بۇگىنگى بالالار ويىنى ونىڭ پايداسى مەن زيانى نەدە؟

جاز كەزى بولاتىن. اياعىن اپىل-تاپىل باسقان كىشكەنتايىمدى ەرتىپ, اۋلادا سەرۋەندەپ جۇرگەنبىز. الاڭقاي تولعان بالالار. ءار جەردە شۇپىرلەپ ويناپ جاتىر. مەنىڭ نازارىمدى:   «ماعان كرەديت بەرەسىز بە؟»  دەگەن كىشكەنتاي قىزدىڭ ساڭقىلداعان   داۋىسى اۋداردى. بالالاردان  ءبولىنىپ, كۇركەشەدە ويىن قىزدىرعان قوس بۇلدىرشىنگە ەرىكسىز كوز الماي, قاراپ تۇرمىن. ەسەپتەگىشىنە ۇڭىلگەن 8-9 جاس شاماسىنداعى ۇل بالا «زارپلات قانشا الاسىز؟,»  – دەپ سۇراق قويدى. 6-7 جاس شاماسىنداعى قىز دا تايسالار ەمەس: «80 مىڭ الامىن»  – دەپ جاۋاپ بەردى.  بالا قولىنداعى قاعاز-قالامىمەن قانشا كرەديت بەرەتىنىن, ءار ايعا قانشا شىعاتىنىنا دەيىن «ەسەپتەپ», قىزعا «كارتوچكا» بەرىپ, «وسىدان الاسىز» دەپ جاتىر. مەن ويىنعا ابدەن بەرىلگەن بالعىنداردىڭ قاسىنا جاقىنداپ, «قانداي ويىن ويناپ جاتىرسىڭدار بالاقايلار؟»,  دەپ سۇرادىم.  «ءبىز «بانك» بولىپ,  ويناپ جاتىرمىز»,  دەدى قارا قىز. ۇل بالا مەنىڭ ويىندى ءبول­گەنىمدى  جاراتپاي, قاباعىن تۇيە قارادى. قارىنداسىن ەرتىپ, بۇرىلىپ كەتتى. ەرتەڭىنە الگى بالالاردى ءۇيدىڭ كىرە­بەرىسىنەن كەزدەستىردىم. اعاسى وزىنەن ءسال-اق كىشى  قارىنداسىن ارقالاپ, ءتۇسىپ كەلەدى ەكەن. ولار كەشەگى جەرگە بارىپ, تاعى دا ويناي باستادى.   اعايىندى ۇل مەن قىزدىڭ تاتۋلىعى, ءبىر-بىرىنە دەگەن قامقورلىعى مەنى قىزىقتىرا ءتۇستى. ولارعا جاقىن وتىرىپ, ويىندارىن تاماشالاۋعا كىرىستىم. قىز الاڭقايدىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتتى. قولىنداعى ۇيالى تەلەفونىن الىپ, اعاسىنا  «حابارلاسىپ» جاتىر. «اعاي كۆارتيرگە قانشاعا جىبەرەسىز؟». «45 مىڭ با؟ سۋ, گاز ءبارىن ءوزىمىز تولەيمىز بە؟». «بۇگىن بارىپ ءۇيدى قاراۋعا بولا ما؟». تاقىلداپ سۇراق قويىپ بولعان سوڭ  قولىنداعى كىشكەنتاي سومكەسىن الىپ, اعاسىنىڭ قاسىنا كەلدى.  بالا وزدەرى وينايتىن كۇركەشەگە ەرتىپ كىرىپ, «ۇيمەن» تانىستىرىپ جاتىر.  پىسىق قارا قىز ماعان جىميا قاراپ,  «ءبىز بۇگىن «كۆارتيرانت» بولىپ ويناپ جاتىرمىز»,  دەدى. اعاسى تاعى دا بىزگە جاراتپاي, الارا قارادى. كەشكىلىك سەرۋەنگە شىققان سايىن قوس ءبۇلدىرشىندى ىزدەيتىن ادەت تاپتىم. ءبىراز ۋاقىت كورىنبەي كەتكەن ولار, ءبىر كۇنى وزدەرىنىڭ ۇيرەنشىكتى ورنىنا جايعاستى. ەكەۋىنىڭ بۇل كۇنگى ويىندارى ءتىپتى بولەك. جولعا قاراي شىعىپ تۇرعان قارىنداسىن اعاسى نۇقىپ قۇلاتتى دا, سوسىن ورنىنان تۇرعىزىپ, ايقايلاپ «جەدەل جاردەم» شاقىرىپ, ۇيالى تەلەفوندارىنان «پەپىلدەگەن» دىبىس شىعارىپ اۋرە بولدى دا قالدى.  العاشىندا تۇك تۇسىنبەگەن مەن بىردەڭە بولىپ قالدى ما دەپ قاستارىنا جۇگىرىپ بارىپ ەدىم, مەنى كورگەن قىز اعاسىنىڭ قولىنان ءتۇسىپ, «ءبىز بۇگىن «اۆاريا» بولىپ ويناپ جاتىرمىز», – دەدى كوزىن سىعىرايتىپ. –  ول جامان ويىن عوي. –  جوق اپاي,  مەن ولمەيمىن!   تەك وتىرىك اياعىم سىنىپ قالادى. – سوندا دا ولاي جاماندىق شاقىرۋعا بولمايدى. كوڭىلدى ويىن ويناعاندارىڭ دۇرىس. ويلانىپ قالعان قىز: – مەنىڭ مامام دا الدىندا «اۆاريا» بولدى. اياعى سىنىپ اۋرۋحاناعا جاتتى. ونى قاعىپ كەتكەن اعاي بىزگە كوپ اقشا تولەدى, – دەدى ەركەلەي سويلەپ. ەندى مەن ويلانىپ قالدىم. قازىرگى بالالار اقشانى جاقسى كورەدى دەگەننىڭ ءبىر دالەلى الدىمنان شىقتى. ءبىز ويناعان ويىندار ەسىمە بالا كەزدە ءبىز ويناعان ويىندار ءتۇستى. الاقانداي اۋىلدا كورگەنىمىز مۇعالىم بولعاندىقتان ءبىز  «مۇعالىم» بولىپ   وينايتىنبىز. ءار مۇعالىمنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىمىز قىزىل مونشاق پەن قىزىل كوزدى سىرعا تاعاتىن توقتاش اپاي بولعىمىز كەلسە, ەندى ءبىرىمىز بەلىن قىلدىرىقتاي قىلىپ ادەمى كويلەك كيىپ, جانىمىزدى شىعارىپ ساباق سۇرايتىن قۇرمانسۇلۋ اپاي  بولعىمىز كەلەتىن. تاعى ءبىرىمىز بەرىلىپ ساباق تۇسىندىرەتىن گۇلزيرا اپاي بولساق دەپ ارماندايمىز.  سول اپايلاردان كورگەنىمىزدى, سولاردىڭ قيمىل-ارەكەتىن ويىن ۇستىندە قايتالايتىنبىز.  قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, ولار ءبىز ءۇشىن «جۇلدىز» ەدى. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە, اسىرەسە, جاز كەزدەرىندە توي ءجيى بولاتىن. ءتىپتى ەكى كۇننىڭ بىرىندە توي بولىپ جاتاتىندىقتان – ءبىز دە توي جاساپ وينايتىنبىز. «قىز ۇزاتۋ»  تويلارى ءبىرتۇرلى كوڭىلسىز كورىنگەندىكتەن «كەلىن ءتۇسىرۋ»  ويىنى قىزىقتىراتىن. ءبىزدىڭ بالا  ۇعىمىمىزدا  اق  كويلەك كيگەن كەلىن پەرىشتە ەدى. اۋىلدىڭ اڭگىمەسى سول كەلىن بولعاندىقتان شىعار, قىزدار جاعى پەرىشتە  كەلىن بولۋعا كادىمگىدەي تالاساتىنبىز. ودان قالدى كوكتەم شىعىپ, جەر كەپكەن سوڭ «ورتا دوپ», «تىعىلىسپاق», «اق تەرەك, كوك تەرەك», «سوقىر تەكە»,  ءتىپتى, اراسىندا اسىق تا وينايتىنبىز. تەحنيكا الديلەگەن سابيلەر قازىرگى بالالار  ءرولدى ويىندارعا قۇمار ەمەس.  كومپيۋتەر مەن ۇيالى تەلەفون بالالارىمىزدىڭ 4-5 جاستان باس­تاپ سەنىمدى سەرىگىنە اينالدى. ءتۇرلى ويىندار مەن قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار مۋزىكانىڭ بىرنەشە ءتۇرى جيناقتالعان (ايفون, پلانشەت) امبەباپ ءدۇ­­نيەلەردى ولار جاس­تا­نىپ ۇيىقتايتىن بولدى. ءتىپتى, شارانانى دا ۇيالى تەلەفونداعى اۋەزدى اندەرمەن الديلەپ, جاستىعىنىڭ استىنا قوياتىن كۇنگە جەتتىك. نارەستەمىز ءبىر-ەكى جاستان باستاپ-اق ۇيالى تەلەفون مەن تەلەديدار ءپۋلتىن ءوزى باسىپ, مەڭگەرىپ الاتىن بولدى.  ولارعا قاراپ جاقسى ءوسىپ كەلەدى, تەحنيكاعا جەتىك دەپ ءماز بولامىز. ال  عالىمدار بولسا,  ۇيالى تەلەفون­نىڭ ادام اعزاسىنا زيانى كوپ دەپ دابىل قاعۋدا. وقىمىستىلاردىڭ ايتۋىنشا, 10 جىل بويى كۇنىنە جارتى ساعات ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسكەن ادامداردىڭ گليوما دەرتىنە شالدىعۋ قاۋپى 40 پايىزعا دەيىن ۇلعاياتىن كورىنەدى. ۇيالى تەلەفونداردىڭ ەلەكتروماگنيتتىك ساۋلەلەرى جۇيكە, ەندوكريندىك جانە جىنىستىق اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنا اسەر ەتەدى ەكەن. ەپيلەپسيا, اق قان سياقتى دەرت اسقىنۋىنىڭ دا نەگىزگى سەبەپكەرى  وسى سىمسىز تەلەفون كورىنەدى. بالالار ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋ­تەر­دەگى ونلاين ويىندارىن ءاپ-ساتتە مەڭگەرىپ الادى. مۇنداي ويىنداردىڭ جاقسى جاعى بالامىزعا لوگيكالىق جانە ستراتەگيالىق ويلاۋدى, ادامدارمەن ورتاق ءتىل تابىسۋدى ۇيرەتۋى مۇمكىن. ال كەمشىلىگى, بىرىنشىدەن, بالا شىنايى ءومىردى ۇمىتىپ, ۆيرتۋالدى ومىرگە بويى ۇيرەنىپ, سوعان تاۋەلدى بولىپ قالادى. ەكىنشىدەن, بۇل ويىندا بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە جەتۋىڭ كەرەك. ول قولدان كەلمەي جاتسا اشۋشاڭدىق پايدا بولىپ, بالاڭىز جۇيكە جۇيەسى دەرتىنە شالدىعۋى  ىقتيمال. *** سيۋجەتتى ءرولدى قوزعالىس ويىندارىن قازىرگى بالالار وينامايدى دەسەك تە, جوعارىداعى اعايىندىلاردىڭ مازمۇندى ويىنى كوپكە وي سالارلىقتاي.  قالاي بولعاندا دا, قازىرگى بالالاردىڭ ويىنى مۇڭدىلاۋ كورىندى,  ماعان. ءسىز نە دەيسىز وقىرمان؟ ءسىزدىڭ بالاڭىز «كىم» بولىپ ويناپ ءجۇر؟ گۇلجامال جولدىعالي, جۋرناليست. باتىس قازاقستان وبلىسى.