اسقاق ءۇندى عارەكەڭ تابيعاتى دارا دارىن ەدى
اتى اڭىزعا اينالعان ۇلى بابامىز قورقىت دۇنيەگە كەلە سالا تۇرا جۇگىرىپتى دەسەدى, سول كۇنى جەر-دۇنيەنىڭ استاڭ-كەستەڭى شىعىپ, داۋىل تۇرىپ, تابيعاتتىڭ الاپات تىنىسى اينالانى ەكىنشى رەت عاجاپ اسەرگە بولەگەن دەگەن اڭىز اڭگىمە ساقتالعان. كومەيىنەن ءان نوسەرى توگىلىپ تۇراتىن عارەكەڭدى العاش كورگەنىمدە كوڭىلىمە ول دا سونداي قازاقتىڭ ونەرىنە بىتكەن بىرەگەي تۇلعاسى بولىپ ورنىقتى. جادىما الىستاپ قالعان اڭسارلى كەزەڭنىڭ اقجەلكەن ارمانى مەن اسقارالى مۇراتى قايتا ورالىپ, ۇستاز الدىندا تاعى دا ءبىر رياسىز تاعزىم ەتۋدى ماقسات ەتۋدەن وسى ويلار قالامىما ۇشقىن بەردى.
سوناۋ 1973 جىلدىڭ جازىندا, امانتاي اعامنىڭ ايتۋىمەن سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ استاناسى الماتىعا «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ەسترادا جانە تسيرك ونەرى ستۋدياسىنا, دومبىرا ماماندىعى بويىنشا پروفەسسور قۇبىش ءاشىم ۇلى مۇحيتوۆتىڭ كلاسىنا كەلىپ ءتۇستىم.
قۇبىش, جۇسىپبەك, عاريفوللا, ساپارعالي, گۇلجاھان سىندى اعا-اپالارىمىزدىڭ قىمبات تا اسىل بەينەلەرىن كورىپ, ولاردان ءتالىم-تاربيە الدىم دەۋدىڭ ءوزى ادامعا شىن باقىت. ءومىر مەن ونەرگە قاتار باۋلىعان عارەكەڭنىڭ اكەلىك, ال رابيعا شەشەمىزدىڭ انالىق مەيىرىمىن, شاپاعاتىن كورگەن بىزدەرگە بۇگىن قالاي ماقتانىپ, مارقايساق تا جاراسادى-اق.
الاشتان ءان وزدىرعان, ءان باستاۋى سوناۋ مۇحيتتان تارالاتىن عارەكەڭدەي ارىستىڭ عۇمىر ورنەگى قاي جاعىنان تارقاتىپ ايتساق تا, كەيىنگى ورىسكە رۋحاني ازىق بولارى حاق. اسىرەسە, اتاسىنىڭ مۇرالارىن مۇقيات جيناپ, جارىققا شىعارىپ (سوڭعىسى «انىمەن ەلىن تەربەتكەن» دەپ اتالادى) جۇرگەن عارەكەڭنىڭ نەمەرەسى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەرۋەرت ساناتقىزى قۇرمانعاليەۆا قارىنداسىمىزدىڭ ەڭبەگى ايرىقشا اتاپ ايتارلىقتاي. نەمەرەلەرىن ەمىرەنە ءسۇيىپ وتىرىپ اتاسىنىڭ: «وسى سارى بالام وزادى», دەپ سانجارعا, ودان سوڭ وڭعارسىنعا سەنىم ارتىپ, ەركەلەتكەن كەزدەرىن تالاي رەت كوز كورگەن بولاتىن.
ءانشى اعامىزدىڭ: «توعىز جاسىمنان باستاپ, شايقى, شىڭتاسقا اتقوسشى بولىپ, بۇكىل ءۇش قيان, جايىقتىڭ سول جاق جاعالاۋى: قاراتوبە, جىمپيتى, شىڭعىرلاۋ, ەلەك, تايپاق, اقجايىق, ورال ءوڭىرى, ورىنبور, تۇزتوبە, اقتوبە, ويىل, قيىل, جەم, ساعىز, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ ولكەلەرىندە «ءانشى بالا» اتاندىم, دەگەنى ەسىمدە.
«قازاقتا ەكىنىڭ ءبىرى ءانشى» دەگەن ءسوز بار. ال ەندى وسى اتقا شىن مانىندە لايىق كىمدەر بار دەگەن سۇراق تۋا قالعان جاعدايدا, ءداستۇرلى كاسىبي ءان ونەرى قاناتىنىڭ ءبىرى جۇسەكەڭ دە, ەكىنشىسى عارەكەڭ دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل ەكەۋى ونەر جولىندا قوس قارلىعاش سياقتى, ومىردە دە ونەردىڭ قوس ءورىمى ءبىرىنسىز-ءبىرى ءومىر سۇرە الماعان جاندار ەدى.
ستۋدەنت كەزىمىزدە بايزاقوۆ كوشەسىندە ورنالاسقان جاتاقحانادان (289-ءۇي) كراسين 78-دەگى وقۋ كورپۋسىنا ۇستازدارىمىزدان بىرەر ساعات بۇرىن كەلەتىنبىز. ەسىك الدىنا شىعىپ, جۇسەكەڭ, عارەكەڭ, قۇبىش, حابيدوللا اعالاردىڭ الدىنان كۇتىپ تۇرار ەدىك. ولاردىڭ ىشىندە, مەنىڭ كۋرستاس زامانداستارىم, بۇگىندە ەلىمىزگە بەلگىلى ونەر شەبەرلەرى عالىم, تۇرسىنعازى, مىرزاحمەت, قاسەن, (تەمىرقان), تولەگەن, ساتماعامبەت, ءابجان, كاحار, كەمال, ماماي, ءالىمجان, ت.ب. بار.
ەڭ ءبىرىنشى بولىپ الدىمەن شيراق باسىپ, قۋاقىلانا ك ۇلىپ عارەكەڭ كەلەدى. ۋاقىت – تاڭعى 8-30 ساعات. بالالارمەن امانداسۋى دا وزگەشە, قىزىق-تىن. شاعىن «سپەكتاكل» تاماشالاعانداي بولامىز.
اعامىزدىڭ حال-جاعدايىن سۇراعاندا, عارەكەڭ: «لوقتىر تىم قاتتى جۇرمەڭىز, جۇرەگىڭىز قاعادى, دەيدى, ال بىراق اياعى تۇسكىر ونى تىڭداي ما؟», – دەپ كۇلدىرەتىن.
ەندى بىردە ايتاتىن: «نە زنايۋ», «نە مەشايتە», ءتىپتى «پوشەل ك شورتۋ», دەگەن قالجىڭدارىن قالاي ۇمىتارسىڭ! راسىندا دا بىلمەيتىن ادام العاشىندا مۇنداي ءسوزىن تۇسىنىڭكىرەمەي, ابدىراپ قالاتىن ەدى.
ارتىنان كوپ ۇزاماي ماڭعاز باسىپ, يىعىنا اشىق سۇر بەشپەتىن ىلە سالعان جۇسەكەڭ كەلەتىن. عارەكەڭ بۇرىلىستاعى 17-ءشى كابينەتكە, ال جۇسەكەڭ قاراما-قارسى 19-شى كلاسقا بەتتەيدى. ساباقتىڭ ۇزىلىسىندە جۇپتارى جازىلمايدى. وسى ءبىر جاراسىمدى بايلانىس ولاردىڭ جان دۇنيەسىنىڭ جاقىندىعىن, ەگىزدىگىن ايقىن دالەلدەر ەدى.
1979 جىلدىڭ كۇزى. الماتىنىڭ جايماشۋاق جىلى كۇندەرىنىڭ ءبىرى. ساباقتىڭ باستالعان كەزى. ول كەزدە قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ ءىى-كۋرس ستۋدەنتىمىن. ءبىر كۇنى عارەكەڭ مەنىمەن ءبىر ايعا 70-جىلدىق مەرەيتويىمدى وتكىزۋگە ورال وڭىرىنە باراسىڭ دەگەنى. ءسويتىپ, مەنى ساباقتان سۇراپ الۋ ءۇشىن وزىمەن ەرتىپ كونسەرۆاتوريا رەكتورى, پروفەسسور عازيزا جۇبانوۆانىڭ قابىلداۋىنا كىردى. ءانشى اعامىزدىڭ ۇستىندە اق كوستيۋم. كىرىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ ايگىلى «زدراستەسىنەن» كەيىن شارۋاسىن ايتتى. رەكتور رۇقساتىن بەرىپ, جۇرەتىن بولىپ شىقتىق. قازىر ويلاپ قاراسام الماتىداعى دومبىراشىلاردىڭ ىشىنەن تاڭداۋدىڭ ماعان ءتۇسۋى مەنى قاتتى جىگەرلەندىردى. سول سەنىمدى اقتاۋعا تىرىستىم. ايتپەسە سول ۋاقىتتا «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەيتىن اعا-اپالارىمىز از بولماعان شىعار. نە كەرەك, گاسترولگە №8 الماتى-موسكۆا جۇيرىك پوەزىمەن اتتانىپ كەتتىك. ءبىر ساتتە پوەزد ەلەك ستانساسىنان ءوتىپ, مەن تۋعان اۋىلدىڭ ورتالىعى شىڭعىرلاۋعا, ەلەك وزەنىنەن وتەردەگى كوپىرگە جاقىنداي بەردى. بالا كەزىمنەن وزىمە ەتەنە تانىس جەرلەردى سۇيسىنە تاماشالاپ تۇرمىن. كەنەت, عارەكەڭ: «ءاي بالا!» – دەدى. سەلت ەتە قالدىم. «تۋعان جەرىڭدى ساعىندىڭ با؟» دەدى. «ءيا» دەدىم. وزىمە عانا ءمالىم ءبىر سىردى ابايسىزدا اعانىڭ سەزىپ قويعانىنا ىشتەي قىسىلىپ, بەتىم وتتاي ورتەندى. «تۋعان جەرگە كەلگەن ادامنىڭ ءبارى وسىلاي سەن سياقتى كۇي كەشەدى. قىسىلما وعان ەشقاشان», دەپ, الگىندەگى اڭگىمەنى اعالىق اقىلىمەن جالعاستىرىپ جاتىر. سويتسە, ورال, ورىنبور, تۇزتوبە, اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, الماتى باعىتى ءوزىنىڭ دە ەرسىلى-قارسىلى تالاي وتكەن ءومىر جولدارى ەكەن-اۋ! تاپ سول شاقتا ول دا وسى قاسيەتتى اتامەكەندى كورىپ, جاس سابيدەي قيالمەن تالاي رەت تەربەتىلە ءان سالعان بولار دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە كونتسەرتتىك ساپارىن باستاعالى وتىرعان, ءوزىنىڭ ەلى ورال وبلىسىنىڭ شەكاراسى دا, وسى ەلەك وزەنىنەن وتەر كوپىردەن باستاۋ الاتىن ەدى.
اعامىزدىڭ ەلگە شىعارداعى كونتسەرتتىك ساپارى ەكى ءتۇرلى باعىتتا بولاتىن. ءبىرىنشى ماقسات – شىڭعىرلاۋدان ءتۇسىپ, بىرەر كونتسەرت ۇيىمداستىرۋ, ونىڭ ىشىندە مەنىڭ اۋىلىم – «الماز» كەڭشارىندا ءبىر كونتسەرت قويۋ. ويتكەنى, بۇل ەلدى مەكەن قاراتوبە, جىمپيتى اۋداندارىمەن شەكارالاس جاتىر. اكەمىزدىڭ قاراتال جايلاۋى قالدىعايتى وزەنىنىڭ بەرگى بەتى بولسا, ارعى بەتىندە, قول سوزىمداي جەردە قاراتوبە اۋدانىنىڭ ەگىندىكول ەلدى مەكەنى كورىنىپ تۇر. بالالىق شاق وتكەن ىستىق جەرلەر... عاريفوللا اعامىزدىڭ 60-جىلدىعىندا دا (1969 ج.) وسى باعىتپەن ءجۇرىپ, سول ساپارىندا ول بەلگىلى ءانشى, اۋىلداس اپامىز قالامپىر راحيموۆانى وزىمەن بىرگە ونەرگە باۋلۋعا الماتىعا الىپ كەتكەن بولاتىن.
ەكىنشىسى – پوەزد شىڭعىرلاۋدان ءوتىپ, ورالدان ءبىر ءتۇسىپ, كەيىن قاراتوبە, جىمپيتى اۋداندارى باعىتى ەدى.
وسى جولى, ەكىنشى باعىتپەن ءجۇرىپ وتىرىپ, ورال قالاسىنا جەتتىك. ۋاقىت ءتۇس مەزگىلى بولسا كەرەك. وبكومنىڭ حاتشىلارى قارسى الىپ, «شاعان» رەزيدەنتسياسىندا قوناعاسى بەرىلىپ, قاراتوبە اۋدانىنا ءجۇرىپ تە كەتتىك. كىسى باسىنا بولىنگەن «جيگۋلي» – ول كەزدە ەڭ جۇيرىك, ەڭ ۇزدىك دەگەن كاتەگوريالى كولىك. عارەكەڭنىڭ استىندا – وبكومنىڭ ءى-ءشى حاتشىسىنىڭ قارا «ۆولگاسى». سونىمەن 9 كىسىگە – توعىز ماشينا, ەكى «جيگۋليدە» كيىمدەر مەن اسپاپتار. اۋدان, اۋىل باسشىلارى, اعايىندار قۇراق ۇشىپ زىر جۇگىرىپ ءجۇر.
كونتسەرتتىك باعدارلاما كارتاسى بويىنشا قاراتوبە, جىمپيتى, اقجايىق, تايپاق, اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانىمەن شەكارالاس ەلدى مەكەندەر قامتىلعان بولاتىن. ءانشى باستاعان توپ قاراتوبەگە كەلدى دەگەندى ەستىپ, ويىل اۋدانىنىڭ حاتشىسى جەتىپ كەلدى. تۋرا وسى بەتىمەن الىپ كەتە قويماق. بۇعان سەبەپ جوق ەمەس. ويتكەنى, عارەكەڭنىڭ جاستىق شاعى وتكەن جەر جانە دە ونەرىنە ىقىلاستانىپ ۇكى تاققان جۇرت. انشىگە دەگەن ىنتاسى مەن ىنتىعىنىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. ال قازىر ءومىر مۇلدە باسقا. ءانشىنى ارتىنان ىزدەپ باراتىن اكىم بار دەگەنگە ءوز باسىم ونشا سەنىڭكىرەمەيمىن. وتىرىك سويلەپ, قۇدايدىڭ كۇناسىنا باتپاي-اق قويالىق, بار شىعار, بىراق وتە سيرەك.
حالقىمىزدىڭ قاي زاماندا دا ءان مەن كۇيدى تىڭداۋ مادەنيەتى مەن تالعامى وتە جوعارى دەڭگەيدە بولعانى بارشامىزعا ايان. ونىمەن ساناسپاۋعا بولمايدى. بۇگىندە حالىق الدىنا شىعىپ, ابىرويعا كەنەلگەن جاستارىمىز دا جەتكىلىكتى. الايدا, وكىنىشكە قاراي, مۇنى تابىس تابۋدىڭ قۇرالى مەن كوزى دەپ قاراپ, تەرىس پىكىر قالىپتاستىرىپ جۇرگەندەر دە كەزدەسەدى. سول كەزدىڭ وزىندە, عارەكەڭ, وندايلار تۋرالى: «قۇر ايقايمەن اقشا تاپقان «شيكى» انشىلەر كوبەيىپ بارادى-اۋ!» دەپ قىنجىلا كۇرسىنگەنى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. الايدا, كەيىنگى تولقىن ساۋلە, ايگۇل, قايرات, ت.ب. سالعان اندەردى تىڭداپ, عارەكەڭنىڭ ءان مۇراسى جالعاسىپ جاتقانىنا شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ.
توي ءانشىنىڭ ەلى ورالدا ءبىر اي, اتىراۋ وڭىرىندە تاعى سونشاما ۇلكەن ءسان-سالتاناتپەن, 30 كۇن ويىن, 40 كۇن تويى دەگەندەي اسەرمەن ءوتتى دەسەك ەش ارتىق ەمەس. مۇندايدى كورمەگەن بىزگە, شىنىندا دا سولاي اسەر قالدىردى. ءانشىنىڭ ءاربىر كونتسەرتى جۇرتتىڭ اعىل-تەگىل قوشامەتىمەن ءوتتى. ۇزاعىن-قىسقاسىن قوسقاندا, اعامىز ءبىر كونتسەرتتىڭ وزىندە 17-18 ءان شىرقايتىن. عاريفوللا اعامىزدىڭ رەپەرتۋارى قانداي سان الۋان ەدى.
قاراتوبە اۋدانىندا وتكەن مەرەيتويدىڭ ءجونى بولەك. ول كەزدە اۋداندا شارۋاشىلىقتار وننان كەم بولمايتىن, ءار شارۋاشىلىقتا ەكى-ءۇش بولىمشە. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ شۇعىلداناتىن نەگىزگى كاسىبى – مال ءوسىرۋ مەن ەگىن ەگۋ. مال جايلانىپ, شارۋا جايلانعانشا ۋاقىت بىرازعا تاياپ قالادى. كونتسەرت, ودان كەيىن توي يەسىنە ارنالىپ جايىلعان داستارقان, سودان سوڭ جەرلەستەرى: «ال, عارەكە! ەندى ءاندى جاتىپ ايتاتىن جەرگە بارامىز» – دەپ قالجىڭداپ, ءۇيدى-ءۇيدى ارالاپ كەتۋ باستالادى. بۇل جيىن-ءراسىم تاڭ بوزارعانشا سوزىلاتىن. اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى سىيماي كەتكەن ۇيدە اياق-قولىڭدى سوزىپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. تىڭداۋشى ىڭعايىن جاساۋعا كوشەدى. ءتورت جاعىنا ءتورت كوپشىك قويىپ تىڭداپ وتىرعان ادامدى كوردىم. ال ءبارىنىڭ نازارىنداعى اعامىز نە وڭعا, نە سولعا قيسايماستان, باستاپقى تۇرىنەن وزگەرمەي, مالداسىن قۇرىپ وتىرعان قالپىندا ءان شىرقايتىن مىقتىلىعىنا تاڭعالاتىنبىز. ارا-اراسىندا بىرەر ساعات قانا مۇلگىپ الامىز. سونىڭ وزىندە عارەكەڭ ەلدەن بۇرىن ءبىرىنشى تۇرىپ, ءبىزدىڭ جانىمىزعا كەلەدى. كەرەمەت سوزدەرى ۇيقىمىزدى شايداي اشىپ جىبەرەدى.
الماتىعا كەۋدەمە اسەرىم سىيماي ورالدىم. ءبىراز تىنىققاننان كەيىن اتىراۋعا جۇرەتىن بولدىق. اعامىزدىڭ ۇستىندە اق پلاشش, اشىق ءتۇستى شلياپا. كۇزدىڭ قارا سۋىعى. جەرگە سۋ تيسە كوك تايعاق بولىپ شىعا كەلەتىن كەز ەدى. مەنى ساباقتان سۇراپ الۋعا تاعى دا رەكتوردىڭ الدىنا باردىق. ع.جۇبانوۆا: «عارەكە-اۋ! بۇل بالا كەشە عانا كەلگەن جوق پا؟ ساباقتارى دا بار ەدى» – دەۋى مۇڭ ەكەن, عارەكەڭ شورت كەتتى. «وندا مەن دە بارمايمىن. 70-جىلدىعىم اتالماي-اق قويسىن» – دەپ ەسىككە قاراي بەتتەدى. رەكتور اپامىز: «عارەكە, عافۋ ەتىڭىز! بىرەر جەتىگە بارا قويسىن, سوسىن پوەزعا كەرى قاراي مىنگىزىپ جىبەرەرسىز» – دەدى. اعامىز كىلت توقتاي قالىپ: «ار جاعىن ءوزىم قوسام» – دەپ شىعىپ كەتتى. ىڭعايسىز جاعدايعا ەرىكسىز كۋا بولىپ قالعان مەن, «كەشىرىڭىز», دەپ, ءىلبىپ سوڭىنان شىقتىم.
اتىراۋدىڭ تەڭىز اۋدانىن تۇگەلدەي ارالادىق. وسىنىڭ الدىندا عارەكەڭ: «ءاي, بالا! بۇل جاقتىڭ حالقى ونەردى ەرەكشە قابىلدايدى» دەگەن-ءدى. ونى كونتسەرت باستالعاننان-اق سەزدىك. اسىرەسە, ءانشى شىعار-شىقپاستان-اق, ولاردىڭ قىزۋقاندىلىعى بايقالا باستادى. مۇنداي قوشەمەتتى تەك حالىقارالىق دارەجەدەگى دودالاردا كورگەنبىز. قيقۋلاعان جانكۇيەرلەر سياقتى. كورەرمەندەردىڭ ىشىندە, جاسى انشىمەن قارايلاس زامانداستارى كەزىگەدى. ولار انگە بۇكىل بولمىسىمەن ەنىپ كەتكەن. تىڭداي كەلە قىزبالانىپ: «ءاي! عاريپولا! كوزىڭدى اقيتىڭقىرا! اقيتىڭقىرا عاريپولا! » – دەپ جان-جاقتان جامىراپ قويا بەرەدى. قىزا-قىزا كەلە كوك, قىزىلدى-جاسىلدى بارقىتپەن, پ ۇلىشپەن كومكەرگەن دوڭگەلەك بورىكتەرىن باستارىنان ج ۇلىپ الىپ, بار پارمەنىمەن ەدەنگە ءبىر ۇرىپ, شاڭىن بۇرق ەتكىزەتىن. ءاننىڭ اياعى بىتەر-بىتپەس, بايگەگە قوسقان ارعىماعىنا دەم بەرگەندەي گۋىلدەگەن حالىقتىڭ ايقاي-شۋى «وۆاتسياعا» ۇلاساتىن. كەلەسى ءان جاريالار الدىندا عانا تىڭداۋشى تۇلپارى بايگەدەن كەلگەن جانداي كوڭىلدەرى تولىپ, تىنىشتىق ورنايدى. ءان اياقتالۋعا جاقىنداعاندا زالدىڭ ءىشى تاعى دا ءدۇر سىلكىنەدى.
تەڭىز اۋدانىنان كەيىن, جول جىلوي اۋدانىنا ويىسىپ, قاراتوڭ, مايكومگەن, قۇلسارى ەلدى مەكەندەرىن تۇگەلدەي ارالادىق. قۇلسارىدا جاس شاماسى عارەكەڭنەن ۇلكەندەۋ ەسكىشە وقىعانى بار ءبىر شەجىرەشى قارتتى كەزدەستىردىك (اتى-ءجونىن ۇمىتىپپىن). الگى كىسى بىزبەن ەرىپ جۇرگەن انشىلەر: وسكەمەندىك قابىكەن, قاراعاندىلىق قانات اعالارىمىزدىڭ اتى-جوندەرىن سۇراستىرا كەلە: «سەندەر مىنا اتادان تارايسىڭدار», دەپ تاراتىپ بەردى.
انشىگە قۇرمەت اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جالعاسىن تاپتى. كونتسەرتتىك توپتىڭ قۇرامىنا ەلىمىزگە بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرىمەن قاتار, ستۋدەنتتەر دە كىردى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ باستاپ, كسرو حالىق ءارتىسى شابال بەيسەكوۆا, قانات ق ۇلىمجانوۆ, قابىكەن كاماليەۆ, بيشىلەر – روزا داۋلەتياروۆا, سىرنايشى الەكساندر كاپكانوۆ, عارەكەڭنىڭ شاكىرتى ءبيبىاجار ماحامبەتوۆامەن جانە ت.ب. بارلىعى 9 كىسى بولدىق. كۇندە تەاتردا رەپەتيتسيا.
وسى كونتسەرتتە جانتورەنىڭ «شالقىماسىن» ورىندادىم. ساحنادان شىعىپ بارا جاتقانىمدا باستى «باپكەر» عارەكەڭمەن ءتۇيىسىپ قالا جازدادىم. ءسويتسەم ۇستاز اعا مەن ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپتى. «مىنا بالا قالاي ورىندار ەكەن؟» –دەپ ىشتەي قوبالجىعان ول كۇي اياقتالعانشا شىمىلدىققا ورانىپ, جاسىرىنىپ تۇرىپتى. قاۋىپتەنەتىن سەبەبى دە جوق ەمەس-ءتىن. مۇنداي كونتسەرتتە ءانشى, دومبىراشى اتاۋلىنىڭ ءبارى تىڭداۋشى ءارى سىنشى رەتىندە قاتىسارى حاق. ونىڭ ۇستىنە ستۋدەنت دەگەن اتىمىز بار. ابىروي بولعاندا ورىنداۋىم ءتاۋىر شىقسا كەرەك, ۇستاز اعالارىم تاراپىنان «جاقسى» دەگەن باعادان باسقا ءسوز ەستىگەن جوقپىن. ءانشىنىڭ نەمەرەسى مەرۋەرت ساناتقىزى شىعارعان «انمەن ەلىن تەربەتكەن» اتتى ەڭبەگىن پاراقتاپ وتىرعاندا, عاريفوللا تەك ءانشى ەمەس, جايىقتىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى سوناۋ ابىل, كاۋەن, ساۋلەباي, مۇحيتتاردان باستاۋ الاتىن كۇي ونەرىندە دارىپتەۋشى بولعانىن وقىپ, قۋانىپ وتىرمىن. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىنداعى وقىپ جۇرگەن جىلداردان بەرى جاقسى بىلەمىن دەگەنمەن, اعامىزدىڭ كۇيدى دە كەرەمەت ورىنداعانىن ەندى عانا ەستىپ وتىرمىن. اتتەڭ, وسى كۇيلەردى سول كەزدە نەگە جازىپ قالدىرمادى ەكەن دەگەن وكىنىشتى وي دا جوق ەمەس. انشىلەردىڭ ىشىندە وزدەرىنىڭ اندەرىن سۇيەمەلدەۋدە عارەكەڭ مەن جۇسەكەڭە تەڭ كەلەر ەشكىمنىڭ جوقتىعىنىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك.
1934 جىلى رەسپۋبليكالىق ءبىرىنشى سلەتكە مۇحيتتىڭ نەمەرەسى لۇقپان مۇحيتوۆ ءانشى بولىپ قاتىسسا كەرەك. كەيىن, ول ءاندى تۇبەگەيلى تاستاپ, كۇيگە اۋىسىپ كەتكەن. ۇلەكەڭنىڭ نەمەرە جيەن-ءىنىسى پروفەسسور قۇبىش ءاشىم ۇلى مۇحيتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلەكەڭنىڭ ءوزى: «عارەكەڭ تۇرعاندا مەنىڭ ءان ايتقانىم ۇيات بولار», – دەگەن كورىنەدى. ال ۇلەكەڭ بولسا حالىق ورىنداۋشىلارىنىڭ ىشىندە تارتقان كۇيلەرىنىڭ, احاڭ ايتقانداي, «ازدى-كوپتى, نە الىپ, نە قوسۋدى» بىلمەيتىن, تازا, ءتۇپنۇسقاسىن ساقتاپ تارتاتىن ساناۋلى دومبىراشىنىڭ ءبىرى بولعانى تاريحتان بەلگىلى.
اعا مەرەيتويىنىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە ادال جار, اياۋلى انا رابيعا شەشەمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ولاي بولاتىن سەبەبى, شەشەمىز اۋىرىپ قالعانىنا قاراماستان تويدى ويداعىداي اتقاردى. ءدۇبىر اياقتالعان سوڭ ونىڭ ساۋلىعى سىر بەرە باستادى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, جانىنا 1973 جىلى عيبرات دەگەن بالاسىنىڭ قايتىس بولۋى قارا تاستاي قاتتى باتىپتى. ءبىر قولى تالىپ, جانسىزدانىپ, باسى اۋىرا بەرەتىن بولعان. ستۋدەنت كەزىم. ساباق اراسىندا ۇيىنە بارامىن. قولىمنان كەلگەنشە كومەكتەسكىم كەلەدى. كوڭىلىن اۋلاپ, اڭگىمەلەسەمىز. وكىنىشكە قاراي, سۇم اجال شەشەمىزدى ارامىزدان الىپ كەتتى. ول كىسىنىڭ وتباسىنىڭ اسىل دىڭگەگى بولعانى سوندا بارىپ ءبىر-اق سەزىلدى. جارعا دەگەن مۇنداي كىرشىكسىز سەزىم مەن قۇرمەتتىڭ بىزدە قالىپتاسقان تاماشا ونەگە مەكتەبى بار. قازاق ايەلدەرى تابيعاتىنا ءتان بەكزاتتىق بولمىس ءبىزدىڭ رابيعا شەشەمىزدىڭ بويىنان دا مەنمۇندالاپ تۇراتىن. اعامىزدى الاقانىنا سالعان اياۋلى بەينەنى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. جۇمىسقا عارەكەڭ تاپ-تۇيناقتاي بولىپ كەلەتىن. ەرەكشە كۇتىم جاسالعان ادام ەكەنى كورىنەتىن. جۇمىستا ءانشىنىڭ ارىپتەس زامانداس سەرىگى جۇسەكەڭ ومىردەن ءوتىپ, كوڭىلى ءبىر قۇلازىسا, ۇيدە ومىرلىك سەرىگى دۇنيەدەن وزىپ, ءانشىنىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرە باستادى. عارەكەڭ 19-شى كلاسقا: «زدراستە», دەپ كىرىپ كەلەدى. جۇمىس ۇستىندەگى شاكىرتتەرى جانىبەك, قايراتتار ورىندارىنان اتىپ تۇرادى. «اسسالاۋماعالەيكۇم», دەپ قولدارىن سوزادى. عارەكەڭ بىراق جۇسەكەڭنىڭ ورنىن نۇسقاپ تۇرىپ: «مەن سەندەرگە ەمەس, انا كىسىگە سالەم بەرۋگە كەلدىم» دەيتىن.
تالاي تاريحتى باسىنان وتكىزگەن, سۇرلەنگەن تانىس جول – ۆينوگرادوۆ 62, كيروۆ كوشەسى, كراسين 78, كالينين كوشەسى, تەاتر, ستۋديا... ۇيدە دە كوڭىلدىڭ قوشى جوق. وبالى نە كەرەك, بالالارى اكەلەرىنىڭ جانىن ۇعۋعا بارىن سالىپ-اق باعادى. ارا-تۇرا اعامىزدىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ ءبىز دە بارىپ تۇراتىنبىز. ول كوبىنە جىلى ودەيالعا ورانىپ, كولياسكىدە وتىراتىن. جۇرەگىمنىڭ تۇبىندە ءبىر ءتۇرلى سەزىم تامىرى بۇلقىنادى. ساحنا دۇلد ۇلىنە دەگەن ساعىنىشتىڭ بۇل تەك باستالۋى عانا ەكەن-اۋ.
ەستەلىك اڭگىمەلەردى قىزىقتىرىپ باياندايتىن.
بىردە ول: «ورىنبوردا ءدىن وقۋىن وقىپ, ءدىني ءتورت كىتاپتى ءبىتىرىپ شىقتىم. جوعارى ءدىني ءبىلىمىم بار» – دەپ, داۋىستاپ, سيرەك تە بولسا سۇرەلەردەن ءۇزىندى وقيتىن.
ەندى بىردە مولدانىڭ ءوزىن ساستىرعانى بار. وقىپ كەلە جاتقان سۇرەدەن جاڭىلىپ كەتەدى. وڭاشا شاقىرىپ, وعان قاتەلەرىن ايتىپ بەرگەندە ازاردا-بەزەر بولعان مولدا: «مۇنىمدى جۇرتقا جايا كورمەڭىزشى, ۇيات بولدى عوي, جاتتاپ الىپ ايتىپ, كۇنىمدى كورىپ جۇرگەن جايىم بار ەدى», – دەپ كەشىرىم سۇراعان كورىنەدى.
تەاتر سپەكتاكلدەرىندە عارەكەڭنىڭ دومبىرا سۇيەمەلدەۋىمەن جەكە پارتيالارى بولعانى بەلگىلى. ساحناعا شىعاردىڭ الدىندا دومبىرانى ءوزىنىڭ داۋىسىنا لايىقتاپ, بابىنا كەلتىرىپ قويادى. بىراق بىرەۋلەر ونىڭ بىلاي شىعا بەرگەن ءساتىن كۇتىپ, بىلدىرمەستەن «ليا» بۇراۋىنا, ءبىر تون جوعارى كەلتىرىپ قويادى ەكەن. سپەكتاكل اياقتالعان سوڭ, الگىلەر: «عارەكە, قالاي بولدى؟» – دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. سوندا عارەكەڭ: « بىلمەيمىن كىشكەنە قاتتىلاۋ بولدى ما؟» – دەپ, پارتيالاردى جوعارى بۇراۋدا ورىنداپ شىعادى ەكەن. مۇنى ستۋديادا وقىپ جۇرگەندە دومبىرانىڭ «قۇلاعىن كەلتىرۋشىلەردىڭ» ءبىرى, مارقۇم كاۋكەن اعامىز ايتىپ, ەسىنە الىپ وتىراتىن.
«ءاي, بالا! تىڭدا» – دەدى بىردە عارەكەڭ: «راديوعا اندەردى جازىپ جۇرگەن كەزىم. ارقانىڭ ءبىرلى-جارىم اندەرىن ۇيرەنىپ ورىنداپ جۇرگەنمىن. جاقسى تانىس كىسىم: «عاريفوللا, وسى سەن ارقانىڭ اندەرىندە نە جۇمىسىڭ بار» دەگەنى. كەلەسى كۇنى, رەنجىڭكىرەپ اشۋلانعان مەن راديوعا ارقانىڭ 17 ءانىن قاتارىنان جازىپ جىبەردىم» – دەدى ءانشى. وسى ورىنداۋدا تىڭداعان «سمەت» سياقتى اندەر ءالى قۇلاعىمىزدان كەتپەيدى. راديودان وسى اندەردى بەرىپ تۇرسا, شىركىن, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولار ما ەدى دەگەن وي كەلەدى.
تاعى بىردە راديوعا اندەر جازدىرىپ ءجۇرىپ: «باندى امانعاليدىڭ ءانى» دەسە, الگى ءان سول كەزدەگى «حۋدسوۆەتتىڭ» تالقىسىنان وتپەي قالىپتى. ۋاقىت وزدىرا كەلىپ عارەكەڭ ونى : «سەرى جىگىتتىڭ ءانى» دەگەن اتپەن قالاي وتكىزىپ جىبەرگەنىن ايتاتىن.
سوعىس جىلدارى جۇسەكەڭ مەن عارەكەڭ الماتى توڭىرەگىنە كونتسەرتپەن شىعىپ تۇراتىن. ونى اعامىز بىلاي دەپ ەسكە الادى: «كولىگىمىز وگىز اربا, ات بولا قالسا جۇسەكەڭ ەردە, مەن مىنگەسىپ ارتىندا وتىرامىن. كونتسەرت بولاتىن اۋىلعا جاقىنداي بەرگەندە بىلەتىنى بار, بىلمەيتىنى بار, جۇسەكەڭە كورسەتپەي ماعان «كوڭىلدەندىرەتىن» سۋدان قۇيىپ بەرەدى. ال جۇسەكەڭ بولسا وندايعا ىڭعايى ونشا جوق كىسى. ۇرتتاعان كىسىنىڭ جايى بەلگىلى, قىزۋلاۋمىن. كونتسەرت بولسا جاقىنداپ قالدى. سوندا جۇسەكەڭ مەنىڭ جاعدايىمدى كورىپ: «يت-اي! يت-اي! مىناۋ مەنى تاعى قۇرتتى عوي», دەپ كەلەسى اۋىلعا جەتكەنشە بارىن سالىپ, مەنى باقتاشىداي باقىلاۋعا الادى. ويتكەنى, كونتسەرت اۋىرتپالىعىنىڭ نوبايى وزىنە تۇسەتىنىن بىلەدى. ءسويتىپ, كەزەكتى اۋىلعا دا جاقىنداپ قالامىز. مەن بولسام ساپ-ساۋمىن, جوعارىدا ايتىلعان «ەرەكشە قۇرمەتتىڭ», ءبىرى جوق. بار «ءماستىرستۆىمدى» سالامىن كەپ-اي! جۇسەكەڭ جوعارىدا ايتىلعان «يت-ايىن», بىرنەشە قايتالاپ شىنىمەن سەنىپ قالاتىن». تاپشى كەز. حالىق بولسا ىشەرگە تاماق, ازىق-ت ۇلىك جيناپ بەرەتىن».
«كيەۆتىڭ 2500 كىسى سياتىن كونتسەرتتىك زالىندا كونتسەرت باستالىپ كەتتى. بيبىگۇل مەن ەرمەك وزدەرىنىڭ ءتيىستى اندەرىن ورىندادى. ءبىر ۋاقىتتا مەنىڭ دە كەزەگىم كەلدى. سابەڭنىڭ وسىنىڭ الدىندا ماعان ايتقان سىن-ەسكەرتپەسى ەسىمدە. دومبىرامدى تەاترداعى «ناسترويششيكتەردىڭ» ادەتىنشە بۇراۋىن «ليا»-عا كەلتىرىپ الىپ, «سمەتتەن» باستاپ جىبەردىم. زالداعىلار ورىندارىنان دۇرلىگىپ كەتتى. ويتكەنى قاتارىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرى 9 ءان ايتىپ شىقتىم. ۇزاق قول شاپالاقتاۋ. حالىقتىڭ تىنىشتالار ءتۇرى جوق. ءبىر مەزەت زال سۋ سەپكەندەي تىنا قالدى. قاراسام ساحناعا ەڭگەزەردەي اسكەري ادام كوتەرىلىپ كەلەدى. الگى اسكەري جۇرىسپەن الشاڭ باسىپ, قاسىما قالاي جەتىپ كەلگەنىن بايقاماي قالدىم. ول: «سيقىر دومبىرادا ما دەگەندەي», قولىمداعى دومبىرانى وڭدى-سولدى توڭكەرىپ كورىپ جاتىر. قۇپيا ەشتەڭە تاپپادى. دومبىرامدى قولىما قايتا تابىستاپ, ماڭدايىمنان ءسۇيدى. ءسويتتى دە الگىندەگى اسكەري جۇرىسپەن كوپتىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتىپ, لەزدە عايىپ بولدى... كەيىن ءبىلدىم, بۇل كادىمگى اتاقتى كاۆالەريا مارشالى س.م.بۋدەننىي بولىپ شىقتى. «سونىمەن كيەۆ ساپارى اياقتالىپ, ەلگە ورالاتىن ۋاقىت جەتتى. پوەزبەن جولعا شىقتىق. ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, اقتوبەدەن ءوتىپ, قاندىاعاش ستانساسىنا جاقىنداي بەرگەندە, راديودان: «ع.قۇرمانعاليەۆقا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قۇرمەتتى اتاعى بەرىلسىن», دەگەن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىن ەستىدىم دەپ, اعامىز اڭگىمەسىن اياقتادى.
ەلدە گاسترولدىك ساپارمەن جۇرگەنىمىزدە اۋىل اقساقالدارى: «عارەكە! بالالارىڭىز نەشەۋ؟ قاي جەردە قىزمەت ىستەيدى؟» دەگەن سۇراقتار قويىپ جاتادى. عارەكەڭ: «بىلمەيمىن. ايتەۋىر تاڭ اتا ماشينامەن الىپ كەتەدى. سوعان قاراعاندا باستىق بىلەم» دەپ قالجىڭمەن جاۋاپ بەرەدى.
ءانشى ونەرى, ءانشى داۋىسى بۇگىندە يۋنەسكو كولەمىندە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس رەتىندە اتالسا ەش ارتىقتىعى جوق.
بىرىنشىدەن, الماتىداعى العاشقى مۋزدرام قويىلىمدارى مەن وپەرالاردىڭ نەگىزىنە 70-80 پايىز قازاقتىڭ ءان-كۇيلەرى ارقاۋ بولعانى بەلگىلى. سول ءان-كۇي ماتەريالدارىن حالىق ورىنداۋشىلارى اكەلگەنىن بىلەمىز. نەگىزگى رەسپوندەنتتەردىڭ ءبىرى وسى ع.قۇرمانعاليەۆ بولاتىن.
ەكىنشىدەن, وسىنىڭ الدىندا عانا عۇلاما عالىم, قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ كاسىبي تۇرعىدا, ونىڭ پراكتيكالىق جانە تەوريالىق نەگىزىن قالاپ, زەرتتەپ, جازىپ كەتكەن اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ 100-جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ ءوتتى. ال عارەكەڭ بولسا, سول جىلدارى مادەنيەت مايدانىندا احاڭمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, شىن مانىندە حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ءانشى.
ۇشىنشىدەن, ءان ونەرىن ءبىر ۇلتتاي باعالاي بىلەتىن يتاليانىڭ ءان ونەرى ماماندارى, ءانشى اعامىزدىڭ كومەيىن گيپسقا ءتۇسىرىپ كەتۋىنىڭ ءوزى تۇسىنگەن كىسىگە كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
بۇل جەردە اننەن بايگە بەرمەگەن ارعىماق اعامىزدىڭ شىن مانىندە ەل-جۇرتىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەنىن كورەمىز. ونەر تاريحىندا ەس ءبىلىپ, كوزىمىزدى اشقالى مۇنشالىق سىي-سياپاتقا يە بولعاندار ساناۋلى. جالپى دالا وركەنيەتىندە, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وزىندىك ۇرپاق ءوسىرۋ تاجىريبەسى مەن قاعيدالارى بار. ول – اكە, انا, بالا پارىزى دەگەن نارسەلەر. وسىلاردىڭ ىشىندە بىزگە كەرەگى – سوڭعىسى. ادام بالاسى ەسەيە كەلە, اتا-انانىڭ الدىندا ەسەپ بەرەتىن, ياكي پارىزدى وتەيتىن كەزى كەلەدى. سول سياقتى عارەكەڭ مەن رابيعا شەشەمىز ۇل دا, قىز دا تاربيەلەپ, ءبىر كىسىدەي اكەلىك, انالىق پارىزدارىن تولىعىمەن ورىندادى.
ۆينوگرادوۆ, 62-13 – عارەكەڭنىڭ قاراشاڭىراعى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ۇيدەن تالاي دۇلدۇلدەر ءدام تاتتى. ءۇي يەلەرى بىرەۋگە اعا, بىرەۋگە انا, قيىندىق كورگەن ادامعا پانا بولا بىلگەن جاندار. وسى ءانشىنىڭ قاراشاڭىراعىندا عارەكەڭنىڭ مۇراجايى اشىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار. بىرەۋلەر ءانشىنىڭ اتى اتالماي قالىپ جاتقان جوق, ونىڭ ەسىمىنە يە مەكتەپ, فيلارمونيا بار دەگەن ءۋاجدى العا تارتۋى مۇمكىن. قازاق ەجەلدەن ىرىمشىل, شاڭىراقتى سىيلاپ وسكەن حالىق, شاڭىراقتى شايقالتپاۋ, ارۋاقتى سىيلاۋ بۇگىنگى ۇرپاققا تيەسىلى. گاسترولدىك ساپاردا جۇرگەنىمىزدە ءانشى اعامىز: «ءتورت جاعىڭا ءتورت كوپشىك قويىلىپ جاتىر. ودان ارتىق قانداي قۇرمەت كەرەك؟ مەنىمەن دامدەس بولعان كىسى جامان بولمايدى» دەگەن ەدى. بۇگىنگى ونەردەگى ازدى-كوپتى جەتىستىكتەرىمىزدى ءانشىنىڭ سونداعى اۋىزىنان شىققان دۋالى سوزبەن, اۋليەلىگىمەن بايلانىستىرامىن. سونداي-اق, عارەكەڭ قاراتوبەنىڭ شاعىر قۇمىن جايلاعان قالىڭ «شوتقارانىڭ دا ەمەس», اۋىل-ايماقتىڭ دا ەمەس, باتىستىڭ «بويانى» اتانعان مۇحيتتى ومىرگە كەلتىرگەن جالپى باتىس وڭىرلەرىنىڭ دە ەمەس, ول بۇكىل قازاق اتاۋلىنىڭ ۇكىلەگەن ونەردە اۋىزدىقپەن الىسقان بايگە بەرمەس ارعىماعى ەكەنىن تاعى دا باسا قايتالاپ ايتامىز.
مەن ءوزىم كۋا بولعان سول جەتپىس جىلدىق مەرەيتويدان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى. اكادەميك ا. جۇبانوۆ ايتقانداي, عارەكەڭ, جۇسەكەڭ سياقتى, «ءىرى-ءىرى كاليبرلى» تۇلعالاردىڭ ونەرى وسىلاي ماڭگى جاساي بەرمەك.
بۇل كۇندەرى عارەكەڭنىڭ مەكتەبى ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ, وركەندەۋ ۇستىندە. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وقۋ ورىندارىندا ونىڭ كلاسىنان ساباقتار جۇرگىزىلۋدە. شەبەردىڭ ونەرىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ قاتارىندا ەلىمىزگە بەلگىلى انشىلەر ق.بەكبوسىنوۆ, ق.ق ۇلىشەۆا, ق.بەردىعاليەۆ, ك.تاسبولاتوۆ, ق.وتەعاليەۆ, س.جانپەيىسوۆا, س.مىرزاباەۆا, س.تاۋداەۆا, س.راحمەتجانوۆ, س.ابدراحمانوۆ, ا.قوسانوۆا ت.ب. بار. سونىمەن قاتار عارەكەڭنىڭ كلاسى استانا قالاسى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە جۇرگىزىلەدى. وندا ءانشىنىڭ شاكىرتتەرى قاپاش ق ۇلىشەۆا مەن سۆەتا مىرزاباەۆالار ءدارىس بەرۋدە.
«قۋسا جەتكىزبەس قايران, سول ءبىر كۇندەر- اي!» – دەسەيشى دەيسىڭ اعامىزبەن بىرگە جۇرگەن شۋاقتى شاقتار كوز الدىمىزعا كەلە قالىپ.
ورىنباي دۇيسەن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
