بەيبىت زاماننىڭ زاۋالى

كۇندەلىكتى ومىردە جول-كولىك وقيعالارى تۋرالى اقپاراتتاردى كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. وعان ءتىپتى, جۇرتتىڭ ەتى ۇيرەنىپ كەتكەندەي. ال, ءاربىر وقيعانىڭ ارتىندا ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى, تاعدىرى تۇر ەمەس پە؟ كەيبىر جانتۇرشىگەرلىك كورىنىستەردى كورسەتكەندە دەنەڭ ءدىر ەتە قالادى. كولىك اپاتتارىنىڭ ستاتيستيكاسى دا سۇمدىق. سوڭعى ون جىلدا ەلىمىزدە كولىك اپاتتارىنان 32 مىڭ ادام قازا تاپسا, جاراقات العانداردىڭ سانى 166 مىڭ ادامعا جەتكەن. جاعاڭدى ۇستاتار جايسىز دەرەكتەر. قانشاما وتباسى قارا جامىلدى, تالايلار مۇگەدەك بولىپ قالدى. جاراقاتىنان ازاپ شەگىپ جۇرگەندەر قانشاما؟ اپات ايتىپ كەلمەيدى. ونى جازىم دەپ, قۇدايدىڭ ءىسى دەپ جاراتقانعا جابا سالۋىمىز قانشالىقتى ءادى­لەتتىلىك؟ مۇنداي وقيعالار ءبىر نە بىرنەشە جۇرگىزۋشىنىڭ, يا بولماسا جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ كىناسىنەن, ءتيىستى زاڭدىلىقتاردى ساقتاماۋىنان, جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندىقتان ورىن الادى. سونىڭ ىشىندە, اپاتتى جاعدايلارعا كوبىنەسە جۇرگىزۋشىلەر سەبەپ بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. وعان دالەل بولار مىسالدار دا جەتەرلىك. وسى جولداردىڭ اۆتورى دا سونداي جايتتى باستان كەشتى. تاڭعى ساعات 8-گە جاقىن كۇندەگى ءمىنىپ جۇرگەن قالاىشىلىك باعىتتاعى جولاۋشى كولىگىنە وتىردىم. كادىمگى ءبىر ەسىكتى “مەرسەدەس”. جۇرگىزۋشى جاس جىگىت پەن ونىڭ كاسسيرى ءتۇسىپ مىنگەن ادامداردى “تەز-تەز” دەپ اسىقتىرۋمەن بولدى. كولىكتىڭ ەسىگى جابىلار-جابىلماستان بىردەن جوعارى جىلدامدىققا باسىپ, زىمىراي جونەلەدى. كوشەدەگى كولىكتەردىڭ بارىنەن باسىپ وزىپ وتىردى. جۇرگىزۋشىنىڭ قاتتى ايداعانى سونشالىق, جولاۋشىلاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. ءبارىمىزدىڭ “جاي جۇرسەڭشى, ءبىزدى, نە, ولتىرەيىن دەپ پە ەدىڭ؟!”, “ادام الىپ كەلە جاتىرسىڭ عوي” دەگەنىمىزگە قۇلاق اسقان جوق. جۇرگىزۋشى جىلدامدىقتى ودان سايىن اسىرا ءتۇستى. ەكى ايالدامادان سوڭ تۇسەمىن, اقشامدى دايىنداي بەرەيىن دەپ قولىمدى قالتاما سالا بەرگەنمىن. سول ساتتە “تارس” ەتكەن داۋىستى ەستىدىم جانە ءبىر جاعىمىزعا اۋدارىلىپ بارا جاتقانىمىز, “وح, اۆاريا!” دەگەن وي سانامدى شارپىپ وتكەنى عانا ەسىمدە. ودان ءارى ەشتەڭە بىلمەيمىن. ەسىمدى ءتورت-بەس ساعاتتان سوڭ, اۋرۋحانا توسەگىندە ءبىر-اق جينادىم. بۇل ارالىقتا اۋدارىلعان كولىكتەن شىعارىپ, جەدەل جاردەممەن الىپ كەتكەنىن, رەنتگەنگە, كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا تۇسىرگەنىن ەش سەزگەن جوقپىن. بۇل 2013 جىلدىڭ 9 تامىزىندا قىزىلوردا قالاسىنداعى استانا داڭعىلىندا ورىن العان № 22 كوپشىلىك كولىگىنىڭ اپاتى بولاتىن. جەدەل جاردەم كولىكتەرى اۋدارىلعان “مەرسەدەستەن” ون ءبىر ادامدى اۋرۋحاناعا جەتكىزگەن. ايتەۋىر, ادام ولىگى جوق, ايتسە دە... “مەرسەدەس” كولىگى سول كۇنى جولاۋشى تاسىمالداۋعا شىققان جاس جىگىتتىڭ اتىندا ەمەس ەكەن جانە وعان كولىكتى باسقارۋ جونىندەگى سەنىمحات بەرىلمەگەن بولىپ شىقتى. اكەسى ون بەس كۇن جولاۋشى تاسىمالداعاننان كەيىن ۆاحتالىق جۇمىسقا كەتىسىمەن, ءوزى ءمىنىپ شىققان. بۇعان دەيىن جول ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن جول پوليتسياسى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الىپ قويىپ, ۋاقىتشا كۋالىكپەن ءجۇرىپتى. اپات كەزىندە جوعالىپ قالدى دەپ ونى دا كورسەتپەگەن. ەڭ باستى ورەسكەل كىناسى – جولاۋشىلار تاسىمالداۋعا رۇقسات بەرەتىن “د” ساناتى جوق بولىپ شىقتى. رۇقساتسىز الىپ شىققان كولىگى ساقتاندىرىلماعان. وعان قوسا قاتتى جىلدامدىقپەن ءجۇردى. كەيىنىرەك سوتتا كۋاگەرلەر بەرگەن تۇسىنiكتەمەدەن اپات بولار ساتتە كولىكتىڭ سپيدومەترى 100 كم/ساعاتتان تۇسپەگەنىن بىلدىك. اپاتتان كەيىن اۋرۋحاناعا جەتكىزىل­گەندەردىڭ ەكەۋى جانساقتاۋ بولىمىنە جاتقىزىلسا, بەس-التاۋى نەيروحيرۋرگيا بولىمىنە ورنالاستىرىلادى. ولاردىڭ اراسىندا اياعى اۋىر كەلىنشەك تە بولعان. تراۆماتولوگيا بولىمىنە جاتقىزىلعان تەك مەن عانا. ەكى-ءۇش اپتا وتكەن سوڭ ولاردىڭ بار­لىعى اۋرۋحانادان شىقتى. مەنىڭ ون ءبىر قابىرعام مەن ءتوس سۇيەكتەرىم سىنعان بولاتىن. ودان بولەك, جاۋىرىنىم جانە ءۇش ومىرتقام جارىلعان. تاعى ەكى ومىرتقامنىڭ قاناتشالارى سىنعان ەدى. تەك شالقامنان عانا جاتامىن. ون تاۋلىكتەي ەش ۇيىقتاي المادىم. جەتىنشى كۇنى عانا دارىگەرلەردىڭ كومەگىمەن تۇرۋعا تالپىنىس جاسادىم. قابىرعالار سىنعاندا وكپەنى جاراقاتتايدى ەكەن. سودان وكپەگە ۇيىعان قان, سارىسۋ تولىپ قالا بەرەتىن كورىنەدى. ونى جاۋىرىننىڭ استىنان تەسىپ, تارتىم الىپ (پۋنكتسيا) تۇردى. ءۇش ايدان استام كورسەت كيىپ ءجۇردىم, بۇل ۋاقىتتا وتىرۋعا رۇقسات ەتپەدى. ءيا تۇرەگەلىپ جۇرەسىڭ, بولماسا جاتۋىڭ كەرەك. اپاتتان ءۇش اي وتكەن سوڭ مرت اپپاراتىنا ءتۇسىرىپ, ءبىر ومىرتقانىڭ قيسىق تۇرعانىن انىقتادى. وسىدان كەيىن دارىگەرلەر پىكىرى ەكىگە جارىلدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى وتا جاساتىپ, قيسايعان ومىرتقانى تۇزەتۋ كەرەك دەسە, ەندى ءبىرى ارتىق قىلامىز دەپ تىرتىق قىلىپ الارمىز, وسىلاي تۇرا بەرسىن دەگەندى ايتتى. جارايدى, ەر جىگىتتىڭ باسىنا نەلەر كەلىپ, نەلەر كەتپەيدى. ەگەر بىزبەن بىرگە اپاتقا ۇشىراپ, جانساقتاۋ بولىمىنە تۇسكەن ەكى جاس جىگىت بولماعاندا, وسىنىڭ ءبارىن جازباي-اق قويار ەدىم جانە بۇل تاقىرىپتى قوزعاماس تا ەدىم. ولار – 21 جاستاعى ساعاتبەك ءسۇيىنوۆ پەن 29 جاستاعى ەلدار ادىرباەۆ. بۇگىندە ەكەۋى دە توسەككە تاڭىلعان, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك جاندار. اپات سالدارىنان ەكەۋىنىڭ دە 4-5 ومىرتقاسى مىجىلىپ, كۇل-تالقانى شىققان. ولارعا وتا جاساۋعا سول كەزدە شۇعىل تۇردە استاناداعى ورتالىقتان مامان الدىرتادى. دارىگەرلەر ۋاتىلعان ومىرتقالاردى قولدان كەلگەنشە جيناپ, كەلمەگەن جەرىندە مەتالدان قۇراستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. جانساقتاۋ بولىمىندە ون تاۋلىكتەن اسا جاتقاننان كەيىن پالا­تا­عا شىعارادى. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى ولار وزگەلەردىڭ كومەگىنسىز ەشتەڭە اتقارا المايدى. ساعاتبەك وتباسىندا بالالاردىڭ ۇلكەنى. وزىنەن كەيىن ستۋدەنت قارىنداسى مەن ءىنىسى بار. ءىنىسى جاس كەزىنەن مۇگەدەك رەتىندە ەسەپتە تۇرادى. اكەلەرى ەرتە قايتىس بولعان. اناسى گۇلسىم اقپاروۆا جەدەل جاردەم بولىمشەسىندە تازالىقشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. وتباسى ەكى بولمەلى جەر ۇيدە تۇرادى ەكەن. ساعات­بەك كوللەدجدى قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەننەن كەيىن اناسىنا قولعابىس جاساماق نيەتپەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتەدى. ينستيتۋتقا قۇجاتتارىن سىرتتاي تاپسىرعان. سول كەزدە قۇرىلىس بريگاداسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەكەن. اناسىنا “ماما, ۋايىمداما, الداعى ءتورت-بەس جىلدا ىشىندە ۆانناسى, تۋالەتى بار بەس-التى بولمەلى ءۇي سالىپ بiتiرەمiن, كەلىن ءتۇسىرىپ بەرەمiن” دەپ ۇنەمى كوڭىلىن ءبىر دەمدەپ قويادى ەكەن. ول جاي ايتىلعان ءسوز ەمەس, ءۇي سالاتىن جەردى كوتەرىپ, تەگىستەتىپ قويىپتى. كەلەر جىلى ىرگەتاسىن قۇيامىن, ودان كەيىنگى جىلى قابىرعاسىن كوتەرەمىن, قالعان جۇمىستارىن بىتىرۋگە تاعى ەكى جىل كەتەدى دەپ جوسپارلاپ جۇرگەن. ەلدار جوعارى ءبىلىمدى مامان دارىگەر. اقتوبە مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. استاناداعى №2 بالالار ەمحاناسىندا پەدياتر بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ونى وبلىس باسشىلىعى قىزىلورداعا شاقىرادى. سەبەبى, بىزدە دە نەوناتولوگ مامانى جەتىسپەيتىن. سول شاقىرتۋدى قابىل الىپ, وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ پەريناتالدىق بولىمىندە دارىگەر نەوناتولوگ بولىپ ىستەپ جۇرگەنىنە ەكى اي بولعان ەكەن. وعان جاقىن ارادا وبلىستىق مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ جاس ماماندارىنا ارنالعان ۇيىنەن پاتەر بەرۋگە ۋادە ەتكەن-ءدى. كەلىنشەگى العاشقى نارەستەسىنە اياعى اۋىر بولىپ جۇرگەن ەلدار ەندى ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن وتىزعا تولعانىن اتاپ وتپەكشى ەدى. جاستاردىڭ بولاشاعىنا 2013 جىلدىڭ 9 تامىزىنداعى كولىك اپاتى بالتا شاپتى. ءبىرىن ءىنىم, ءبىرىن بالامداي سانايتىن ەكى جىگىتتىڭ كورىپ جاتقان قيىندىقتارىن, ءتان ازابى مەن جان ازابىن, ىشكى جانايقايىن سوزبەن جەتكىزىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەكىلدى, ولاردىڭ انالارىنىڭ, جۇبايىنىڭ, باۋىرلارىنىڭ جانكۇيزەلىسىن دە اۋىزبەن ايتۋ قيىن. ولار سوڭعى ءبىر-ەكى ايدا عانا مۇگەدەك ارباسىنا وتىرا الاتىن بولدى. وندا دا, ارينە, باسقالاردىڭ كومەگىمەن جانە از ۋاقىتقا عانا. اپاتتان كەيىن تۋعاندارى ەلداردىڭ كەلىنشەگى, اياعى اۋىر اسەمنىڭ جاعدايىنا قاتتى الاڭ بولىپ ەدى. ءبىر قۋانىشتىسى, ۋاقىتى جەتىپ, امان-ەسەن بوساندى. قازىر سانجار ەسىمدى ءسابي ءوسىپ كەلەدى. ەلداردىڭ وتباسى وبلىستىق مەديتسينالىق ورتالىق بەرگەن ەكى بولمەلى پاتەردە تۇرىپ جاتىر. ول ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. قولدان كەلگەن كومەگىن كورسەتكەن اۋرۋحانا باسشىلىعىنا, ۇجىمعا راحمەتىن ايتادى. سول سياقتى, ساعاتبەكتىڭ اناسى دا ءوزىنىڭ ۇجىمىنا, ۇلىنىڭ دوستارىنا, جاقىن-جۋىقتارىنا العىسىن بىلدىرەدى. وسى رەتتە ءباسپاسوز بەتىن ءوزiم دە پايدالانعىم كەلىپ وتىر. اۋەلى اللانىڭ قۇدىرەتىنىڭ ارقاسىندا, سودان سوڭ دارىگەرلەر كومەگىمەن اياعىمنان تىك تۇردىم. وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنا, ونىڭ ىشىندە, تراۆماتولوگيا ءبولىمى ۇجىمىنا العىسىم شەكسىز. العاش ساتتەن شىرىلداپ استى-ۇستىمە ءتۇسىپ جۇرگەن جارىمدى, ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋى باستالعانشا اۋرۋحانادان شىقپاي, 21 كۇن جانىمدا بولعان ۇلىمدى, “پاپا, جاقسى بولىپ كەتەسىڭ” دەپ اينالىپ-تولعانىپ جۇرگەن قىزىمدى, باۋىرلارىم, اعايىن-تۋىسقان جانە مورالدىق, ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتكەن دوس­تارىم مەن ارىپتەستەرىمدى قالاي اتاپ وتپەسكە. قيىن ساتتە قولداۋ كورسەتەر ادامداردىڭ بولعانى قانداي جاقسى. ساعاتبەك پەن ەلداردىڭ ۇيىندە بولعانىمدا ولارعا تەك جاقسىلىقتان ۇمىتتەنۋ كەرەك ەكەنىن ايتتىم. ءالى اياقتارىڭا تۇرىپ كەتەسىڭدەر دەدىم. بۇل شىن ءسوزىم, ءوزىم سولاي بولاتىنىنا سەنەمىن. قازىر مەديتسينا جەدەل دامىپ كەلەدى. شەتەلدەرمەن بايلانىس جاقسى. نەيروحيرۋرگيا سالاسى دامىعان يزرايل, گەرمانيا, قىتاي سەكىلدى مەملەكەتتەردەگى ەمدەۋ ورىندارىمەن بايلانىسقا شىعىپ, كەڭەس الۋعا, بارۋعا, تەكسەرىلۋگە بولادى. قاجەت بولسا وتا جاساتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋىپ قالار. ارينە, ايتۋعا وڭاي. وعان كوپ قارجى كەرەك. ولاردىڭ ونداي قارجى مۇمكىندىكتەرى جوق, ارينە. مۇمكىن بەلگىلى كاسىپكەرلەر كومەك قولىن سوزار. ءبىزدىڭ زاڭىمىز قىتايداعىداي ەمەس. اسپاناستى ەلىندە كولىك اپاتىنا ءتۇسىپ مۇگەدەك بولىپ قالعان جانداردىڭ ءومىر بويعى شىعىنى, كولىك اپاتىنا كىنالى ادامداردىڭ موينىنا ىلىنەدى ەكەن. سولاي بولسا, بىزدەگى اپەرباقان جۇرگىزۋشىلەر ابايلاپ ءجۇرۋدى ۇيرەنەر مە ەدى؟ وقىرمانداردى كولىك جۇرگىزۋشىگە قانداي جازا تاعايىندالعانى قىزىقتىرارى بەلگىلى. دەنساۋلىقتارىنا اسا قاۋىپتى زالال كەلتىرىلگەندەر رەتىندە ۇشەۋىمىزدى جابىرلەنۋشى دەپ تانىدى. سوت جۇرگىزۋشىنى ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, ەكى مۇگەدەك جىگىتكە 1 ملن. تەڭگەدەن, ماعان بەس ءجۇز مىڭ تەڭگە مورالدىق شىعىن وتەۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. قىلمىستىڭ ادەيى جاسالماعانىن, بۇرىن سوتتى بولماعانىن جانە كەلىنشەگىنىڭ اياعى اۋىر ەكەنىن ەسكەردى. بۇل جازا­عا كەلىسپەگەن ساعاتبەكتىڭ اناسى اپەللياتسيالىق ارىز بەردى. ول سوتتا “مەنىڭ بالام قينالىپ توسەكتە جاتقاندا بۇل جىگىت ءبىر جىل مەرزىمىن لەزدە وتەپ شىعادى. مەنىڭ ايلىعىم 50 مىڭ تەڭگە, بالامنىڭ مۇگەدەكتىگىنە بەرىلەتىن زەينەتاقى 30 مىڭ تەڭگە, اي سايىنعا ماسساجى مەن قاجەتتى دارىلەرىنىڭ وزىنە 40 مىڭ تەڭگەدەي كەتەدى. مورالدىق شىعىن كەمىندە 2 ملن. تەڭگە بولۋى ءتيىس جانە جىلدارعا سوزباي قازىر بەرىلۋى كەرەك. جان-جاققا اپارىپ كورسەتۋ كەرەك بولادى. ال, جازا مەرزىمى 2 جىل بولعانىن سۇرايمىن” دەپ اشىندى. ول كىسىنى تۇسىنۋگە بولادى. بۇل تىپتەن دە اقشاعا قۇنىققاندىق ەمەس. جانى كۇيگەن انانىڭ جانايقايى. وبلىستىق سوت جازانى بۇرىنعى كۇيىندە قالدىردى. وسىندايدا سوت الدىندا تەك جۇرگىزۋشى عانا ەمەس, سول كەزدەگى وبلىس ورتالىعىندا جولاۋشى تاسىمالىن رەتتەيتىن ارناۋلى مەكەمە تۇرۋى ءتيىس پە ەدى دەگەن وي كەلەدى. ءتىپتى, قالا اكىمدىگىن سوتقا بەرگەن دۇرىس بولار ما ەدى؟ ويتكەنى, اكىمدىككە قاراستى كولىك سالاسىنا جاۋاپتى, جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن, باقىلايتىن, قاداعالايتىن قانشاما ورگاندار بار. سولاردان ەش قايمىقپاي قۇجاتتارى سايكەس كەلمەسە دە «مەرسەدەس» كولىگىمەن  جولعا  شىعۋى نەنى بىلدىرەدى. دەمەك, ولار ءوز مىندەتتەرىنە سالعىرت قاراپ, تيiستi باقىلاۋ جاساماعان بولىپ شىعادى. ايتپەسە, تاڭەرتەڭ رەيس­كە شىققان جولاۋشى كولىگى, ونىڭ جۇرگىزۋشىسى تەكسەرۋدەن ءوتۋ كەرەك ەمەس پە؟! وسىلايشا, قالا اكىمدىگىن جاۋاپقا تارتقاندا جابىرلەنۋشىلەرگە كومەك دەر ۋاقىتىندا تيەر ەدى. مىنە, وسىلاي جول كولىك وقيعالارى ادامدارعا قانشاما قيىندىق اكەلۋدە. قانداي ادامدى المايىق, ونىڭ جول اپاتىنان قازا بولعان جاقىنى نە جاقسى تانىسى بار بولىپ شىعادى. جول ۇستىندە ءومىرى قيىلعان حالىقتىڭ سۇيىكتى ۇل-قىزدارى قانشاما. كولىك اپاتىنىڭ ادامدارعا, مەملەكەتكە كەلتىرىپ جاتقان شىعىندارىن ەسەپتەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. اپاتقا ۇشىراعان ادامنىڭ وتباسى قانشا قيىندىق كورسە, اپاتقا كىنالى جاننىڭ جاقىندارىنا دا وڭاي سوقپايتىنى تۇسىنىكتى. ال مەملەكەت جاراقات العان جانداردى ەمدەۋگە, ولاردىڭ ەڭبەككە جارامسىز ۋاقىتىنا اقشا تولەۋگە, مۇگەدەكتىگىنە زەينەتاقى بەرىپ تۇرۋعا قىرۋار قارجى جۇمساۋدا. بۇۇ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان جول كولىك اپاتتارىنىڭ كورسەتكىشتەرى جونىنەن الەمدە العاشقى ورىنداردان تابىلادى ەكەن. وسى دەرەككە سايكەس, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارىنان 100 مىڭ ادامعا ەسەپتەگەندە جىلىنا 30-داي ادام قايتىس بولادى. بۇل تمد بويىنشا ەڭ جوعارى كورسەتكىش. ال دامىعان ەلدەر ءۇشىن مۇنداي كورسەتكىش ءتىپتى سوراقى سانالاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ماقالانى وقىعان ءبىر جۇرگىزۋشى ويلانىپ, جول ۇسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى بۇرىنعىدان دا جەتە سەزىنىپ جاتسا, سونىڭ ءوزى جەتىستىك بولار ەدى. ءبارىمىز دە امان-ساۋ جۇرەيىك! ىدىرىس تاجى ۇلى. قىزىلوردا قالاسى.