تەگىنە تارتقان تارلان

ارامىزدا جۇرگەن ارداقتى اعا, ورتامىزدا جۇرگەن اتانجىلىك ازامات امانگەلدى ەرمەگياەۆتىڭ 70 جاسقا تولۋىنا وراي جازباقشى بولعان وسى ەستەلىكتى ويلاستىرۋ ۇستىندە ونىمەن قاشان, قالاي تانىسقانىمدى ەسىمە تۇسىرەيىن دەسەم, ناقتى ءبىر كۇن قاپەرىمە كەلەر ەمەس. ايتەۋىر, تالاي زاماننان بەرى توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن بولعانىممەن, جولىمىز ءبىر كۇنى كەلىپ توعىسقانى انىق قوي. تالاي ساپارلاردا بىرگە ءجۇرىپ, تالاي كۇندەر مەن تۇندەردى بىرگە وتكىزگەنىمىزدىڭ ارقاسىندا ما ەكەن, مەن ونى ءجۇز جىلدان بەرى بىلەتىن سياقتىمىن. ال ناقتىلاي كەلسەم, امانگەلدى دىن ۇلىمەن ارالاسا باستاعانىما سونشا كوپ تە بولماعان ەكەن. ويتكەنى, اقىندار ايتىسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ كەتۋگە بەل بۋىپ, 1997 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا الماتىنىڭ باي-ماناپتارىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, دەمەۋشى ىزدەپ جۇرگەنىمدە, مەن ونى تانىمايتىن بولاتىنمىن. ايتپەسە, مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ايتىسقا قولۇشىن سوزعان سول كەزدە ارمانىمدى ايتىپ, الدىنا بارا قالسام, امانگەلدى ەرمەگياەۆ تا ايتىستان قالىس قالماس ەدى عوي. ال 2002 جىلى بالقاشتا اعىباي باتىردىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ وتىلگەندە, ەكى جاقتان جاناشىر بولىپ اتسالىسقانىمىز انىق ەستە. دەمەك, جاڭا مىڭ جىلدىقتىڭ باس كەزىندە, مەن حاسەن مۇسا ۇلىنىڭ زياتكەرلىك كلۋبىنا مۇشە بولىپ, اتتى-توندىلارمەن ارالاسا باستاعان كەزىمدە, جولىمىز تۇيىسكەن عوي. «الماتىقۇرىلىس» حولدينگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان مارقۇم مەكەش ۋتين باۋىرىمىز دا ونەر دەسە ەلەڭ ەتەتىن ەلگەزەك كوڭىلىمەن مەنى ءىش تارتىپ, ول كەزدە تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان قۇرىلىس حولدينگىنە مەنى ءجيى باۋراي بەرەتىن. ا. ەرمەگياەۆتىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا دا قوياردا قويماي قولقالاپ الىپ بارعان سول مەكەش ەدى-اۋ. اقىرى امانگەلدى ءدىن ۇلى اقىندار ايتىسىنىڭ نەگىزگى قولداۋشى – دەمەۋ­شىسىنە اينالدى. «وتان» پارتيا­سىنىڭ باسشىسى بولىپ سايلانعان سوڭ, ءبىراز ۋاقىت ايتىستى تىكەلەي قولعا الدى دەسە دە بولادى. ايتىستى قايدا, قالاي وتكىزۋ, كىمدەردى قاتىستىرۋ, قانداي جۇلدە تاعايىنداۋ ماسەلەلەرى امانگەلدىسىز شەشىلمەيتىن. ەڭ جاقسىسى, ابەكەڭ ايتىسقا كەلگەندە «تۇيە ۇستىنەن سيراق ۇيىتپەيتىن». كولەڭكەسىنەن ۇرىكپەيتىن. نەبىر تۇيتكىلدى ماسەلە­لەردى ۇشىندىرىپ جىرلاپ جاتقان ايتىسكەرلەردى بەتىنەن قاعىپ, تابادا شىجعىرۋ ول كىسىنىڭ داعدىسىندا جوق ەدى. قايتا, ولاردىڭ اسىرىپ ايتقان تۇستارىن تەگىستەپ, تىگىسىن جاتقىزىپ, كوشەلى كىسىنىڭ بەينەسىندە كورىنەتىن. وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىن تەرەڭ ۇعىنىپ, ارقاسىنان قاعا بىلەتىن اعاعا ريزا بولعان اقىندار دا امانگەلدى ءدىن ۇلىن ايتىس سايىن القالاپ, ارداقتاپ, جىر قوشەمەتىنە بولەگەنىن التىن قوردا ساقتاۋلى جازبالاردان انىق كورۋگە بولادى. وسى زامانعى ايتىس ونەرىنىڭ ارقاسى كەڭىپ, تىزگىنى بوساپ, كوسىلە شاپقان تۇسى سول دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. اقىندار ايتىسىنىڭ اشىلۋى مەن جابىلۋ سالتاناتتارىندا ەسىلىپ سويلەپ, اقىندارعا جۇلدەدەن شۇلەن تاراتىپ تۇرعان ا.ەرمەگياەۆ ەلدىڭ كوز الدىندا قالعان بولۋى كەرەك. ول وسى تۇستا الاشتىڭ ارداقتى ازاماتتارىنىڭ قاتارىنا كۇمانسىز قوسىلىپ ەدى. ا.ەرمەگياەۆتىڭ نەشە ايتىسقا دەمەۋ­شىلىك جاساپ, قانشا تەمىر تۇلپار­دىڭ تىزگىنىن ءىنى-قارىنداستارىنا ۇستاتقانىن انىقتاپ ايتىپ بەرە المايمىن. ءوزى سەكىلدى جاعدايى بار قانشا ازاماتتىڭ بەتىن ايتىسقا بۇرىپ, اتامۇرا ونەردىڭ قولداۋشىسىنا اينالدىرعانىن دا سانامالاپ ايتۋ قيىن. ايتەۋىر, ەرلان اتامقۇلوۆ, قۇسايىن وماروۆ, سەرىك ۇمبەتوۆ, سەرىك كەرەيباەۆ, شالباي قۇلماحانوۆ, ومىرزاق سارسەنوۆ سەكىلدى ءبىراز قالتالى ادام امانگەلدىنىڭ ارقاسىندا ايتىستىڭ قوسىنا جەگىلىپ, دەمەۋشىگە اينالدى. ولاردىڭ قايسىسى­نىڭ قاي تەتىگىن باسىپ, قالاي ءتىلىن تاپقانىن اڭگىمە ەتپەي-اق قويالىق. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتىڭ نەشە ءتۇرلى ىقپىل-جىقپىلىن جەتىك مەڭگەرگەن اعامىز سولاردىڭ ءبارىن ىڭعايىنا كوندىرۋشى ەدى. كەزىندە الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مينيستر قىزمەتىندە بولعان ابەكەڭ شەندى-شەكپەندىلەرمەن ءوز تىلىندە سويلەسىپ, ولاردىڭ بۋىنىن بوساتۋدىڭ جولدارىن تەز تاۋىپ, يلىكتىرە قوياتىن. ناتيجەسىندە, قازاقتىڭ اقىندار ايتىسى ماسكەۋدىڭ تورىندە دە ءان اۋەلەتتى, ءپاريجدىڭ قاق ورتاسىندا دا قازاق جىرىن شالقىتىپ, ەۋروپادا ەلىن اڭساپ جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ كوزىنە جاس ءۇيىردى. بۇل – ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن ەڭبەك! ەۋروپاڭىز نە, ءوزىمىزدىڭ قاراعاندى وبلىسىنداعى شەت اۋدانى قۇرىلعانىنا 80 جىل تولۋىن تويلاي الماي وتىرعاندا, ەرمەگياەۆتىڭ ارقاسىندا ارقا-جارقا مەرەيتوي جاساپ, ات شاپتىرىپ, بالۋان كۇرەستىرىپ, ايتىس وتكىزىپ, مارە-سارە بولعانىن اقسۋ-ايۋلىعا امانگەلدى ءدىن ۇلىنىڭ اقشاسىن دوربالاپ تاسىعان مەن بىلەمىن عوي. اق مايدىڭ اراسىندا جۇرەگى كىلكىگەن اۋدان اكىمى تىلەۋبەرگەنوۆتىڭ تويدان كەيىن سول امانگەلدىنى اۋىلدان ۇزاتىپ سالۋعا اقىلى جەتپەي, جول ۇستىندەگى شايحانادان ەرمەگياەۆ ەكەۋمىزدىڭ ءبالىش جەپ, اراسان سۋىن ءىشىپ اتتانعانىمىزدى كوزى كورگەندەر بار. قارقارالىدا ۇلى سازگەر ماديگە قايتالانباس ەسكەرتكىش ورناتىپ, ۇلان-اسىر توي جاساعان كىم؟ وسى ەرمەگياەۆ. ەگىندىبۇلاقتاعى ۇرپاعىنىڭ قولىندا كەمىندە ەكى عاسىر ساقتالىپ كەلگەن, ەشكىمگە كورۋگە بەرمەيتىن قازىبەك ءبيدىڭ شاپانىن ءبىر ماشينا بەرىپ ساتىپ الىپ, مۋزەيگە تاپسىرعان كىم؟ وسى ەرمەگياەۆ. «سارىارقا سازدارى» دەگەن اتپەن ارقا اندەرىنىڭ ءبىر تومىن كىتاپ ەتىپ, ەلگە تاراتقان كىم؟ وسى ەرمەگياەۆ. «تاتتىمبەت تالىمىندەگى كۇيلەر» دەگەن اتپەن شەرتپە كۇيلەردىڭ ءبىر تومىن كىتاپ ەتىپ, ەلگە تاراتقان كىم؟ تاعى دا ەرمەگياەۆ. قاسىم امانجولوۆتىڭ جىر مۇراسىن ەكى كىتاپ ەتىپ باستىرعان كىم؟ ەرمەگياەۆ. اقىننىڭ ەكى قىزىنا ەل قۇرمەتىن كورسەتىپ, قاراعاندىدان ەكى بولمەلى پاتەر ساتىپ اپەرگەن كىم؟ سول ەرمەگياەۆ. كوزدەن تاسا بولسا, كوڭىلدەن دە ۇمىت بولاتىنى راس. بۇگىن مەن سانامالاپ ايتىپ وتىرعان وسى يگى شارالاردىڭ ءبىرازى امانگەلدى ءدىن ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ ەسىندە بولعانىمەن, قىزىعىن كورگەن بىلايعى جۇرت الدەقاشان ۇمىتىپ كەتتى عوي. تاتتىمبەتكە ارنالعان ءتورت كىتاپتى باس­پادان شىعارىپ, قۇرمانعازى اتىن­داعى كونسەرۆاتوريادا تاتتىمبەت سىنىبىن اشتىرىپ, ستۋدەنتتەرگە شاكىرتاقى تاعايىنداپ, ءالى كۇنگە سۇيەمەلدەپ كەلە جاتقانىن كىم بىلەدى؟ نەمەسە ايتىسپەن قاباتتاستىرىپ, كۇي جارىسىن وتكىزىپ, داۋلەسكەر كۇيشىلەرگە تەمىر تۇلپار ءمىن­گىزگەن اتىمتايلىعىن كىم ەسكەرىپ جاتىر؟ قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ساكەن يماناسوۆ سەكىلدى ۇلى اقىندار باستاعان قازاق شايىرلارىنا ارناپ ءمۇشايرا وتكىزىپ, ارقايسىسىنا ءبىر-ءبىر ماشينا مىنگىزگەن جومارتتىعىن بۇگىن كىم ەلەپ جاتىر. سونىڭ بارىنە دانەكەر بولىپ, باسى-قاسىندا جۇرگەن مەن وسىنى ەندى ايتپاعاندا, قاشان ايتامىن؟ وسى وقيعالاردىڭ ءبارىنىڭ تۇسىندا مەن امانگەلدى دىن ۇلىمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەنىم سونشالىق, ونىڭ ايتىسقا دەمەۋشىلىگى مەن ماعان اعالىق قامقورلىعىن شاتاستىرىپ الىپ, ونىڭ مالىن ءوز داۋلەتىمدەي كورىپ دەگەندەي... قاراقۇم تۇكپىرىندەگى ءوز اۋىلىمدا مەشىت سالعانىمدى, ايتىس پەن ات جارىستىڭ جۇلدەلەرىن ا.ەرمەگياەۆكە تىكتىرىپ, مەرەيتويىمدى سول كىسى مەن قۇسايىن وماروۆقا تويلاتىپ, ات ءمىنىپ, شاپان كيىپ, مەرەيىم تاسىعانىن مەن دە ۇمىتتىم-اۋ. نەگە ۇمىتايىن! امانگەلدى ءدىن ۇلى­نىڭ اتاسى, مىڭدى ايداعان باي ەرمەگيا 32-ءشى جىلدىڭ اشتىعىندا جەر اۋىپ كەلە جاتىپ, بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا اشتان ولگەن. سول جەرگە كىشى ءىنىسى مۇراتبەك مارقۇم ۇشەۋىمىز بارىپ, دۇعا جاساعانبىز. كەلەسى جىلى ءبىر توبەنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلدى. اقشاتاۋ مەن اقجالدىڭ كولگە قاراي قۇلاي بەرىسىندەگى اتامەكەندەرىنە, بابالاردىڭ ەسكى زيراتتارىنا دا قادا قاعىلىپ, بەلگى قويىلدى. نارىنقول, كەگەن جاعىنداعى البان ىشىندە تۋىپ-وسكەنى بولماسا, امانگەلدىنىڭ, ونىڭ ءاۋ­لەتىنىڭ اتامەكەنى سول اقجال, قارابۇلاق ايماعى, ارقا جەرى. جاۋجۇرەك جارىل­عاپ باتىردىڭ ۇرپاعى. وسىنىڭ ءبارىن ءتىزىپ وتىرعان امەت ءدىن ۇلى دەگەن شەجىرە قاريا بار. امانگەلدى مەن اتامەكەن اراسىنداعى «بايلانىسشى» دا سول. امەت اعا ەسكىنىڭ اڭگىمەلەرىن سويلەگەندە, قۇلاعىڭدى توسەپ تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. ايتپاقشى, ەرمەگياەۆ اۋلەتىندە ماعان ءىشتارتىپ جۇرەتىن تاعى ءبىر اعا بار. ول – سوۆەت ءدىن ۇلى. قاتتى سويلەيتىن, قاتتى قيمىلدايتىن ساكەڭنىڭ بويىندا بابالارىنىڭ قاسيەتتەرى ساقتالىپ قالعانى انىق كورىنەدى. قانجىعالى قارت بوگەنبايمەن قۇدالىعى جاراسقان جارىلعاپ باتىردان وسىنداي ءبىر تۇقىم قالماسا, قالاي بولار ەدى؟ وسى امانگەلدىنى وقىتامىن دەپ, جاسىنان بەينەت استىندا بولعان سوۆەت اعا كىسىلىك قالپىن ساقتاعان, ءبىتىمى بولەك, كەسەك تۇلعا. قىلىعى جاقپاعان كىسىنى بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي سىقپىرتا سالۋ ساكەڭە تۇككە تۇرمايدى. ۇناتقان ادامىنا ءيىلىپ كورپە, جايىلىپ جاستىق بولۋ دا قولىنان كەلەدى. جەتپىستىڭ جەلكەسىنە شىقسا دا, اڭشىلىعىن تاستاماعان سەرى ادام. ا. ەرمەگياەۆكە ەرىپ, قاقپاق تاۋلارىنا سۇعىنا كىرىپ, اڭ قاعىپ جۇرگەندە تالاي رەت ات ۇستىندە سىرلاستىق. بىرگە قاراۋىل قارادىق. ەرتوقىم جاستانىپ, وت باسىندا جىلىندىق. بيەنىڭ ءسۇتىن ءبولىپ ىشتىك. ءوزى ارا ۇستايتىن ومارتاشى. ءوزىن ءوزى ەمدەيتىن ەمشىلىگى دە بار. زاماننىڭ ءتاۋىر, ادامنىڭ مەيىربان كەزىندە سوۆەت اعادان سالەمدەمەگە شەلەك-شەلەك بال, سوعىمعا مال كەلىپ تۇرۋشى ەدى, سوڭعى كەزدە حابارسىز قالدىق. امانگەلدى ءدىن ۇلىن ءوزىم تۋعان قاراقۇمعا ەكى قىس ەرتىپ بارىپ, اڭ اۋلادىق. ءبىر جاز ۇلىتاۋدى ارالاتتىم. ەلگە بارا قالسام, اعايىن-تۋعاندارىم ونىڭ وتباسىنىڭ اماندىعىن الدىمەن سۇرايدى. تۋىس دەپ بىلەدى. ال مەن ەرمەگياەۆتەردىڭ كەگەن, جالاڭاشتاعى مەكەندەرىندە سان مارتە بولدىم. جەلىلەپ بيە بايلاتىپ, ساۋمال ءىشىپ, اڭعا شىقتىق. بىلتىر اكە-شەشەسىنىڭ ءجۇز جاسقا تولعان اسىنا دا بارىپ قاتىستىم. استان كەيىن ءاسانالى ءاشىموۆ, بالتاش تۇرسىنباەۆ, توقتار اۋباكىروۆ, قۇسايىن وماروۆ بەسەۋىمىز قاقپاق تاۋىنا ەنىپ, ەكى كۇن اڭشىلىقپەن اينالىستىق. اسەكەڭ, توقتار ۇشەۋىمىز بولەك قايتتىق. جول ۇستىندە ەرمەگياەۆتەر تۋرالى سويلەسىپ كەلدىك. ەكسپو-2017-ءنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان تالعات امانگەلدى ۇلى تۋرالى دا ءسوز ەتتىك. – وسى بالا اكە داڭقىمەن جۇرگەن جوق. ءارى كىشىپەيىل, ءارى ىسكەر. ماعان ۇنايدى, – دەدى توقاڭ. – ءبارى شىققان تەككە بايلانىستى. وسىلاردىڭ ارعى جاعىندا ءبىر قاسيەت بار, – دەدى اسەكەڭ. ەرمەگياەۆتەر اۋلەتىمەن رياسىز ارالاسىپ كەتكەنىم سونشاما, امانگەلدىنى ءوزىمنىڭ مارقۇم بولىپ كەتكەن جالعىز اعام جۇماعاليمەن بىردەي كورىپ, ارسىڭ-گۇرسىڭ سويلەپ, كەيدە ارتىق سوزىنە ءسوز قايتارىپ, دۇڭك ەتە قالاتىنىم بار. وندايدا امان اعا دا جاسى ۇلكەندىگىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, قىڭىرايىپ قالادى. سونداي ءبىر سىزداۋىقتىڭ جارىلماعان كەزى بولسا دا اسەكەڭ مەن توقاڭنىڭ ەرمەگياەۆتەر اۋلەتى تۋرالى جىلى ءسوزى جانىما مايداي جاعىپ, امانگەلدى ءدىن ۇلى تۋرالى ولەڭىمدى جاتقا وقىپ بەردىم. ءوز ءسوزىم ولقى سوعىپ قالا ما دەپ, سوڭعى جاعىنا ۇلى جىراۋدىڭ: جاقسىدان جامان تۋسا دا, جاماننان جاقسى تۋسا دا, تارتپاي قويماس نەگىزگە! – دەگەن دانالىعىن قوسىپ جىبەردىم. ءسوزىم ءوتىمدى بولسا كەرەك, توقتار اۋباكىروۆ: – سەن كۇشتى اقىن ەكەنسىڭ عوي. تەلەفونىڭدى جازىپ بەرشى. حابارلاسىپ تۇرايىق, – دەپ قولقا سالدى. ماسەلە مەنىڭ اقىندىعىمدا ەمەس. ماسەلە وزەكجاردى ءسوزىمدى سىرتقا شىعارۋعا سەبەپ بولعان امانگەلدى ءدىن ۇلىنىڭ كىسىلىك قاسيەتىندە. مەن ا.ەرمەگياەۆتىڭ قۇرىلىس سالا­سىنداعى ەڭبەك شەجىرەسىن تىزبەلەپ بەرە المايمىن. تولىپ جاتقان قۇرمەتتى اتاعى بار, اكادەميك دارەجەسى بار ءوندىرىستىڭ ءىرى كومانديرى قاراپايىم قۇرىلىس شەبەرىنەن باستاپ كۇردەلى حولدينگتىڭ باسشىسىنا دەيىن كوتەرىلگەندە, بۇكىل ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن الماتىعا ارناعانى انىق. قالانىڭ ءتورت تۇكپىرىندە, ءتىپتى, توڭىرەكتەگى اۋدانداردا بىرگە ساپارلاپ جۇرگەندە, مىناۋ مەنىڭ قولتاڭبام قالعان عيمارات ەدى دەپ تالاي نىسانداردى كورسەتتى. ال قۇرىلىسشىلار مەن شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ اۋقىمدى باسقوسۋلارىندا امانگەلدى دىن ۇلىمەن وزگە ازاماتتاردىڭ قالاي سويلەسەتىنىن, ونى قالاي سىيلاپ-قۇرمەتتەيتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. قاجەتتى جەرىندە كەسىپ ايتاتىن تۋرالىعى دا ونىڭ وسىنداي ابىروي تابۋىنا تياناق بولعان شىعار. ۇلتتىق داستۇرلەرگە, ءتىل مەن سالتقا بەرىكتىگى ايتىسقا, ءان مەن كۇيگە جەتەلەپ الىپ كەلسە, وندا دا تەكتەن كەلگەن زاڭدىلىق بار. جەتپىستىڭ بيىگىنە ەندى ءىلىنىپ, ۇلتتىڭ قامىن جەيتىن ۇلىق تۇلعالاردىڭ قاتارىنا قوسىلعان امانگەلدى ەرمە­گياەۆ سەكىلدى ارداقتى اعانىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جاراعان ىنىلەردىڭ الدى دا, ارتى دا ءبىز ەمەسپىز. سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىز. امانگەلدى ءدىن ۇلىنىڭ ءمادي دەگەن ءبىر نەمەرەسى امەريكادا تۋى سەبەپتى سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن يەلەنىپ, اقش-تىڭ اسكەري اكادەمياسىندا تىڭداۋشى بولىپ ءجۇر. قازاقشاعا دا جەتىك, ورنىقتى, كىسى بولايىن دەپ جۇرگەن بالا. جاۋجۇرەك جارىلعاپ باتىردىڭ ءبىر شوپشەگى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە تاربيە الىپ, ەگەمەن ەلدىڭ ەرتەڭىنە تۇتقا بولعانىن كورسەم دەپ ارماندايتىن اتا امانگەلدىنىڭ بۇكىل اۋلەتىنىڭ عۇمىر شەجىرەسىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ءومىر شىندىعى بەينەلەنىپ تۇر. ءجۇرسىن ەرمان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.