاشىننىڭ جىلدىڭ ءون بويىندا بىردەي تۇسەتىنىن قوسساڭىز, ريو-دە-جانەيروڭىز كادىمگى جۇماقتاي جەردىڭ ءوزى بولادى دا شىعادى.
سونداي بولىپ شىعاتىندىقتان دا ەۋروپالىقتار بۇل جەرگە يەلىك ەتۋ ءۇشىن قىرقىسۋداي-اق قىرقىسقان. 1502 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا گۋانابارا شىعاناعىنا العاش رەت پورتۋگال تەڭىزشىلەرى كەمە تۇمسىعىن تىرەگەن ەكەن. ارادا ءتورت جىل وتكەندە جاڭاعى جەرگە فرانتسۋزدار كەلىپ كيلىگىپ, قونىس-مەكەن سالىپ تاستايدى. وعان كونە قوياتىن پورتۋگالدار ما, وزدەرى اشقان جەردى قورعاۋعا ۇرىس سالىپ, باس-اياعى ون ەكى جىلداي سوعىسىپ ءجۇرىپ, 1567 جىلى فرانتسۋزداردى اقىرى ىعىستىرىپ شىعارادى. كەيىننەن ريو-دە-جانەيرو بۇكىل برازيلياداعى پورتۋگال تاجىنە قاراستى جەردىڭ ءبارىنىڭ استاناسى بولىپ جاريالانادى. ونى ايتاسىز, ناپولەون اسكەرىمەن شايقاسا ءجۇرىپ, جەڭىلۋگە اينالعاندا 1808 جىلى پورتۋگاليانىڭ كورول سارايى برازيلياعا كوشىرىلىپ, بۇكىل الەمدەگى پورتۋگال يمپەرياسىنىڭ ءبىراز ۋاقىت وسى ريو-دە-جانەيرودان باسقارىلىپ تۇرعان كەزى دە بار تاريحتا.
بۇل جەرگە العاشقى پورتۋگالدار قاڭتار ايىندا كەلگەنىن ايتتىق قوي. قالا اتى سول ايدىڭ اتاۋىمەن بايلانىستى. ريو – يسپانشا «وزەن». ەكۆادورداعى ريوبامبا, پاراگۆايداعى ريو-بەرمەحو, مەكسيكاداعى ريو-گراندە, ارگەنتيناداعى ريو-دۋلسە سەكىلدى قالالاردىڭ ءبارىنىڭ اتى سول وزەندەردىڭ بويىنا سالىنعاندىقتان قويىلعان. ريو-دە-جانەيرو – «قاڭتارداعى وزەن» دەگەن ءسوز. قاڭتار ايىندا اشىلعانىنا قاراپ ايتىلعان. كۇنى كەشەگە دەيىن قاڭتاردى «يانۆار», وعان دەيىن ەسكىشەلەۋ ادەبيەتتە «عينۋار» دەپ كەلگەنىمىزدى ازىرشە ۇمىتقان جوقپىز. ءبىر قىزىعى, «وزەندى قالا» اتالعانىمەن بۇل جەردە ەشقانداي دا وزەن جوق. كونكيستادورلار العاش كورگەندە تاۋ شاتقالىنا سۇعىنا كىرىپ جاتقان شىعاناق سۋىن وزەن دەپ ويلاپ قالىپتى. قالا اتىنداعى ايقىن قاتەلىكتى قويعاندا بۇل ەلدىڭ ءوزىنىڭ اتىندا دا الىپ بارا جاتقان ماعىنا شامالى. ەلدى جاۋلاپ العان پورتۋگالدار سول جەردەن «برازيل» دەپ اتالاتىن قۇرىلىسقا تاپتىرمايتىن ءدىڭى قاتتى ساندال اعاشىن ەۋروپاعا تاسي-تاسي ءجۇرىپ, كەيىننەن ول اعاشتىڭ شىققان جەرىن دە الگى اعاشتىڭ اتىمەن اتاي سالعان. بىلايشا ايتقاندا, برازيليا – ءبرازيلدى جەر دەگەن عانا ءسوز. قىسقاسى, وكىنىشكە وراي, بەردىبەك رومانى كەيىپكەرىنىڭ دولبارى, ياعني «برازيليا» ءسوزى سول جەردى العاش اشقان قازاقتىڭ ەلدىڭ ۇلان-عايىر ۇلكەندىگىنە اڭ-تاڭ قالىپ, «ءبىراز ەل, ءا؟» دەپ تاڭدانۋىنان قويىلعان دەگەنى دۇرىستىققا جاتا قويمايتىنىن اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدى...
ريو-دە-جانەيرونىڭ باستى سيمۆولى – قۇتقارۋشى حريستوس ەسكەرتكىشى. بۇل ءمۇسىننىڭ اۋەلگى كەرەمەتى – تۇرعان جەرى. ءمۇسىن بيىكتىگى 704 مەترلىك كوركوۆادۋ توبەسىنىڭ ۇشار باسىنا ورناتىلعان. ستاتۋيانىڭ ءوزىنىڭ بيىكتىگى – 30 مەتر. 7 مەترلىك تۇعىرتاسى تاعى بار. بۇكىل ريو سول توبەنىڭ اياسىندا جاتىر. اسپانعا شىقساڭىز دا, جەرگە تۇسسەڭىز دە الدىمەن كورەتىنىڭىز – حريستوس. قالانىڭ بىردە-ءبىر تۇكپىرىنەن حريستوس كورىنبەي قالمايدى. كۇندىز دە, تۇندە دە حريستوس توبەدەن تونەدى دە تۇرادى. تۇندە ستاتۋياعا 1964 جىلى امەريكالىق «دجەنەرال ەلەكتريك» فيرماسى ورناتقان اسا قۋاتتى 44 پروجەكتور جارىق ءتۇسىرىپ, ونىڭ اسەرى كۇندىزگىدەن دە كۇشەيىپ كەتەدى. ءبىز پرەزيدەنت ۇشاعىمەن ريو-دە-جانەيروعا جەتكەندە قالا ءتۇن قۇشاعىنا ورانىپ ۇلگەرگەن ەكەن. سوندا اۋەجايعا تومەندەپ كەلە جاتىپ, يلليۋميناتوردان العاش كورگەنىمىز قۇتقارۋشى حريستوس ەسكەرتكىشى بولعان ەدى.
ەسكەرتكىشتى ورناتۋ يدەياسى برازيليا تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءجۇز جىلدىعى اتالعان 1922 جىلى تۋىنداعان ەكەن. ۇلت سيمۆولىنا اينالۋعا ءتيىستى ءمۇسىننىڭ جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرستا ارحيتەكتور ەكتور دا سيلۆا كوستانىڭ ۇسىنعان نۇسقاسى جەڭىپ شىعىپتى. تاۋ باسىنداعى ۇشار بيىككە حريستوستى اسپانداتپاق بولعان نيەتتى جالعىز بۇل قالانىڭ ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ تۇرعىندارى قوستاپ, قولداپ الىپ كەتىپتى. شىركەۋ بۇكىل ەل بويىنشا قارجى جيناپ, ءمۇسىندى ورناتۋشىلار ەشقانداي قيىندىق كورمەپتى. بۇل يدەيانىڭ جالپاق جۇرتتى جەلپىندىرىپ جىبەرگەنىنىڭ جايى مىنادا. سونىڭ الدىندا ءدال سول جەرگە حريستوفور كولۋمبتىڭ الىپ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ۇسىنىلىپ, حالىق ءبىر شەشىمگە كەلە الماي ءارى-ءسارى بولىپ ءجۇر ەكەن. ءبىر جاعىنان قاراساڭ, امەريكانى اشقان ادامعا قۇرمەت كورسەتكەن دۇرىس تا سياقتى, ءبىر جاعىنان قاراساڭ, قانشا جەردەن جەر-جاھانعا اتى جايىلعان جيھانگەز بولعانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە كادىمگى تەڭىزشى دەگەندەي, تىم ارتىق قۇرمەت تە سياقتى... ال حريستوستىڭ ءجونى باسقا. ءتۇۋ توبەدەن قاراپ تۇرعانى, سەنىڭ ءاربىر قيمىلىڭدى كورىپ تۇرعانى كوڭىلىڭدى وسىرمەي, تاۋبەڭە تۇسىرمەي قويمايدى.
ەسكەرتكىشتىڭ ەرەندىگىن, اۆتورلار ء(مۇسىنشىسى – پول لاندوۆسكي) ويىنىڭ تەرەڭدىگىن كوركوۆادۋ تاۋىنىڭ توبەسىنە شىققاندا ەرەكشە سەزىنەسىز.
بۇل ءبىر عاجاپ كورىنىس. حريستوس قوس قولىن ايقارا جايعان كۇيى قالاعا قاراپ تۇر. قولدى ايقارا جايۋ ءبىر جاعىنان اياۋشىلىقتىڭ, ءبىر جاعىنان شاپاعاتتىڭ, ءبىر جاعىنان قۋانىشتىڭ, ءبىر جاعىنان مەرەيلەنۋدىڭ بەلگىسى. عايسا پايعامبار وسى قۇشاق جايۋى ارقىلى قالاعا, قالا ارقىلى بۇكىل ەلگە, ەل ارقىلى بۇكىل ۇمبەتتەرىنە اياۋشىلىق تانىتىپ تا تۇر, شاپاعاتىن توگىپ تە تۇر, قۋانىشىن جەتكىزىپ تە تۇر, مەرەيلەنەتىنىن ءبىلدىرىپ تە تۇر.
ءمۇسىننىڭ الىپتىعى قايران قالدىرادى. ينتەرنەت ماتەريالدارىندا سايتتان سايتقا كوشىپ جۇرەتىن مىنا دەرەكتەردى ءبىز دە كەلتىرمەي تۇرا المايمىز. مۇسىندەگى باستىڭ سالماعى 35,6 توننا. ءار ساۋساقتىڭ سالماعى – 9,1 توننا. حريستوستىڭ قوس قولىن جايعانداعى قۇشاعىنىڭ اراسى – 23 مەتر. ءمۇسىننىڭ جالپى سالماعى تۋرالى دەرەكتى تابا المادىق, بىراق ونىڭ بيىكتىگى 30 مەتر ەكەنىنە قاراپ, سول ساندى شامالاپ شىعارا بەرۋگە دە بولاتىنداي. وسىنداي عالاماتتى تەمىر-بەتوننان قۇيىپ, سۇر ءتۇستى تاسپەن قاپتاپ, جەر تۇبىندەگى پاريجدەن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا جەتكىزگەن جانكەشتىلىككە قايران قالماسقا ءاددىڭ جوق.
وسىنشا بيىكتىگىنە قاراماستان, قۇتقارۋشى حريستوس مۇسىنىنە كوتەرىلۋ وپ-وڭاي. سوناۋ 1855 جىلى تارتىلعان ترامۆاي جەلىسى اينالىپ-اينالىپ ءجۇرىپ, توبە باسىنا جاپ-جاقىن جەرگە جەتكىزەدى. ونىڭ سوڭعى ايالداماسى ستاتۋياعا نەبارى 40 مەتر جەردە عانا. سودان باسپالداقپەن 220 ساتى باسىپ, كورۋ الاڭىنا كوتەرىلەسىز. وعان قوسا 1884 جىلى ورناتىلعان فۋنيكۋلەر تاعى بار. ونىڭ ۆاگوندارى ءمۇسىننىڭ ءدال تۇبىنە 30 مينۋتتا جەتكىزەدى. كورۋ الاڭىنداعى شارباقتىڭ استى – قۇلاما جار. سودان دا قالاعا قاراعانىڭىزدا ءسىز دە اۋەدە پارلاپ بارا جاتقانداي اسەردە بولاسىز.
2013 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە «الەمگە ايگىلى حرام» ايدارىمەن جاريالانعان «بوروبۋدۋر» دەگەن ماقالامىزدا: «ءبىراز جىلدان بەرى ەل-ەلدىڭ عالىمدارى, جۋرناليستەرى جاڭا ءداۋىردىڭ 7 كەرەمەتىن انىقتاۋ ءۇشىن اۋىق-اۋىق ينتەرنەت-ساۋالداما جۇرگىزىپ قويادى. ەگيپەتتەگى حەوپس پيراميداسى باستاعان بارشاعا بەلگىلى 7 كەرەمەتتەن كەيىن دە ادامزات نەبىر عاجايىپتاردى جاساعان جوق پا؟ ولار دا لايىقتى ارداقتالۋعا ءتيىستى ەمەس پە؟ جاڭا ءداۋىردىڭ 7 كەرەمەتى تىزىمىنە ۇمىتكەرلەر بولىپ ۇلى قىتاي قورعانى, كوليزەي, ماچۋ-پيكچۋ, پەترا قالاسى, ءتاج-ماحال, ريو-دە-جانەيروداعى حريستوس ستاتۋياسى, مەكسيكاداعى چيچەن-يتسا پيراميداسى سياقتى اتاقتى نىساندار جازىلىپ جاتىر. سولاردىڭ اراسىندا اتى اتالاتىنداردىڭ ءبىرى – بوروبۋدۋر. ياۆاعا بارىپ, ونى باس-اياعى ءتورت ساعات بويى ەمىن-ەركىن ارالاپ شىققاننان كەيىن ءبىز ءوز باسىمىز بوروبۋدۋر سول تىزىمگە ۇمىتكەرلەر قاتارىنا ەنۋگە شىن لايىقتى ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزىپ, كوڭىلىمىزدى سەندىرىپ قايتتىق», دەپ جازعانبىز. سول ايتقانداي, ريو-دە-جانەيروعا بارساڭىز, ءسىز دە سونداعى حريستوس ستاتۋياسى جاھان بويىنشا جاساقتالىپ جاتقان جاڭا تىزىمگە ەنۋگە شىن لايىقتى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ, كوڭىل سەندىرىپ قايتاسىز.
وسى مۇسىنگە بايلانىستى اڭگىمەنى تۇيىندەردە مىنا ءبىر جايدى ايتپاي كەتە المايمىز. پرەزيدەنتتىڭ بەيرەسمي باعدارلاماسىندا ساپاردىڭ سوڭعى كۇنىندە كوركوۆادۋ توبەسىنە كوتەرىلىپ, قالانى, ەسكەرتكىشتى تاماشالاۋ كوزدەلگەنىنەن حاباردار بولاتىنبىز. ريو-دە-جانەيرودان ۇشىپ شىعاتىن كۇنگى تاڭدا قالانى قالىڭ تۇمان باسىپ تۇردى. حريستوس ەسكەرتكىشى دە كورىنە قويمادى. ءتىپتى ءمۇسىننىڭ تۇبىنە بارعاندا دا كورىنبەيتىندەي بولدى. بىراق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بارعاندا ءبارى دە وزگەرىپ سالا بەردى. از عانا ساتكە بولسا دا. ول وقيعانى بىزبەن ساپارلاس بولعان, بۇگىندە مارقۇم جۋرناليست ولەگ كۆياتكوۆسكي «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 2007 جىلعى 2 قازانداعى نومىرىندە شىققان «كوكجيەكتىڭ ءبارى دە اشىلعاندا» اتتى ماقالاسىندا بىلاي كەلتىرگەن:
«... ءيا, وعان بارلىق كوكجيەكتەر اشىلادى. ءدال سولاي ەكەنىنە سۇرعىلت تۇماندى تاڭدا كوركوۆادۋ تاۋىندا بۇكىل ريوعا ايقارا قۇشاق اشىپ, جول بولسىن ايتىپ تۇرعان حريستوستىڭ جانىنا جينالعان ءارتۇرلى ەلدەردىڭ جۇزدەگەن ازاماتتارى تاعى دا كوز جەتكىزە الدى.
قاس قىلعاندا كوپاكابانا قۇمىمەن جىلجىپ, «اڭىزعا اينالعان جاعاجايداعى» فۋتبولشىلاردى دا قۋىپ شىعارعان تۇمان سەيىلمەي تۇردى دا الدى.
– تاعى ءسال عانا كۇتەيىك, – دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سول-اق ەكەن, ءدال وسى سوزدەن كەيىن حريستوس بارلىق تۋريستەردىڭ كوز الدىندا جارقىراپ اشىلا قالدى. بوزاڭ بۇلتتاردىڭ اراسىنان الىپ ستاتۋيانىڭ بۇكىل اۋقىمى كورىندى.
اشىلدى دا قايتادان جابىلا قالدى. تۇعىرتاس جانىندا تۇرعاندار دۋىلداتا قول سوقتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە سان ءتۇرلى تىلدە «راحمەت!» دەگەن العىسقا تولى سوزدەر ەستىلدى!
ول ءدال سول ساتتە ادامدارعا ريو سيمۆولىن كورۋگە كومەكتەستى مە؟
مەنىڭ ويىمشا, تەك سول سيمۆولدى عانا كورۋگە كومەكتەسكەن جوق.
حالىقتىڭ, ادام مەن ەلدىڭ جانى شىنايى دوستىققا جانە الەمگە ايقارا اشىلعان كەزدە ءبىزدىڭ ورتاق ءومىرىمىز الدىمىزدان كەز كەلگەن كوكجيەكتى اشادى.
... سولاي ەتكەندە عانا. سولاي ەتكەندە عانا. تەك سولاي».
ءبىز جۇيرىك ءجۋرناليستىڭ بۇل سوزدەرىنە تۇسىنىكتەمە جاساپ جاتپاي-اق قويايىق.
پرەزيدەنتتىڭ اۋەجايعا بارا جاتقان جولدا «ماراكانا» ستاديونىن كورىپ ءوتۋى دە ولجا بولدى. 200 مىڭ جانكۇيەر سياتىن كەرەمەت كولەمىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, سوناۋ 1950 جىلى برازيلياداعى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالى وسىندا وتكەنىن, جالپى فۋتبول تاريحىنداعى ەڭ دراماتيزمگە تولى ماتچ وسىندا وينالعانىن (بۇلاي دەمەي, قالاي دەيىك ەندى, ەگەر سول كۇنى «ماراكاناعا» جينالعان 200 مىڭ جانكۇيەردىڭ كوز الدىندا ۋرۋگۆاي كومانداسى برازيليا قۇراماسىن 2:1 ەسەبىمەن جەڭىپ, بۇكىل ۇلتتى زار جىلاتىپ كەتسە!) ەسكەرسەك, ال بيىل سول «ماراكانا» مەكسيكانىڭ «اتستەكا» ستاديونىنان كەيىن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالدىق ماتچى وينالعان ەكىنشى ستاديون بولعالى تۇرعانىن ەسكەرسەك, سول الاڭدا ۇلى پەلە, گاررينچا, جايرزينو, توستاو, ۆاۆا سياقتى عاجايىپ ويىنشىلار ونەر كورسەتكەنىن ەسكەرسەك, «ماراكانانىڭ» قادىر-قاسيەتى ارتا تۇسەدى. ايتقانداي, سول جولعى ساپاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا برازيليا پرەزيدەنتى لۋلا دا سيلۆا ۇلى پەلەنىڭ ءوزى قول قويعان 10-شى ءنومىرلى فۋتبولكا مەن فۋتبول دوبىن سىيلاعان ەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ دوپتى قولعا ۇستاي سالماي, كادىمگى فۋتبولشىداي جەرگە تۇسىرمەي, بىرنەشە رەت قاقپاقىلداتقانىنا جينالعان جۇرتشىلىق ءدان ريزا بولعان. گازەتتە ونى دا جازعانبىز.
ەلباسىنىڭ رەسمي ساپارىن گازەت بەتىندە كورسەتۋگە بارعاندا قالانى ابدەن ارالاي المايتىنىڭ تۇسىنىكتى. سوندا دا ريو-دە-جانەيرودا وتكىزگەن ەكى تاۋلىكتىڭ ىشىندە رەداكتسياعا ماتەريالىمىزدى جىبەرە سالىسىمەن قالا كوشەلەرىنە شىعۋعا اسىققانىمىز, ءبىراز بەلگىلى ورىنداردى كەيبىرىن ىشتەي, كوبىن سىرتتاي بولسا دا كورە العانىمىز, تاڭ اتپاي الەمگە ايگىلى كوپاكابانا جاعاجايىنا جەتىپ, اتلانت مۇحيتىنىڭ سۋىنا تۇسكەنىمىز ەستە قالدى. بارىنەن ەستە قالعانى – ەلشىلىكتەن كولىك سۇراتىپ, اتىشۋلى فاۆەلدەرگە (قالانىڭ ەڭ شەتكەرى, ەڭ كەدەي, ەڭ قىلمىستى اۋداندارى) بارۋعا تاۋەكەل ەتكەنىمىز. ريو-دە-جانەيرودا جۇزدەگەن فاۆەل بار. ۆيكيپەديا: «بۇلار شىن مانىندە مەملەكەت ىشىندەگى شاعىن مەملەكەتتەر. فەدەرالدىق بيلىك ءىس جۇزىندە فاۆەلدەردىڭ شارۋاسىنا ارالاسپايدى. فاۆەلدەردىڭ كوبىندە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى وتە تومەن, مۇندا كوبىنە ەڭ قاراپايىم جاعدايدىڭ ءوزى جاسالمايدى, مەكتەپ, اۋرۋحانا دەگەن بولمايدى, سونىڭ سالدارىنان قىلمىستىق جاعداي سۇمدىق ءورشىپ, سانيتارلىق احۋال جانتۇرشىگەرلىك كۇيگە جەتەدى», دەپ جازعانىن عانا ەسكە سالايىق.
جالپى, وقيمىن دەگەن ادامعا ريو تۋرالى ادەبيەت جەتىپ جاتىر. ريو-دە-جانەيرودا كىم تۇرماعان, بۇل قالا جايىندا كىم جازباعان دەسەڭىزشى. اناتول فرانس, ەنريكو كارۋزو, البەرت ەينشتەين, ماريا كيۋري, توماس مانن, رەديارد كيپلينگ, ستەفان تسۆەيگ, ورسون ۋەللس, البەر كاميۋ, گرەم گرين, جان پول سارتر سياقتى ۇلى تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسى دا ريوعا كەلگەن, ريونىڭ كەرەمەتتەرىن كورگەن, تاڭدانا, تامسانا, تەبىرەنە ءسوز ەتكەن. ولاردىڭ ءبارى ينتەرنەتتە سىقاسىپ تۇر. قالا تۋرالى تولىعىراق بىلگىڭىز كەلسە, بەلگىلى قالامگەر رۋي كاسترونىڭ «كارناۆال ۆ وگنە» دەگەن تاماشا كىتابىن وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەر ەدىك.
ارينە, ريو-دە-جانەيرو ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە سىرىنا قانىعا قوياتىن قالا ەمەس. ايتسە دە, وسىدان جەتى جىل بۇرىنعى كورگەندەرىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ, ودان بەرى وقىعاندارىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, وسى ماقالانى فۋتبولدان الەم بىرىنشىلىگى باستالار كۇنى نازارىڭىزعا ۇسىنۋعا تاۋەكەل ەتتىك. بۇيىرتسا, ناقتى ايتقاندا, بەلگىلى قايراتكەر ازاماتىمىز تەمىرحان دوسمۇحامەدوۆ ءبىزدى 2016 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتەتىن جازعى وليمپيالىق ويىندارعا الىپ بارماق بولىپ جۇرگەن ۋادەسىن ورىنداسا, الەمگە ايگىلى بۇل قالا جايىندا تاعى دا قالام تارتىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. قازىرشە – بارىمەن بازار.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
ءيا, برازيليانىڭ باس قالاسى ريو-دە-جانەيرو. باستى قالاسى ەمەس, ەڭ ۇلكەن قالاسى دا ەمەس. ەلدىڭ باستى قالاسى, ياعني استاناسى – برازيليا. ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى – سان-پاۋلۋ. برازيليا فەدەراتيۆتى رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى برازيليا ەكەنى دە, فەدەرالدى وكرۋگ ۇكىمەتىنىڭ رەزيدەنتسياسى سوندا ورنالاسقانى دا, ەل ءومىرىنىڭ بارشا ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا شەشىمدەر 1960 جىلى پرەزيدەنت جۋسەلينۋ كۋبيچەك دي وليۆەيرانىڭ (ايتقانداي, ۇلتتىق تەگى جاعىنان – چەح) پارمەنىمەن استانا رەتىندە ۇلى ارحيتەكتور وسكار نيمەيەردىڭ جوباسىمەن اتىمەن جاڭادان سالىنعان سول قالادا قابىلداناتىنى دا, وزىندە 11 ميلليوننان استام, ماڭايىمەن قوسقاندا 20 ميلليوننان استام حالقى بار سان-پاۋلۋدىڭ برازيليانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل باتىس جارتى شاردىڭ دا ەڭ ۇلكەن قالاسى, كوككە بوي تىرەگەن عيماراتتارى نەگىزىنەن شىنى مەن مەتالدان ورىلگەن شۋلى شاھار ەكەندىگى دە راس. سونىمەن بىرگە, برازيليانى ويعا العان كەزدە برازيليادان بۇرىن, سان-پاۋلۋدان بۇرىن استانا اتاعىنان ايىرىلعانىنا جارتى عاسىردان اسقان, تۇرعىندارىنىڭ سانى 6 ميلليوننان جاڭا اسقان ريو-دە-جانەيرونىڭ اتى اۋىزعا الدىمەن ورالاتىنى تاعى راس. تىزگىندى ساياساتتا برازيلياعا, ونەركاسىپتە سان-پاۋلۋعا بەرىپ قويعانىمەن, بۇل قالا تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ تۋىن ۇستاپ قالدى دا, بارا-بارا ءبىر برازيلياداعى عانا ەمەس, بۇكىل امەريكا قۇرلىعىنداعى كۋرورت ورتالىعىنا اينالا ءبىلدى.
مۇنىڭ باستى سەبەبى – ريو-دە-جانەيرونىڭ عاجايىپ كوركەمدىگى. ريونىڭ «كەرەمەت قالا» دەگەن بەيرەسمي اتاۋى دا بار. «قۇداي الەمدى التى كۇندە جاراتقان. ال جەتىنشى كۇنى ريو-دە-جانەيرونى جاساعان» – برازيليالىقتار وسىلاي دەپ ازىلدەگەندە بارىنەن بۇرىن قالانىڭ كورگەن جاننىڭ ءبارىن تاڭ-تاماشا قالدىرارلىق تابيعات اياسىندا ورنالاسقانىن, سونشالىقتى سۇلۋ ەتىپ سالىنعانىن, شىن مانىندە پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىكپەن ورناتىلعانىن ايتادى. ايتسا ايتقانداي-اق. قالانىڭ ءبىر جاق بەتىن اتلانت مۇحيتىنىڭ الىپ شالقار ايدىنى الىپ جاتىر, تەڭىز جاق بەتتەن قۇمى مايدا جاعاجايلاردىڭ اپپاق, پالمالاردىڭ كوكپەڭبەك جولاعى قورشاعان, ءبىر جاق بەتىندە كوكشىل بۇعازدىڭ ءدال تۇبىنەن تەسىپ شىققانداي بولىپ وقشىرايعان تاۋ شىڭدارى سامساپ تۇر, تاۋ بەتكەيىنىڭ ءبارى سىڭسىعان تروپيكالىق ورمان. جاعالاۋعا جاقىن شىڭداردىڭ اراسىنان تۇتاستاي گرانيتتەن تۇراتىن ەكى شىڭ ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. بيىكتىگىمەن دە, ادەمىلىگىمەن دە. وسىدان ەندى ءوزىڭىز كوزگە ەلەستەتە بەرىڭىز. «قار اپپاق, تۇلكى قىزىل, بۇركىت قارا» دەگەندەي, كوگىلدىر اسپان, كوكشىل تەڭىز, اپپاق قۇمدى جاعالاۋ, جاسىل پالمالى جيەك, قىزعىلت ءمارمار تاۋلار, اق شاعالاداي اقشاڭقان عيماراتتار, ءبار-ءبارى ءبىر-بىرىمەن استاسا, جىمداسا, جالعاسا كەلىپ الىپ اۋقىمدى سۇلۋ سۋرەت سالىپ شىعادى. نۋ جىنىستى توعايلارمەن قالىڭ ەتىپ قاپتالعانداي, تۇرقى تاڭ-تاماشا قالدىراتىن تاۋلاردىڭ اياسىندا نەبىر كوك تىرەگەن ۇيلەرىڭىزدىڭ ءوزى ادەمىلىك ءۇشىن ادەيى ورناتىپ قويعان انشەيىن ويىنشىقتاي بولىپ كورىنەدى. وعان ەندى قالانىڭ تروپيكالىق ورمانعا ورانىپ تۇرعانىن, اۋا رايىنىڭ سۋبەكۆاتورلىق دەلىنەتىن جانعا جايلىلىعىن, قىس ايلارىنىڭ وزىندە تەمپەراتۋراسى +18 گرادۋستان ەش تومەندەمەيتىن جىلىلىعىن, جاۋىن-شاشىننىڭ جىلدىڭ ءون بويىندا بىردەي تۇسەتىنىن قوسساڭىز, ريو-دە-جانەيروڭىز كادىمگى جۇماقتاي جەردىڭ ءوزى بولادى دا شىعادى.
سونداي بولىپ شىعاتىندىقتان دا ەۋروپالىقتار بۇل جەرگە يەلىك ەتۋ ءۇشىن قىرقىسۋداي-اق قىرقىسقان. 1502 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا گۋانابارا شىعاناعىنا العاش رەت پورتۋگال تەڭىزشىلەرى كەمە تۇمسىعىن تىرەگەن ەكەن. ارادا ءتورت جىل وتكەندە جاڭاعى جەرگە فرانتسۋزدار كەلىپ كيلىگىپ, قونىس-مەكەن سالىپ تاستايدى. وعان كونە قوياتىن پورتۋگالدار ما, وزدەرى اشقان جەردى قورعاۋعا ۇرىس سالىپ, باس-اياعى ون ەكى جىلداي سوعىسىپ ءجۇرىپ, 1567 جىلى فرانتسۋزداردى اقىرى ىعىستىرىپ شىعارادى. كەيىننەن ريو-دە-جانەيرو بۇكىل برازيلياداعى پورتۋگال تاجىنە قاراستى جەردىڭ ءبارىنىڭ استاناسى بولىپ جاريالانادى. ونى ايتاسىز, ناپولەون اسكەرىمەن شايقاسا ءجۇرىپ, جەڭىلۋگە اينالعاندا 1808 جىلى پورتۋگاليانىڭ كورول سارايى برازيلياعا كوشىرىلىپ, بۇكىل الەمدەگى پورتۋگال يمپەرياسىنىڭ ءبىراز ۋاقىت وسى ريو-دە-جانەيرودان باسقارىلىپ تۇرعان كەزى دە بار تاريحتا.
بۇل جەرگە العاشقى پورتۋگالدار قاڭتار ايىندا كەلگەنىن ايتتىق قوي. قالا اتى سول ايدىڭ اتاۋىمەن بايلانىستى. ريو – يسپانشا «وزەن». ەكۆادورداعى ريوبامبا, پاراگۆايداعى ريو-بەرمەحو, مەكسيكاداعى ريو-گراندە, ارگەنتيناداعى ريو-دۋلسە سەكىلدى قالالاردىڭ ءبارىنىڭ اتى سول وزەندەردىڭ بويىنا سالىنعاندىقتان قويىلعان. ريو-دە-جانەيرو – «قاڭتارداعى وزەن» دەگەن ءسوز. قاڭتار ايىندا اشىلعانىنا قاراپ ايتىلعان. كۇنى كەشەگە دەيىن قاڭتاردى «يانۆار», وعان دەيىن ەسكىشەلەۋ ادەبيەتتە «عينۋار» دەپ كەلگەنىمىزدى ازىرشە ۇمىتقان جوقپىز. ءبىر قىزىعى, «وزەندى قالا» اتالعانىمەن بۇل جەردە ەشقانداي دا وزەن جوق. كونكيستادورلار العاش كورگەندە تاۋ شاتقالىنا سۇعىنا كىرىپ جاتقان شىعاناق سۋىن وزەن دەپ ويلاپ قالىپتى. قالا اتىنداعى ايقىن قاتەلىكتى قويعاندا بۇل ەلدىڭ ءوزىنىڭ اتىندا دا الىپ بارا جاتقان ماعىنا شامالى. ەلدى جاۋلاپ العان پورتۋگالدار سول جەردەن «برازيل» دەپ اتالاتىن قۇرىلىسقا تاپتىرمايتىن ءدىڭى قاتتى ساندال اعاشىن ەۋروپاعا تاسي-تاسي ءجۇرىپ, كەيىننەن ول اعاشتىڭ شىققان جەرىن دە الگى اعاشتىڭ اتىمەن اتاي سالعان. بىلايشا ايتقاندا, برازيليا – ءبرازيلدى جەر دەگەن عانا ءسوز. قىسقاسى, وكىنىشكە وراي, بەردىبەك رومانى كەيىپكەرىنىڭ دولبارى, ياعني «برازيليا» ءسوزى سول جەردى العاش اشقان قازاقتىڭ ەلدىڭ ۇلان-عايىر ۇلكەندىگىنە اڭ-تاڭ قالىپ, «ءبىراز ەل, ءا؟» دەپ تاڭدانۋىنان قويىلعان دەگەنى دۇرىستىققا جاتا قويمايتىنىن اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدى...
ريو-دە-جانەيرونىڭ باستى سيمۆولى – قۇتقارۋشى حريستوس ەسكەرتكىشى. بۇل ءمۇسىننىڭ اۋەلگى كەرەمەتى – تۇرعان جەرى. ءمۇسىن بيىكتىگى 704 مەترلىك كوركوۆادۋ توبەسىنىڭ ۇشار باسىنا ورناتىلعان. ستاتۋيانىڭ ءوزىنىڭ بيىكتىگى – 30 مەتر. 7 مەترلىك تۇعىرتاسى تاعى بار. بۇكىل ريو سول توبەنىڭ اياسىندا جاتىر. اسپانعا شىقساڭىز دا, جەرگە تۇسسەڭىز دە الدىمەن كورەتىنىڭىز – حريستوس. قالانىڭ بىردە-ءبىر تۇكپىرىنەن حريستوس كورىنبەي قالمايدى. كۇندىز دە, تۇندە دە حريستوس توبەدەن تونەدى دە تۇرادى. تۇندە ستاتۋياعا 1964 جىلى امەريكالىق «دجەنەرال ەلەكتريك» فيرماسى ورناتقان اسا قۋاتتى 44 پروجەكتور جارىق ءتۇسىرىپ, ونىڭ اسەرى كۇندىزگىدەن دە كۇشەيىپ كەتەدى. ءبىز پرەزيدەنت ۇشاعىمەن ريو-دە-جانەيروعا جەتكەندە قالا ءتۇن قۇشاعىنا ورانىپ ۇلگەرگەن ەكەن. سوندا اۋەجايعا تومەندەپ كەلە جاتىپ, يلليۋميناتوردان العاش كورگەنىمىز قۇتقارۋشى حريستوس ەسكەرتكىشى بولعان ەدى.
ەسكەرتكىشتى ورناتۋ يدەياسى برازيليا تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءجۇز جىلدىعى اتالعان 1922 جىلى تۋىنداعان ەكەن. ۇلت سيمۆولىنا اينالۋعا ءتيىستى ءمۇسىننىڭ جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرستا ارحيتەكتور ەكتور دا سيلۆا كوستانىڭ ۇسىنعان نۇسقاسى جەڭىپ شىعىپتى. تاۋ باسىنداعى ۇشار بيىككە حريستوستى اسپانداتپاق بولعان نيەتتى جالعىز بۇل قالانىڭ ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ تۇرعىندارى قوستاپ, قولداپ الىپ كەتىپتى. شىركەۋ بۇكىل ەل بويىنشا قارجى جيناپ, ءمۇسىندى ورناتۋشىلار ەشقانداي قيىندىق كورمەپتى. بۇل يدەيانىڭ جالپاق جۇرتتى جەلپىندىرىپ جىبەرگەنىنىڭ جايى مىنادا. سونىڭ الدىندا ءدال سول جەرگە حريستوفور كولۋمبتىڭ الىپ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ۇسىنىلىپ, حالىق ءبىر شەشىمگە كەلە الماي ءارى-ءسارى بولىپ ءجۇر ەكەن. ءبىر جاعىنان قاراساڭ, امەريكانى اشقان ادامعا قۇرمەت كورسەتكەن دۇرىس تا سياقتى, ءبىر جاعىنان قاراساڭ, قانشا جەردەن جەر-جاھانعا اتى جايىلعان جيھانگەز بولعانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە كادىمگى تەڭىزشى دەگەندەي, تىم ارتىق قۇرمەت تە سياقتى... ال حريستوستىڭ ءجونى باسقا. ءتۇۋ توبەدەن قاراپ تۇرعانى, سەنىڭ ءاربىر قيمىلىڭدى كورىپ تۇرعانى كوڭىلىڭدى وسىرمەي, تاۋبەڭە تۇسىرمەي قويمايدى.
ەسكەرتكىشتىڭ ەرەندىگىن, اۆتورلار ء(مۇسىنشىسى – پول لاندوۆسكي) ويىنىڭ تەرەڭدىگىن كوركوۆادۋ تاۋىنىڭ توبەسىنە شىققاندا ەرەكشە سەزىنەسىز.
بۇل ءبىر عاجاپ كورىنىس. حريستوس قوس قولىن ايقارا جايعان كۇيى قالاعا قاراپ تۇر. قولدى ايقارا جايۋ ءبىر جاعىنان اياۋشىلىقتىڭ, ءبىر جاعىنان شاپاعاتتىڭ, ءبىر جاعىنان قۋانىشتىڭ, ءبىر جاعىنان مەرەيلەنۋدىڭ بەلگىسى. عايسا پايعامبار وسى قۇشاق جايۋى ارقىلى قالاعا, قالا ارقىلى بۇكىل ەلگە, ەل ارقىلى بۇكىل ۇمبەتتەرىنە اياۋشىلىق تانىتىپ تا تۇر, شاپاعاتىن توگىپ تە تۇر, قۋانىشىن جەتكىزىپ تە تۇر, مەرەيلەنەتىنىن ءبىلدىرىپ تە تۇر.
ءمۇسىننىڭ الىپتىعى قايران قالدىرادى. ينتەرنەت ماتەريالدارىندا سايتتان سايتقا كوشىپ جۇرەتىن مىنا دەرەكتەردى ءبىز دە كەلتىرمەي تۇرا المايمىز. مۇسىندەگى باستىڭ سالماعى 35,6 توننا. ءار ساۋساقتىڭ سالماعى – 9,1 توننا. حريستوستىڭ قوس قولىن جايعانداعى قۇشاعىنىڭ اراسى – 23 مەتر. ءمۇسىننىڭ جالپى سالماعى تۋرالى دەرەكتى تابا المادىق, بىراق ونىڭ بيىكتىگى 30 مەتر ەكەنىنە قاراپ, سول ساندى شامالاپ شىعارا بەرۋگە دە بولاتىنداي. وسىنداي عالاماتتى تەمىر-بەتوننان قۇيىپ, سۇر ءتۇستى تاسپەن قاپتاپ, جەر تۇبىندەگى پاريجدەن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا جەتكىزگەن جانكەشتىلىككە قايران قالماسقا ءاددىڭ جوق.
وسىنشا بيىكتىگىنە قاراماستان, قۇتقارۋشى حريستوس مۇسىنىنە كوتەرىلۋ وپ-وڭاي. سوناۋ 1855 جىلى تارتىلعان ترامۆاي جەلىسى اينالىپ-اينالىپ ءجۇرىپ, توبە باسىنا جاپ-جاقىن جەرگە جەتكىزەدى. ونىڭ سوڭعى ايالداماسى ستاتۋياعا نەبارى 40 مەتر جەردە عانا. سودان باسپالداقپەن 220 ساتى باسىپ, كورۋ الاڭىنا كوتەرىلەسىز. وعان قوسا 1884 جىلى ورناتىلعان فۋنيكۋلەر تاعى بار. ونىڭ ۆاگوندارى ءمۇسىننىڭ ءدال تۇبىنە 30 مينۋتتا جەتكىزەدى. كورۋ الاڭىنداعى شارباقتىڭ استى – قۇلاما جار. سودان دا قالاعا قاراعانىڭىزدا ءسىز دە اۋەدە پارلاپ بارا جاتقانداي اسەردە بولاسىز.
2013 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە «الەمگە ايگىلى حرام» ايدارىمەن جاريالانعان «بوروبۋدۋر» دەگەن ماقالامىزدا: «ءبىراز جىلدان بەرى ەل-ەلدىڭ عالىمدارى, جۋرناليستەرى جاڭا ءداۋىردىڭ 7 كەرەمەتىن انىقتاۋ ءۇشىن اۋىق-اۋىق ينتەرنەت-ساۋالداما جۇرگىزىپ قويادى. ەگيپەتتەگى حەوپس پيراميداسى باستاعان بارشاعا بەلگىلى 7 كەرەمەتتەن كەيىن دە ادامزات نەبىر عاجايىپتاردى جاساعان جوق پا؟ ولار دا لايىقتى ارداقتالۋعا ءتيىستى ەمەس پە؟ جاڭا ءداۋىردىڭ 7 كەرەمەتى تىزىمىنە ۇمىتكەرلەر بولىپ ۇلى قىتاي قورعانى, كوليزەي, ماچۋ-پيكچۋ, پەترا قالاسى, ءتاج-ماحال, ريو-دە-جانەيروداعى حريستوس ستاتۋياسى, مەكسيكاداعى چيچەن-يتسا پيراميداسى سياقتى اتاقتى نىساندار جازىلىپ جاتىر. سولاردىڭ اراسىندا اتى اتالاتىنداردىڭ ءبىرى – بوروبۋدۋر. ياۆاعا بارىپ, ونى باس-اياعى ءتورت ساعات بويى ەمىن-ەركىن ارالاپ شىققاننان كەيىن ءبىز ءوز باسىمىز بوروبۋدۋر سول تىزىمگە ۇمىتكەرلەر قاتارىنا ەنۋگە شىن لايىقتى ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزىپ, كوڭىلىمىزدى سەندىرىپ قايتتىق», دەپ جازعانبىز. سول ايتقانداي, ريو-دە-جانەيروعا بارساڭىز, ءسىز دە سونداعى حريستوس ستاتۋياسى جاھان بويىنشا جاساقتالىپ جاتقان جاڭا تىزىمگە ەنۋگە شىن لايىقتى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ, كوڭىل سەندىرىپ قايتاسىز.
وسى مۇسىنگە بايلانىستى اڭگىمەنى تۇيىندەردە مىنا ءبىر جايدى ايتپاي كەتە المايمىز. پرەزيدەنتتىڭ بەيرەسمي باعدارلاماسىندا ساپاردىڭ سوڭعى كۇنىندە كوركوۆادۋ توبەسىنە كوتەرىلىپ, قالانى, ەسكەرتكىشتى تاماشالاۋ كوزدەلگەنىنەن حاباردار بولاتىنبىز. ريو-دە-جانەيرودان ۇشىپ شىعاتىن كۇنگى تاڭدا قالانى قالىڭ تۇمان باسىپ تۇردى. حريستوس ەسكەرتكىشى دە كورىنە قويمادى. ءتىپتى ءمۇسىننىڭ تۇبىنە بارعاندا دا كورىنبەيتىندەي بولدى. بىراق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بارعاندا ءبارى دە وزگەرىپ سالا بەردى. از عانا ساتكە بولسا دا. ول وقيعانى بىزبەن ساپارلاس بولعان, بۇگىندە مارقۇم جۋرناليست ولەگ كۆياتكوۆسكي «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 2007 جىلعى 2 قازانداعى نومىرىندە شىققان «كوكجيەكتىڭ ءبارى دە اشىلعاندا» اتتى ماقالاسىندا بىلاي كەلتىرگەن:
«... ءيا, وعان بارلىق كوكجيەكتەر اشىلادى. ءدال سولاي ەكەنىنە سۇرعىلت تۇماندى تاڭدا كوركوۆادۋ تاۋىندا بۇكىل ريوعا ايقارا قۇشاق اشىپ, جول بولسىن ايتىپ تۇرعان حريستوستىڭ جانىنا جينالعان ءارتۇرلى ەلدەردىڭ جۇزدەگەن ازاماتتارى تاعى دا كوز جەتكىزە الدى.
قاس قىلعاندا كوپاكابانا قۇمىمەن جىلجىپ, «اڭىزعا اينالعان جاعاجايداعى» فۋتبولشىلاردى دا قۋىپ شىعارعان تۇمان سەيىلمەي تۇردى دا الدى.
– تاعى ءسال عانا كۇتەيىك, – دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سول-اق ەكەن, ءدال وسى سوزدەن كەيىن حريستوس بارلىق تۋريستەردىڭ كوز الدىندا جارقىراپ اشىلا قالدى. بوزاڭ بۇلتتاردىڭ اراسىنان الىپ ستاتۋيانىڭ بۇكىل اۋقىمى كورىندى.
اشىلدى دا قايتادان جابىلا قالدى. تۇعىرتاس جانىندا تۇرعاندار دۋىلداتا قول سوقتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە سان ءتۇرلى تىلدە «راحمەت!» دەگەن العىسقا تولى سوزدەر ەستىلدى!
ول ءدال سول ساتتە ادامدارعا ريو سيمۆولىن كورۋگە كومەكتەستى مە؟
مەنىڭ ويىمشا, تەك سول سيمۆولدى عانا كورۋگە كومەكتەسكەن جوق.
حالىقتىڭ, ادام مەن ەلدىڭ جانى شىنايى دوستىققا جانە الەمگە ايقارا اشىلعان كەزدە ءبىزدىڭ ورتاق ءومىرىمىز الدىمىزدان كەز كەلگەن كوكجيەكتى اشادى.
... سولاي ەتكەندە عانا. سولاي ەتكەندە عانا. تەك سولاي».
ءبىز جۇيرىك ءجۋرناليستىڭ بۇل سوزدەرىنە تۇسىنىكتەمە جاساپ جاتپاي-اق قويايىق.
پرەزيدەنتتىڭ اۋەجايعا بارا جاتقان جولدا «ماراكانا» ستاديونىن كورىپ ءوتۋى دە ولجا بولدى. 200 مىڭ جانكۇيەر سياتىن كەرەمەت كولەمىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, سوناۋ 1950 جىلى برازيلياداعى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالى وسىندا وتكەنىن, جالپى فۋتبول تاريحىنداعى ەڭ دراماتيزمگە تولى ماتچ وسىندا وينالعانىن (بۇلاي دەمەي, قالاي دەيىك ەندى, ەگەر سول كۇنى «ماراكاناعا» جينالعان 200 مىڭ جانكۇيەردىڭ كوز الدىندا ۋرۋگۆاي كومانداسى برازيليا قۇراماسىن 2:1 ەسەبىمەن جەڭىپ, بۇكىل ۇلتتى زار جىلاتىپ كەتسە!) ەسكەرسەك, ال بيىل سول «ماراكانا» مەكسيكانىڭ «اتستەكا» ستاديونىنان كەيىن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالدىق ماتچى وينالعان ەكىنشى ستاديون بولعالى تۇرعانىن ەسكەرسەك, سول الاڭدا ۇلى پەلە, گاررينچا, جايرزينو, توستاو, ۆاۆا سياقتى عاجايىپ ويىنشىلار ونەر كورسەتكەنىن ەسكەرسەك, «ماراكانانىڭ» قادىر-قاسيەتى ارتا تۇسەدى. ايتقانداي, سول جولعى ساپاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا برازيليا پرەزيدەنتى لۋلا دا سيلۆا ۇلى پەلەنىڭ ءوزى قول قويعان 10-شى ءنومىرلى فۋتبولكا مەن فۋتبول دوبىن سىيلاعان ەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ دوپتى قولعا ۇستاي سالماي, كادىمگى فۋتبولشىداي جەرگە تۇسىرمەي, بىرنەشە رەت قاقپاقىلداتقانىنا جينالعان جۇرتشىلىق ءدان ريزا بولعان. گازەتتە ونى دا جازعانبىز.
ەلباسىنىڭ رەسمي ساپارىن گازەت بەتىندە كورسەتۋگە بارعاندا قالانى ابدەن ارالاي المايتىنىڭ تۇسىنىكتى. سوندا دا ريو-دە-جانەيرودا وتكىزگەن ەكى تاۋلىكتىڭ ىشىندە رەداكتسياعا ماتەريالىمىزدى جىبەرە سالىسىمەن قالا كوشەلەرىنە شىعۋعا اسىققانىمىز, ءبىراز بەلگىلى ورىنداردى كەيبىرىن ىشتەي, كوبىن سىرتتاي بولسا دا كورە العانىمىز, تاڭ اتپاي الەمگە ايگىلى كوپاكابانا جاعاجايىنا جەتىپ, اتلانت مۇحيتىنىڭ سۋىنا تۇسكەنىمىز ەستە قالدى. بارىنەن ەستە قالعانى – ەلشىلىكتەن كولىك سۇراتىپ, اتىشۋلى فاۆەلدەرگە (قالانىڭ ەڭ شەتكەرى, ەڭ كەدەي, ەڭ قىلمىستى اۋداندارى) بارۋعا تاۋەكەل ەتكەنىمىز. ريو-دە-جانەيرودا جۇزدەگەن فاۆەل بار. ۆيكيپەديا: «بۇلار شىن مانىندە مەملەكەت ىشىندەگى شاعىن مەملەكەتتەر. فەدەرالدىق بيلىك ءىس جۇزىندە فاۆەلدەردىڭ شارۋاسىنا ارالاسپايدى. فاۆەلدەردىڭ كوبىندە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى وتە تومەن, مۇندا كوبىنە ەڭ قاراپايىم جاعدايدىڭ ءوزى جاسالمايدى, مەكتەپ, اۋرۋحانا دەگەن بولمايدى, سونىڭ سالدارىنان قىلمىستىق جاعداي سۇمدىق ءورشىپ, سانيتارلىق احۋال جانتۇرشىگەرلىك كۇيگە جەتەدى», دەپ جازعانىن عانا ەسكە سالايىق.
جالپى, وقيمىن دەگەن ادامعا ريو تۋرالى ادەبيەت جەتىپ جاتىر. ريو-دە-جانەيرودا كىم تۇرماعان, بۇل قالا جايىندا كىم جازباعان دەسەڭىزشى. اناتول فرانس, ەنريكو كارۋزو, البەرت ەينشتەين, ماريا كيۋري, توماس مانن, رەديارد كيپلينگ, ستەفان تسۆەيگ, ورسون ۋەللس, البەر كاميۋ, گرەم گرين, جان پول سارتر سياقتى ۇلى تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسى دا ريوعا كەلگەن, ريونىڭ كەرەمەتتەرىن كورگەن, تاڭدانا, تامسانا, تەبىرەنە ءسوز ەتكەن. ولاردىڭ ءبارى ينتەرنەتتە سىقاسىپ تۇر. قالا تۋرالى تولىعىراق بىلگىڭىز كەلسە, بەلگىلى قالامگەر رۋي كاسترونىڭ «كارناۆال ۆ وگنە» دەگەن تاماشا كىتابىن وقىپ شىعۋعا كەڭەس بەرەر ەدىك.
ارينە, ريو-دە-جانەيرو ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە سىرىنا قانىعا قوياتىن قالا ەمەس. ايتسە دە, وسىدان جەتى جىل بۇرىنعى كورگەندەرىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ, ودان بەرى وقىعاندارىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, وسى ماقالانى فۋتبولدان الەم بىرىنشىلىگى باستالار كۇنى نازارىڭىزعا ۇسىنۋعا تاۋەكەل ەتتىك. بۇيىرتسا, ناقتى ايتقاندا, بەلگىلى قايراتكەر ازاماتىمىز تەمىرحان دوسمۇحامەدوۆ ءبىزدى 2016 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتەتىن جازعى وليمپيالىق ويىندارعا الىپ بارماق بولىپ جۇرگەن ۋادەسىن ورىنداسا, الەمگە ايگىلى بۇل قالا جايىندا تاعى دا قالام تارتىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. قازىرشە – بارىمەن بازار.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
