جول اپاتىنا ايىپتىلار انىقتالماي, اجالدى اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن بە؟

بىرەسە شىعىستا, بىرەسە باتىستا, ەندى بىردە وڭتۇستىكتە, ودان سولتۇستىكتە, ايتەۋىر, كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە جۇرەككە ينەدەي قادالاتىن جول اپاتى ورىن الىپ جاتادى. وتكەندە عانا الماتى وبلىسىندا, ودان قاراعاندى وبلىسىندا بىرنەشە ادامدى جالماعان اۋىر جول اپاتتارى بولدى. جازىقسىز جاندار جاپا شەگىپ, كوز جۇمدى. كىم بىلەدى, ءدال قازىر دە سونداي نەبىر وكىنىشتى جول اپاتتارى ورىن الىپ جاتقان شىعار. ويتكەنى, ورىن المايدى دەپ ايتۋعا دا سەنىم جوق. ءتىپتى, ولاردىڭ ءبارىن تىزە بەرۋدىڭ دە ءوزى اۋىر ەكەن. بىراق اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى دەگەندەي, شىندىقتى ايتپاسقا تاعى بولمايدى. سەبەبى, بەيبىت كۇندە جازىقسىز جانداردىڭ عۇمىرىن جالماعان اپات توقتار ەمەس. نەلىكتەن بۇلاي؟ كىم بۇعان كىنالى؟ اپاتتىڭ زاردابى ايتىلماي جاتقان جوق. جول اپاتىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن مەملەكەتتىك ورگاندار دا جاقسى بىلەدى. بىراق «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس» دەگەندەي, ەش وزگەرىس جوق, ارينە, وزگەرىس بار, ول – جول اپاتى سانىنىڭ ءوسۋى. جولدا ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگى تەك جۇرگىزۋشىلەردى عانا ەمەس, قالىڭ جۇرتتى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. بۇعان مەملەكەت باسشىسى دا ايرىق­شا ءمان بەرگەنى بەلگىلى. بىلتىرعى جىلى ەلباسى جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسى مەن جولدا ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى قاتال سىن ايتقان بولاتىن. الايدا, ودان ءالى كۇنگە ەشقانداي قورىتىندى شىقپاعان سەكىلدى. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا كوپتەگەن دالەلدەر بار. سونىڭ ءبىرى – ادام ولىمىنە اكەلىپ سوقتىراتىن جول-كولىك اپاتتارىنىڭ جيىلەپ كەتۋى دەر ەدىك. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ءوت­كەن جىلى جول-كولىك وقيعاسى كۇرت ءوسىپ, 65 پايىزدى قۇراعان. جول اپاتىنا ۇشى­­راعاندار سانى 60 پايىزعا ارتىپ, جا­را­لانعاندار سانى 70 پايىزعا جەتكەن. وسى­لاي­شا, جالعاسا بەرسە, كۇنى ەرتەڭ-اق جول-كولىك اپاتىنان 100 پايىزدى كورسەتەتىن كەزگە دە جەتىپ قالاتىن سياقتىمىز. بۇل بىلە بىلگەن ادامعا مۇلدە توزبەيتىن جاعداي عوي. بىراق ادامداردىڭ جول اپاتىنداعى ءولىمى جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسى مەن جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن قاداعالايتىن مەكەمەلەر مەن ورگانداردى سەلت ەتكىزەر ەمەس. ءتىپتى, سول وتكەن جىلى جول اپاتىنان زارداپ شەككەندەردىڭ 5 مىڭى بالالار, 13 مىڭى ايەلدەر دەسەك تە, شەنەۋنىكتەردىڭ مۇرتى بۇلك ەتپەيدى. ولار وزدەرىن كىنالى ەمەستەي سەزىنەدى. سوندا بۇل بەيبىت كۇندە قولدان جاسالىپ جاتقان اپاتقا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ ءبىز مۇنى بەكەردەن-بەكەر ايتىپ وتىر­عانىمىز جوق. وپات بولىپ جاتقاندار سانى تىم كوپ. ءاربىر جەتىنشى جول-كولىك وقيعاسى ادام ولىمىنە سوقتىرادى. ءۇش مىڭنىڭ ۇستىندە ادام وپات بولدى, ونىڭ ىشىندە 273 ءسابي, 857 انا قايتىس بولعان. بۇل ساندار تەك بەلگىلى بولعانى عانا. ال ونىڭ ارتىندا تىركەلمەي قالعاندارى قانشاما! ويتكەنى, 2012 جىلدىڭ ورتا شەنىنە دەيىن جكو اكىمشىلىك پوليتسيا ورگاندارى تىركەپ, ەسەپكە الىپ كەلگەن ەدى. بۇدان سوڭ باس پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرىسىنەن كەيىن عانا جكو سانىن جاسىرۋ فاكتىلەرى اشىلىپ, ەسەپتى جۇرگىزۋ قۇقىقتىق ستاتيستيكا ورگانىنا تابىس ەتىلدى. سوندا عانا ناقتى جكو كورىنىسى كولبەڭدەپ, اپاتتى جاعداي الدان تىپتەن اتويلاپ شىعا كەلدى. الايدا, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, سوندا دا بولسا جكو سانىن جاسىرۋ كەڭ ەتەك الىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن ايدا عانا ورىن العان, ياعني 8 بىردەي ادام وپات بولعان جكو تىركەلمەي قالعان. بۇل نەلىك­تەن دەپ ويلايسىز؟ كىمدەرگە قاجەت؟ نەلىكتەن جا­سىرادى؟ ەندەشە, مۇنداي جاۋاپ­سىز­دىق پەن كەلەڭسىزدىك جكو اشىلماي قالۋى­نا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. ونىڭ ءۇستى­نە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جول اپات­تارى ارتۋىنىڭ سەبەبى اۆتوموبيل جولدارى مەن ينفراقۇرىلىم جاعدايىنىڭ تالاپ دەڭگەيىندە بولماۋىندا جاتىر. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سارىاعاش جانە ماقتاارال اۋداندارى اراسىنداعى تاس جولى سوناۋ 1982 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن. سونىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى مۇندا 49 ادام وپات بولدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جولعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى قاجەتتىگى بىرنەشە رەت ايتىلسا دا, ەسكەرۋسىز قالعان. اقىرى بۇل سالعىرتتىق سونشاما ادامنىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوقتىردى. ونىڭ ۇستىنە بايقاساڭىز, ورىن الىپ جاتقان جكو دەنى ەلدى مەكەنسىز جەرلەردە بولادى ەكەن. دەمەك, بۇل اپاتتاردىڭ ءبارىن جول ينفراقۇرىلىمى مەن جول جابىندارىن دەر كەزىندە جاقسارتپاعاندىق سالدارى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك. سول سياقتى قاراپايىم جول بەلگىلەرىنىڭ قويىلماۋى سالدارىنان دا ادامدار وپات بولۋدا. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ شاحتينسك قالاسىندا «باستى جول» بەلگىسىنىڭ جوقتىعىنان ءۇش كولىك سوقتىعىسىپ, ادام قايتىس بولدى. ال مۇنداي جاعداي بارلىق ايماقتا دا ورىن الىپ وتىرعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. ەلىمىزدەگى جول-كولىك وقيعاسىنىڭ كەڭىنەن ورىستەۋىنە اكىمشىلىك پوليتسيانىڭ سالعىرت جۇمىسىنىڭ سالدارى دا اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى. ۋاقتىلى جول اپاتتارىنىڭ ساراپتاماسى جۇرگىزىلمەيدى, سوعان ساي الدىن الۋ شارالارى دا ءاتۇستى, تەك كوز الداۋ ءۇشىن قولعا الىنادى. ءتىپتى, كەيدە ءبىر شارالار ءبىر جوسپاردان ەكىنشىسىنە كوشىرىلىپ جازىلا بەرەدى ەكەن. ماسەلەن, پروكۋرورلار تەكسەرگەن كەزدە الماتى وبلىستىق اكىمشىلىك پوليتسياسى 2013 جىلى جولداردىڭ قاۋىپتى تۇستارىن انىقتاۋ مەن ەسەپكە الۋدى جىل بويىنا جۇرگىزبەگەن. ال اتالعان ايماق بولسا, جكو سانى بويىنشا كوشباستاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەيدى. مۇنداي جاعدايدا اكىمشىلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, ەڭ بولماسا, قوعامدىق وكىلدەرمەن دە بىرلەسە جۇمىس ىستەي المايدى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, ياعني جول اپاتتارىنىڭ, جول ءجۇرىسى زاڭ­دارىن بۇزۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مۇنداي ىسكە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردى تارتۋدىڭ ورنىنا «ستوپحام» سەكىلدى قو­عام­دىق قوزعالىستاردىڭ قىزمەتىنە كەدەر­گى جاساۋعا تىرىسقان. پوليتسيا ولار­دىڭ ءىسىن تەنتەكتىك دەپ باعالاعان. ماسە­لەن, پەتروپاۆل قالاسىندا بەينە ءتىر­كەۋ قۇرىلعىسىن دۇرىس پايدالانا ءبىلۋ­دى ءتۇسىندىرۋدىڭ ورنىنا ينسپەكتور ءجۇر­گىزۋ­شىنى جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان. كەيىن وسى­عان بايلانىستى قوعامدىق ورتادا قاتتى تولقۋ تۋعان سوڭ عانا ءىىم بۇل جاعدايعا ارنايى تۇسىنىك بەرىپ قۇتىلدى. سونىمەن قاتار, كوپ جاعدايدا, زاڭ بۇزۋشىلار ەشقانداي جازاعا تارتىلماي قالادى. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىنىڭ بۋراباي اۋداندىق جول پوليتسياسى ءبولىمى 25 ايىپتىعا شارا قولدانباعان. ويتكەنى, كوپتەگەن جاعدايدا پوليتسيا قىزمەت­كەرلەرىنىڭ وزدەرى ءىس قاعازىن قاتە تولتىرىپ, سودان ونى سوتتار كەرى قايتارۋعا ءماجبۇر بولادى ەكەن. وسىنىڭ سالدارىنان مىڭنان اسا ءىس مەرزىمى ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى توقتاتىلعان. سونىڭ ىشىندە اراق ءىشىپ كولىك جۇرگىزگەن 195 جۇرگىزۋشى جازاسىز قالدى. بۇل باسسىزدىق پا, الدە جاۋاپسىزدىق پا دەپ سۇراعانىڭىزبەن, جاۋاپ بەرەر جان جوق. سوت ارقىلى جۇرگىزۋ كۋالىگىنەن ايىرىل­عان ادامداردىڭ تۇك بولماعانداي كولىكتى قايتا ايداپ جۇرە بەرەتىندىگى دە انىقتالعان كورىنەدى. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پروكۋرورلار جۇرگىزۋشىلىك كۋالىگىنەن سوت ارقىلى ايىرىلسا دا كولىك ءمىنىپ جۇرگەن 134 جۇرگىزۋشىنى ۇستاپتى. سول سياقتى مارشرۋتتى اۆتوبۋستاردى دا اراق ءىشىپ الىپ جۇرگىزۋ كورىنىستەرى وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى وتكەن جىلى استانا قالاسىندا دا ورىن العان ەدى. ال الماتى قالاسىندا وزبەكستان ازاماتى بەس اي بويىنا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنسىز رەيستىك اۆتوبۋستى ەمىن-ەركىن جۇرگىزىپ كەلگەن. بۇعان پروكۋرورلاردان باسقا ەشكىم نازار اۋدارماپتى. جالپى, جوعارىدا كەلتىرىلگەن بارلىق ماسەلە باس پروكۋرور اسحات داۋىلباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن زاڭدىلىقتى, قۇقىقتىق ءتارتىپتى جانە قىلمىسقا قارسى كۇرەستى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى­نىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا باسا ايتىلدى. وندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قابىلداپ وتىرعان شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى تالقىلانعاندىعىمەن, ەڭ باس­تىسى, جولدارداعى اپاتتى جاعدايدىڭ جاقسارماعاندىعى, ادام شىعىنى سانىنىڭ ازايماعاندىعى اشىق ءسوز بولدى. نەعۇرلىم كوپ جول-كولىك وقيعالارى تىركەلگەن الماتى قالاسى, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىندا كۇردەلى احۋال قالىپتاسىپ وتىر. سوندىقتان, باس پروكۋرور اتاپ وتكەندەي, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ تيىسىنشە قولعا الىنباۋى, جولداردىڭ ناشارلىعى, جۇرگىزۋشىلەردىڭ بەكىتىلگەن جىلدامدىقتى ارتتىرۋى, تەح­نيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ تالاپتارىن بۇزۋ – جول اپاتىنىڭ باستى نەگىزى ەكەنىن ەندى ەشكىم دە جاسىرا المايدى. سوندىقتان, بۇگىندە جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ قاۋىپ­سىزدىگى, ستيحيالىق اۆتوتاسىمالداۋشىلاردى جويۋ, جول ءجۇرىسى ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ, اكىمشىلىك ايىپپۇلداردىڭ تالاپقا ساي ءوندىرىلۋى, جكو تۋرالى ىستەردى تەرگەۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى كەزەك كۇتتىرمەس شارالار قاتارىنا ەندى. جالپى, ەلدەگى جول-كولىك وقيعاسىن سارالاي كەلە ءبىزدىڭ ايتارىمىز, جول ءجۇرىسى ەرەجەسىن بۇزعان جاعدايدا جازانىڭ بولماي قالماۋى قاعيداسىن قامتاماسىز ەتۋ, ءاربىر زاڭ بۇزۋشىنىڭ قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋىنا قول جەتكىزۋ اسا پارمەندى تەتىك بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, بۇعان قوسا تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرۋلەردىڭ ماتەريالدارى جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا اپات جاعدايىن زەرتتەۋدىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دە زور ماڭىزى بار. جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن ۇيعارىمداردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن جۇزەگە اسىرۋ, ال ولاردى ورىنداماۋ فاكتىسى انىقتالعان جاعدايدا كىنالى تۇلعالاردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, جوعارىدا اتالعان جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, اتالعان ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى جولدارداعى اپاتتى ازايتۋ, قاۋىپسىز جۇرۋگە جاعداي جاساۋعا باعىت­تالعان شارالار كەشەنىن دە ۇسىندى. وسى ماقساتتاردا, ەڭ الدىمەن, اۆتو­جول­داردىڭ اپاتتىق تۇرعىداعى نەعۇرلىم قاۋىپتى ۋچاسكەلەرىن انىقتاۋ, بۇل ءۇشىن قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ­كە الۋ جونىندەگى كوميتەت ازىرلەگەن اپات­تىلىقتىڭ ەلەكتروندىق كارتاسىن كەڭىنەن پايدالانۋ, جول جابىنىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, كوشەلەر مەن جولداردى جول ءجۇرىسىن قاداعالاۋدىڭ قازىرگى زامانعى ينتەل­لەكتۋالدىق جۇيەلەرىمەن جاپپاي جابدىقتاۋ قاجەت ەكەندىگى ەسكەرىلدى. دەمەك, ەندى, مۇنداي وتىرىس جۇمىسىنا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, جوعارعى سوتتىڭ, ىشكى ىستەر, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, قارجى, ادىلەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلارى, بەينەكونفەرەنتسيالىق بايلانىس ارقىلى – وبلىستاردىڭ پروكۋرورلارى, ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىنىڭ مۇشەلەرى, وبلىس اكىمدەرىنىڭ جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارلارى قاتىسقاندىقتان جانە اتالعان ماسەلەنى ءوز قۇلاقتارىمەن ەستىپ, بىلگەندىكتەن الداعى ۋاقىتتا جول بويىنداعى كەمشىلىكتەر بىرتە بىرتە جويىلىپ, ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى  بەرىك ساقتالاتىندىعىنا ءۇمىت بار. الايدا, بۇعان جەتكىلىكتى سەنىم ۇيالاتاتىن ءىس باستاۋى بار ما؟ شەتەلدەردە بىرنەشە جىلدا ءبىر رەت جوندەلەتىن جولدار, ءبىزدىڭ ەلدە جىلىنا ەكى قايتارا جوندەلەتىن بولعاندىقتان نە قايىر كۇتۋگە بولادى؟! الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».