«ەسىڭ كەتسە...» دەگەن ماتەلدىڭ ءمانى وزگەرگەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر
ەرتە, ەرتە, ەرتەدە, ەشكى ءجۇنى بورتەدە «ەسىڭ كەتسە, ەشكى اسىرا» دەپتى اتام قازاق. تاۋىپ ايتقان, دالەلدەپ ايتقان سوزگە قول قويىپ, قول قۋسىراسىڭ.
كوبىمىز اۋىلدا وستىك. قي ويدىق, قورا تازالادىق, قار كۇرەدىك, ءشوپ شاپتىق, قوي باقتىق, قىرىقتىقتا بولدىق, جىلقىنىڭ كۇزەتىنە باردىق. اۋىل تىرلىگىن, تۇرمىسىن ءبىر كىسىدەي كورىپ ەرجەتتىك. سودان كەمىپ قالعان ادامدى كورمەدىم.
ءبىزدىڭ ءۇي ءتورت ت ۇلىكتى تۇگەل باقتى دەۋگە بولادى. تەك ەشكى اسىرامادىق. وسى كۇنگە دەيىن سونىڭ سەبەبىنە جەتە الماي ءجۇرمىن. تاۋىق, قاز, ۇيرەك تە ءوسىردى. اكەي تەك ەشكىنى ۇناتپادى. بىردە اۋىلىمىزدىڭ ىرگەسىندەگى ءجىڭىشكە سايدا قاسقىرلار قاساپ جاساپ, اققورانىڭ ءبىرتالاي ەشكىسىن قىرىپ تاستاپتى. اكەي سول ولەكسەگە قاقپان سالدى. قاسقىرلارعا. 5-سىنىپتا وقيمىن. جامان تايعا جاربيتىپ مىنگىزىپ, مەنى جانىنان تاستامايدى. ەكى بەل اسىپ, سول ساي تابانىنا تۇستىك. قالىڭ توبىلعىنىڭ ىشىنەن بىردەڭە شوشاڭ ەتە قالدى. ات تا, تاي دا ۇركىپ, جالت بەردى. اكەي اتتىڭ ۇستىندە قالدى, مەن تايدان اۋىپ, مۇرتتاي ۇشتىم. جىلقى جارىقتىق قۇلاساڭ, جالىن توسەيدى ەكەن. ەش جەرىم اۋىرمادى. شىلبىرىن سۇيرەتىپ, تۇرا بەزگەن تايدى ۇستاپ اكەلىپ: «ءوي, تاقىمى بوس جامان نەمە. ناعاشىلارىڭا تارتقان ەكەنسىڭ», دەپ ۇرسىپ جاتىر اكەي.
بۇكىل قارا دەگەن رۋعا كىرەتىن ناعاشىلارىم تاقىمىم بوس بولعاننان سوزگە قالدى. ونى ول كەزدە كىم ويلاعان. شوشاڭ ەتە قالعان قاقپانعا تۇسكەن تۇلكى ەكەن. ەشكىلەردى قىرىپ سالعان قاسقىرلار قايتىپ ورالماعان ولەكسەگە. نەگە ەكەنىن اكەمنەن سۇراماپپىن. وكىنىشتى, ارينە. ەس كىرىپ, ەل تانىعاننان كەيىن ويلانادى ەكەنسىڭ. قاسقىر قازاق تەكتى مە, قازاق قاسقىر تەكتى مە؟ ءتۇز تاعىسى نە ءىشىپ, نە جەيتىنىن وتە جەتىك بىلەدى. تابيعاتى, جاراتىلىسى سولاي. ەشكىنىڭ مايى تەز قاتادى. قاسقىرلار قانى تامىپ, جۇرەگى سوعىپ تۇرعاندا دەيىكشى, ەشكىلەردى تويعانىنشا جەگەن. ودان كەيىن جولاماعان. قازاق تا سولاي ەكەن. بۇرىنعىلار. بۇگىنگى جاعداي باسقاشا. قاسقىر تەك قانا جىلقى جارىقتىقتىڭ ولەكسەسىنە كەلەدى دەيدى بىلەتىندەر. مەنىڭ بىلەتىنىم – جىلقى ەتىن قازاق توڭازىتىپ جەپ, سورپاسىن تومىرتقالاتىپ تا ىشە بەرەدى.
وسىنىڭ ءبارىن وقىپ الىپ, ەشكىگە ەدىرەيە قاراماڭىز. اتتىڭ جالى تۇيەنىڭ قومىندا, قىسى-جازى كيىز ۇيدە ءومىر وتكىزگەن كوشپەندى بابالارىمىز اس قادىرىن بىزدەن گورى جاقسى بىلگەن. «قاراشا, جەلتوقسانمەن سول ءبىر-ەكى اي, قىستىڭ باسى ءبىرى ەرتە, بىرەۋى جاي. ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ, ىقتىرمامەن كۇزەۋدە وتىرار باي», «كارى قوي ەپتەپ سويعان بايدىڭ ءۇيى, قاي جەرىندە كەدەيدىڭ تۇرسىن كۇيى؟» دەپ, ۇلى اباي سۋرەتتەگەن مۇنى. قاراشا مەن جەلتوقساندا كيىز ۇيدە اس ءىشىپ كورىڭىز. قازاقتىڭ اسىنىڭ باسى – ەت. بۇگىنگە دەيىن. ىزعىرىقتا ىقتىرمادا وتىرىپ, اۋزىڭا اپارعانشا قاتىپ قالاتىن ەشكى ەتىن ءالدى بابالارىمىز قورەك ەتپەگەن. جەگەن – كەدەي-كەپشىك ء(ا.بوكەيحانوۆ). سولاي دەسەك تە, جارتى الەمدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزعان شىڭعىسحاننىڭ بايبىشەسى ءوزىمىزدىڭ قوڭىراتتىڭ قىزى بورتە (ەشكىنىڭ تورەسى) عوي. ياعني, ەشكى قازاق ت ۇلىككە قوسپاسا دا, قوي جارىقتىقپەن قوسارلاسىپ, اداممەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان مال. ارىگە بارىپ, اۋرەگە ءتۇسىپ قايتەمىز. بەرىدەگى بەزبەنگە ءىلىنىپ, بەدەرلەنگەندەرىنە بەت بۇرايىق.
قوي مەن ەشكىنى ەجىكتەپ وتىرىپ زەرتتەگەن الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 1903 جىلى رەسەيدىڭ ۆورونەج قالاسىندا جارىق كورگەن «دالا ولكەسىندەگى قوي شارۋاشىلىعى» – «وۆتسەۆودستۆو ۆ ستەپنوم كراە» ء(ا.بوكەيحانوۆ. تاڭدامالى. يزبراننوە. 153-بەت. «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى». باس رەداكتسياسى. الماتى) ەڭبەگىن وقىپ, وي قورىتساڭىز جەتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن شۇقشيا شۇعىلدانۋعا ءتيىستى شەنەۋنىكتەرىمىز الەكەڭنىڭ وسىنداي زەرتتەۋ, ساراپتاما مونوگرافياسى بار ەكەنىن بىلمەۋى دە كادىك. ورىس تىلىندە جازىلعان. قينالماي وقي بەرەدى. قازاقشاعا شورقاقتارعا جاي عانا قۇلاققاعىس قوي. مۇنىڭ الدىندا قوي تۋرالى جازعانىمدا پايدالانعام. ەشكىگە كەلگەندە الەكەڭە تاعى جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى.
ءا.بوكەيحانوۆ 1900 جىلى قارقارالى ۋەزىندە ەشكىنىڭ 56 648 تەرىسى ساتىلعان دەپ جازادى. الەكەڭ ءوز زەرتتەۋىندەگى مالىمەتتى مالدارىگەرلىك باقىلاۋدان وتكەن ەشكىلەردىڭ تەرىسىمەن سالىستىرىپتى. ايىرما جوق. قۇندىلىعى – سويىلعان مالدىڭ بارلىعى مالدارىگەرلىك باقىلاۋدان ءوتىپ وتىرعان. قازىر شە؟ بىلمەدىك. وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق, ستاتيستيكا دەپارتامەنتتەرى وبلىستا 200 مىڭ ەشكى بار دەگەن مالىمەتتەن باسقا دەرەك بەرە المادى. ەتى, ءسۇتى, ءجۇنى, ءمۇيىزى (توقال ەشكى بولسا دا) تۋرالى بەيحابار.
ال, ءا.بوكەيحانوۆ تورعاي وبلىسىندا جىلىنا 90 مىڭ ەشكى سويىلاتىنىن, سەمەي وبلىسىندا 255 783 ەشكى بولعانىن, 5 ەشكى 1 سيىردىڭ, 2 ەشكى ءبىر ساۋلىقتىڭ پ ۇلىنا تۇراتىنىن, 1 ەشكى جىلىنا 8 شەلەك ءسۇت بەرەتىنىن, سالماعى 3 پۇت بولاتىنىن, تەرىسى جۇقا كەلەتىندىكتەن جارعاق, مەس جاسالىپ, تەكەمەتكە ءادىپ تىگىلەتىنىن جازادى. الەكەڭنىڭ تۇپنۇسقاسى ورىس تىلىندە. سول كۇيىندە تسيتات كەلتىرسەم, تۇسىنبەيتىن ادام جوق شىعار قازىر. «ودەجدا يز «ەشكىتەرسى» وتليچاەتسيا بولشويۋ نوسكوستيۋ, پري ەتوم كوجي ۆىدەلىۆايۋتسيا وسوبەننو تششاتەلنو زاكراشيۆايۋتسيا ۆ جەلتىي تسۆەت كراسكويۋ, دوبىۆاەموي يز كورنيا «تومار بويا», راستۋششەگو پو كرايام پوكوسوۆ نا سولونتسوۆاتىح نيزيناح پو ۆسەمۋ ستەپنومۋ كرايۋ».
«كوزي روگا ۆىدەلىۆايۋتسيا ۆ «چاحشا» روجكي, ۆ كوتورىح كيرگيزى, بولشيە ليۋبيتەلي نيۋحاتەلنوگو تاباكۋ, زاكلادىۆاەموگو زا گۋبى, نوسيات ەگو; روگا يدۋت نا «چونتاي» – پروحوۆنيتسى, «پشاحسابى» – چەرەنكي دليا نوجەي, «كامشىسابى» – چەرەنكي دليا ناگاەك, ي, ناكونەتس, نا گۆوزدي, ۋپوترەبلياەمىە پري كوۆكە لوشادەي راسپرياملەننىمي كوپىتامي». بابالارىمىز اتتى ەشكىنىڭ مۇيىزىنەن جاسالعان شەگەمەن تاعالايتىنىن بىلمەيدى ەكەم. بۇل دەگەنىڭىز – قازەكەڭنىڭ ەرتەرەكتەگى قالدىقسىز تەحنولوگياسى. قازىر قوي-ەشكىنىڭ ىشەك-قارىنى, سيراعى دالادا يت-قۇسقا جەم بولىپ جاتىر. ءمۇيىزى تۇگىلى. بارا-بارا قوي-ەشكى تۇرماق جىلقىنىڭ قارىنى مەن قارتاسىنان جيىركەنەتىن ۇرپاق سوڭىمىزدان كەلە مە, قايتەدى؟!
جارايدى, قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, قارا سۋدى تاسىتپاي-اق قويايىق. ەشكى جونىندەگى الەمدىك دەرەك كوزدەرىنە جانارىمىزدى سۋارىپ كورەيىك. تورتكۇل دۇنيەدە 1 ميلليارد شاماسىندا ەشكى بار ەكەن. ەڭ كوبى – قىتايدا. 180 ميلليون. قازاقستاننىڭ بۇكىل جانى مەن مالىن قوسساڭ دا, بۇل سانعا جەتە المايسىڭ. ءۇندىستاندا – 130, پاكىستاندا – 50, بانگلادەشتە – 40, يران مەن نيگەريادا – 30, ەفيوپيا, سۋدان, سوماليدە 20 ميلليوننان ەشكى بار. قازاقستاندا 2 ميلليونعا جۋىق سەكسەك اتا تۇقىمى ورىسكە شىعادى دەيدى.
ەشكى ءوسىرۋ ءبىزدىڭ وڭىرگە تاڭسىق شارۋا ەمەس. كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا قارقارالىنىڭ «ۆوستوك» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى حاكىم زاكىشەۆ اعامىز 400 انگور ەشكىسىن ءوسىرىپ, تەك ءتۇبىت جۇنىمەن نارىق كەلگەن بەتتە ءجۇنجىپ كەتە جازداعان اۋىلداستارىن اسىراعانىن بۇگىنگىلەر اڭىز ەتىپ ايتادى. ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك. حاكىم اعامىز تۇيە دە, بيە دە, سيىر دا, ارا دا, قارا تۇلكى مەن قۇندىز دا وسىرگەن عالامات جاڭاشىل ديرەكتور بولعان. اتتەڭ, سول شالقىپ تۇرعان شارۋاشىلىققا يە بولاتىن ەشكىم شىقپادى. قايسىبىرىن ايتا بەرەسىڭ؟
«تەكەڭ جەلدەپ بارا ما؟» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. ادەتتە اسىعىپ تۇرعاندارعا ايتادى. تەكتەن تەك ەمەس. ايتالىق, شىلىڭگىر شىلدەدە ءبىر وتار قوي جايىلىپ ءجۇر. انىعىندا جايىلىپ جۇرگەن جوق, ەكى ءبۇيىرىن سوعىپ, كولەڭكە قۋىپ جاتقان بولۋ كەرەك. اپتاپتا قاي مالدىڭ وتى قانادى دەيسىڭ. «اق سەركە قوي باستاعان اي ءمۇيىزدى» دەپ, ماناربەك ەرجانوۆ اتامىز انگە قوسقان اق سەركە سامال جەلدى توسكە الىپ, جونەپ بەرەدى وسى كەزدە. جۋساعان قوي دا سوڭىنان ەرىپ جونەلەدى. قويشىعا دا تىنىشتىق كەرەك, ءبىر ۋاق مىزعىپ الۋعا. شابان تورىسىنا امالسىز ءمىنىپ, ەشكىنى قارعاپ-سىلەپ, ول دا وتارعا ىلەسەدى. كوزبەن كورگەن, باستان وتكەرگەن كورىنىستەر.
ەشكى جەلدەپ, وتار الدىنا تۇسكەننەن كەيىن بەلگىلى. شىبىن-شىركەيدەن قۇتىلادى. جايىلىمنىڭ وتى مول ەڭ مايەگىنە مەلدەكتەيدى. قوي جارىقتىق سودان قالعانىنا تويىنسا دا, قاناعات تۇتادى. بۇگىنگى عىلىم ەشكى ەكى جۇزدەن ءتورت جۇزگە دەيىن ءشوپ ءتۇرىن جەپ, نەگىزىنەن گۇلدەرمەن قورەكتەنەدى دەيدى. اعاشقا سەكىرىپ, ونىڭ دا جاپىراعىن تالعاجاۋ ەتەدى. تاۋتەكەنىڭ تۇقىمىنان جارالعاندىقتان باسقا ت ۇلىكتىڭ اياعى جەتپەيتىن تاۋ-تاستىڭ دا جۇعىمدى ءشوبى ەشكىنىڭ اۋزىندا.
سالقىن سامالدى توسكە الىپ, جەلدەپ ءجۇرىپ, جۇعىمدى ءشوپ جەپ, تۇنىق سۋ ىشكەن ەشكىنىڭ سۇتىندە اعزاڭا ءزارۋ, دەرتىڭە ءدارۋ دارۋمەندەر, ارينە, مول بولادى. ءا.بوكەيحانوۆ اتامىز عۇمىر كەشكەن زاماندا ونى ايىراتىن زەرتحانا بولماعانى ايان. قازىر ءبارى بار. بۇگىنگى عىلىم ەشكى ءسۇتى انا سۇتىمەن جەتەعابىل, اللەرگيا تۋدىراتىن اقۋىزى جوق, اسقازان, باۋىر سىرقاتتارىنا, قان ازدىعىنا, دەمىكپە, دياتەز, كوز اۋرۋلارىنا مىڭ دا ءبىر ەم ەكەنىن دالەلدەيدى. قۇرامىندا كالتسي, فوسفوردىڭ كوپ بولۋى بالا سۇيەگىنىڭ تەز بەكۋىنە سەبى مول. سۇتىندە ۆ, ۆ2, س جانە ا ۆيتاميندەرى جەتىپ ارتىلادى. يوگۋرت العاش ەشكى سۇتىنەن جاسالىپتى. قازىرگىسىن كىم ءبىلسىن؟ ال, شۆەيتساريانىڭ ىرىمشىگى الەمدىك نارىقتا يىعى نەگە وزىق تۇرادى؟ ەشكى سۇتىنەن ازىرلەنەدى.
وسىمتالدىعى ءوز الدىنا اڭگىمە. قويمەن قوسامجارلاسىپ جۇرگەن سوڭ شوپان اتا ت ۇلىگىمەن ەرىكسىز سالىستىراسىڭ. قارا قوي ىلۋدە-شالۋ ەگىزدەن قوزداسا, ەشكى شىركىن قوس-قوستان, كەيدە ۇشەۋدەن, شەتەلدە ءتورت-بەستەن ءتول بەرەدى. ەشكىسى ەستى, تەكەسى تەكتى, كۇتىمدەرى كەلىستى بولسا, جىلىنا ەكى رەت لاقتاپ بەرۋى دە مۇمكىن. قازىر جىلىنا ءبىر رەت ەگىزدەن ءوسىم بەرسە, ەشكىمنىڭ تاقياسىنا تار كەلمەس.
تەرىسى مەن ءتۇبىتى ت ۇلىك اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ۇزدىگى. بورتە – ءجۇنىنىڭ ءتۇسى, تۇگى, ساپاسى جاعىنان ەڭ ادەمىسى. «ەشكى ءجۇنى بورتەدە» دەگەن قازاق مۇنى باعزى زاماننان بىلگەن. ال, ەۋروپاداعى ايەلدەردىڭ ەڭ قۇندى, ەڭ قىمبات, ەڭ ساپالى, ەڭ جىلى, جىبەكتەي جۇمساق بەس ساۋساقتى بيالايىن «لايكا» دەپ اتايدى. اتىنا قاراپ, يتتىكى ەكەن دەپ ويلاماڭىز. ەشكى تەرىسىنەن تىگىلەدى. قازاق تەكەمەتتى ادىپتەۋگە قولدانعان مۇنى.
ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, سارىارقا ساۋىرى سارىجايلاۋ زامانى وتكەن قازىر. كورپەمىزگە قاراي كوسىلەتىن كەزەڭدەمىز. سولاي دەگەنىمىزبەن, جەرىمىز جيدەلى-بايسىن بولماسا دا, مال تۇياعى باسا الاتىن تۇگىنەن ادا-كۇدە اجىراي قويعان جوق. قازاقستاندا 180 ملن. گەكتار تابيعي جايىلىم بار. وسىدان قازاق ەلەي قويمايتىن ەشكى ورىسكە شىعا الاتىن تاۋلى, قىراتتى, تاستاق 20 ملن. گەكتار ايماق بار دەيدى دەرەك كوزدەرى. جارتاستان جارتاسقا سەكىرىپ, تۇياعىن تاسقا قاشاپ (ايتپەسە ءوسىپ كەتەدى), قۇزدان ۇشقاندا مۇيىزىمەن ءتۇسىپ, امان-ەسەن شاۋىپ جۇرە بەرەتىن تاۋتەكەنىڭ تۇقىمى سانالاتىن ەشكى وسىرۋگە جايىلىم جەتەدى ەكەن. ءبىزدىڭ وبلىس تا قۇرالاقان ەمەس. ۇلىتاۋ, جاڭاارقا, شەت, اقتوعاي, بۇقار جىراۋ, قارقارالى اۋداندارىنىڭ جەر بەدەرى كەلىپ تۇر ەمەس پە؟ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كوپماعامبەت ەلەمەسوۆ: «جازعى جانە كۇزگى جايىلىمدىقتا باعىلعان مالداردىڭ ەتى مەن ءسۇتى ارزان بولادى. بۇعان ءدالەل جەتەرلىك. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە وسى جايىلىمدىقتاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا وندىرىلەتىن 1 كيلو ەتتىڭ ءوزىندىك قۇنى رەسەيدەگىدەن 25-30 پايىزداي, بەلورۋسسياداعىدان ەكى ەسەدەي ارزان بولاتىن. ال ەندى, وسى جازعى جايىلىمدىقتاردى پايدالانباي وتىرعاندىقتان, كەرىسىنشە جاعداي ورناپ, رەسەي مەن بەلارۋستەگى مال ەتى بىزدەن ارزان بولىپ شىعا كەلدى», دەيدى. («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. 2013 جىل. 7 اقپان). بۇل – ەن جايلاۋدى يەلەنبەۋدىڭ, باردى ىسىراپ جاساپ جاتقانىمىزدىڭ ناقتى دالەلى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ وسىدان 4-5 جىل بۇرىن اقمولا وبلىسىنىڭ قوسشى اۋىلىنداعى «اسىل ت ۇلىك» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ورتالىعىن ارالاپ ءجۇرىپ, «مۇنداي ءسۇتتى ەشكىدەن دە الۋعا بولادى» دەگەنى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. سول سيىرلاردىڭ ارقايسىسى نەبارى 2 مىڭ ليتر عانا ءسۇت بەرەدى ەكەن جىلىنا. ءوتكەندى ۇمىتا بەرەتىنىمىز جامان-اق. 1986 جىلى وبلىسىمىزداعى بۇرىنعى ميچۋرين اۋدانىنداعى «كوكسۋ» سوۆحوزىنىڭ گ.فۋرد ساۋعان «ماركا» اتتى سيىرى 10167 ليتر ءسۇت بەرىپ, ماسكەۋدەگى ۆدنح-نىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ العان. اقشا شىعارىپ, ايىرپلانمەن الىستان اكەلگەن سيىر ەمەس. رەكورد جاساعان – وسى ءوزىمىزدىڭ وڭىردەگى قىردىڭ قىزىل سيىرىنىڭ تۇقىمى بولاتىن جانۋار. مال ءونىمى تۋرالى ءسوز بولعان سوڭ تىلگە تيەك ەتكەنىمىز عوي.
قوتانىمىزعا ورالساق, ەشكىنى دە ءسۇتتىلىگىنە, ءتۇبىتى مەن تەرىسىنە قاراي وسىرگەن ءجون. دەرەك كوزى 1 ەشكىنىڭ سۇتىنەن ايىنا 30 مىڭ, جارتى جىلدا 180 مىڭ تەڭگە, 10 ەشكىنىڭ تۇبىتىنەن 450 مىڭ تەڭگە پايدا تاباسىز دەيدى. بۇل – 1 ليتر ءسۇتتى 250 تەڭگەدەن ساتقانداعى ەسەپ بويىنشا. اقتوبە جاعىندا 1 ءليترىن 800 تەڭگەدەن, قىس مەزگىلىندە 2000 تەڭگەدەن پۇلدايدى ەكەن. بۇل ەسەبىڭىزدە ەشكىنىڭ تەرىسى ەنبەي تۇر. پايداڭىز شاش-ەتەكتەن دەگەن وسى.
* * *
اللا پەندەسىن جاراتقاننان كەيىن ادامعا ازىق بولاتىن ت ۇلىكتەرىن دە جاراتقان. ءبارى قۇبىلاعا قاراتا باۋىزدالادى. ءبارى ءتاڭىرىنىڭ جازعانىنا كونىپ, تۇياق سەرىپپەيدى. تەك ەشكى بايعۇس قانا باقىرادى. سودان دا بولار يبراھيم پايعامبارعا كوكتەن اق سەركە ەمەس, كوك قوشقار تۇسىرگەن اللا. قازاقتىڭ «ەركەك توقتى – قۇرباندىق» دەيتىنى سودان. ەشكىنىڭ وسى ءبىر وسالدىعى بولماسا, ادامعا پايداسى زور. قازىر «ەشكىلى باي – ەسەپتى بايدىڭ» زامانى.
ماعاۋيا سەمباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قاراعاندى وبلىسى.
