جەو: جەكەمەنشىك پەن مونوپولياسىزداندىرۋ اراسى

جەو جەكەمەنشىككە ءوتۋى حالىققا جايسىزداۋ ءتيدى

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەت تاپ­سى­رىسىمەن سالاعا تالداۋ جۇرگىزگەن ازيا دامۋ بانكى ساراپشىلارى وتان­دىق جىلۋ جۇيەسىنىڭ «دەپرەسسيۆتى جاع­دايعا» جەتكەنىن ايتتى. وندىرىستەن تۇتى­نۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى بارلىق ينجە­نەرلىك قۇرىلعى مەن جابدىقتار كونەر­گەن, جۇيەنىڭ پايدالى ارەكەت كوەففي­تسيەنتى وتە تومەن. ەنەرگەتيكا مينيس­ترلىگىنىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دا­مىتۋ دەپارتامەنتى ۇسىنعان رەسمي دەرەكتە جەو-لاردىڭ نەگىزگى جابدىق­تارىنىڭ توزۋى ورتا ەسەپپەن 55,42 پا­يىزعا جەتكەنى ايتىلدى. ال جىلۋ تراس­سالارىنىڭ توزۋى 59 پايىزدان اسقان.

جۋىردا ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى جاندوس نۇرماعانبەتوۆ «جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ قابىلداناتىنىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدىڭ ءى توقسانىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق جەو ءاۋديتى اياقتالادى. بۇل پروبلەمالاردى جانە ونىڭ قازىرگى تەحنيكالىق جاي-كۇيىن انىقتايدى. دەمەك جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن 22 جەو تاعدىرى, ونىڭ يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە وسى زاڭ شەڭبەرىندە انىقتالادى.

تاۋەلسىز ساراپشى جاراس احمەتوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, جىلۋ ەلەكتر ورتالىق­تارى­نىڭ, ماگيسترالدى قۇبىرلار­دىڭ توزۋ دا­رە­جەسىن انىقتايتىن سكرينگ­­تىك جۇ­يە بىزدە دە بار. بىراق وسى سالا ما­مان­دارىنىڭ جاناي­قا­يىن قو­جايىن­دارى قۇلاققا ىلمەدى. تاريفتەردىڭ ينۆەستي­تسيالىق بولىكتەرىنىڭ قايدا كەتكەنى تۋرالى دەرەكتەر جۇمباق. بۇل جەردە سەنىم­سىزدىك سيندرومىنىڭ ءباسى باسىم. ەلى­مىزدە ەنەرگەتيكا سالاسىنا سالىنعان كۇر­دەلى سالىمداردىڭ وتەلۋ مەرزىمى – 25 جىل. ينۆەستورلار جەكە قارجىسىن 15 جىل­دان استام ۋاقىتقا سەنىپ تاپسىر­مايدى. بۇل جەردە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن, بىراق از تالقىلاناتىن ىرگەلى ماسەلە – سەنىمگە بايلانىستى. ترانزاكتسيالىق شىعىندار دەڭگەيىن انىقتايتىن ەكونوميكالىق كاتەگو­ريا ۇكىمەت ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى باقى­لاپ وتى­راتىن ولشەم بولۋعا ءتيىس ەدى. ءتىپ­تى وسى باعىتتى زەرتتەۋشىلەر اراسىندا نوبەل سىيلىعىن العاندار دا بار. ال ءبىز­دىڭ ەلدە ءبىراز ماسەلەنىڭ باقىلاۋ اياسى­نان شىعىپ كەتكەنىن كەلەڭسىز وقيعا­لار كورسەتتى.

بۇل جەردە ماسەلە وسى سەكتوردى مەم­­لە­كەتتىڭ نەمەسە جەكەمەنشىكتىڭ باس­­قارۋىنا بايلانىپ تۇرعان جوق. تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كاسىپ­ورىندارىنىڭ بارلىعى دەرلىك مەم­­ل­ە­كەتتىڭ (مۋنيتسيپالدىق) مەن­شىگى, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى قۋات­­تار­دىڭ 60 پايىزى دا مەملەكەت يەلى­گىن­دە. ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىعىنداعى تيىم­سىزدىكتىڭ سەبەبى – باسقارۋشىلاردىڭ قاتە­­لىگى. ساراپشىلار ۇكىمەت جەو مەم­لەكەت يەلىگىنە قايتارۋ تۋرالى شۇعىل شەشىم قابىلداۋىنا ءبىراز فاكتور سەبەپ بولعانىن, قازاقستاننىڭ ەنەر­گەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ 100 پايىزى كسرو كەزىندە سالىنعانىن ايتادى. پەتروپاۆلداعى №2 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى 1961 جىلى ىسكە قوسىلعان. وزگە ءىرى ەنەرگەتيكالىق نىساندار دا سول كەزەڭدە سالىنعان. ال الماتىداعى جەو-لار 1980 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىل­دى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اتال­عان نىسانداردىڭ بارىندە بىردەي كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەنى بەلگىلى. سوڭ­عى ونجىلدىقتا ەنەرگيا نىساندارى جاڭار­تىلماعاندىقتان جابدىقتار مەن اكتيۆ­تەردىڭ توزۋى شەكتەن شىقتى.

اپاتتاردىڭ ورىن الۋى الدىن الا بولجانعان

 ماسەلەن, 2021 جىلى ەكىباستۇزداعى «گرەس-1» جانە «گرەس-2» نىساندارى ءوز تا­ري­حىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ماك­سي­مالدى كولەمىن ءوندىردى. ەنەرگيا كوز­دەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ ارتۋى مودەرني­زاتسيانى كەيىنگە قالدىردى.

«پروبلەمالىق ەنەرگەتيكالىق نىسان­داردىڭ قىزمەتى بويىنشا جۇمىس بىل­تىر ناۋرىز ايىندا قۇرىلعان ەكو­نو­ميكانى مونوپولياسىزداندىرۋ جونىن­دەگى كوميسسيانىڭ شەڭبەرىندە جالعا­سادى. وسىعان دەيىن تەلەكوممۋنيكاتسيا, تەمىرجول ينفراقۇرىلىمى (439 كىر­مە تەمىرجول جەلىسى) جانە ەكولوگيا سالا­لارىن­داعى 10 ءىرى كومپانيانىڭ اكتسيا­لار پاكەتتەرى مەن قاتىسۋ ۇلەستەرى رەس­پۋب­ليكالىق مەنشىككە ءوتتى. 142 كىر­مە تەمىرجول جەلىسى مەن تاۋ-كەن ونەر­كا­سىبىن­دەگى اكتيۆتەرى بار 28 كومپانيانىڭ اكتسيالارى مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتۋ ساتىسىندا», دەلىنگەن حابارلامادا.

تاۋەلسىز ساراپشى ولجاس قۇدايبەر­گەنوۆ ورتاشا قۋاتتىلىقتاعى جاڭا جەو سالۋعا 0,5-1,0 ملرد دوللار قاجەت بولاتىنىن ايتادى. ەلىمىزدە 20 وبلىستىڭ 17-ءسى سۋبسيديالاۋعا جۇگىنەدى, جاڭا جەو سالۋعا دونور ايماقتاردىڭ شاماسى كەلمەيدى. ال جەكە ينۆەستورلار مۇنداي كۇماندى جوبادان الىس جۇرگىسى كەلەدى. شەتەلدەن اقشا تارتۋ دا ناتيجە بەرمەيدى. جەو-نى جاڭعىرتۋعا نەمەسە جاڭا جەو سالۋعا كەمى 5-6 جىل كەرەك. سوندىقتان الداعى 3-4 جىلدا جەو-داعى ساڭىلاۋلاردى ساۋاتتى جاماپ, حالىقتى الاڭداتپاي جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنۋ كەرەك.

«تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى باعاعا اسەر ەتەدى. مەملەكەت مۇنداي جاعدايدا حالىق­تىڭ كىرىسىن قالاي كوتەرىپ, باسقا شىعىن­داردى قالاي ازايتۋدى ويلاستىرۋعا ءتيىس. نەگىزگى باعدار – مەملەكەتتىك باس­قا­رۋدىڭ ساپاسى جاقسارۋى دەگەن پايىم­عا سىلتەيدى. وسىعان دەيىن ترەند بولىپ كەلگەن كورپەنى وزىڭە تارتۋ نەمەسە جىلى-جۇمساقتى ءوز جاعىڭا يكەمدەي بەرۋ كەرەك دەگەن كولەڭكەلى ۇستانىمعا حا­لىق كونبەيدى, جاڭارامىز دەسەك مۇن­داي كوزقاراستى ەسكى قازاقستاننىڭ ەنشى­سىنە قالدىرۋ كەرەك», دەپ تۇيىندەدى و.قۇدايبەرگەنوۆ.

حالىقارالىق تاجىريبەدە بار ءۇردىس

ساراپشىلار مۇناي-گاز سالاسىن, ەنەر­گەتيكا سەكتورىن مونوپولياسىزدان­دىرۋ ساياسي رەفورمالاردىڭ جالعاسى ەكە­نىن ايتادى. مۇنى كەزىندە ەلىمىز بانك­تەرگە قولداندى. بىراق ونىڭ نەمەن اياق­تالعانىن قازىر كورىپ وتىرمىز. بانكتەر ىرىلەندى, ءبىر-ءبىرىن جۇتتى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگى مونوپوليا­سىزداندىرۋ بويىن­شا 11 پۋنكتتى اتاپ وتىر. بۇل قۇجاتتا باس­تى نازار باسە­كەلەستىكتى دامىتۋعا اۋدارىلادى دا, تۇتىنۋشىعا ەلەكتر جەتكىزۋدىڭ ۇزىل­مەۋى­نە كىم كەپىلدىك بەرەتىنى تاسادا قالادى.

ال كوپشىلىك قازىر وليگارحتاردان مەم­لە­كەتكە قايتارىلعان جەو-لار­­دىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا الاڭداپ وتىر. ەنەر­گيانىڭ تابيعاتى ەدب (ەكىنشى دەڭگەي­لى بانك­تەر) سەكىلدى قولدان-قولعا كوشە بەرۋ­دى كوتەرمەيدى. بۇل – ەكونوميكانى عانا ەمەس, حالىقتى دا جىلۋمەن قامتا­ماسىز ەتىپ وتىرعان ستراتەگيالىق نىسان.

«Haırýshev energy» تەلەگرام-كانالى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى جاقىپ حايرۋشەۆ ۇكىمەتتە جەكە مەن مەملەكەتتىك مەن­شىكتىڭ قايسىسى ءتيىمدى ەكەنىن سالىس­تىرىپ كورۋگە, زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بار ەكە­نىن ايتادى. بۇگىنگە دەيىن جەو-نىڭ ءبىرازى كوممۋنالدىق مەنشىكتە بولدى. جامبىلداعى, ەكىباستۇزداعى ۇلكەن گرەس نەمەسە جەو-لاردىڭ جەكە­مەنشىكتە بولعانى دۇرىس. ال ەكىباس­تۇزداعى جەو-نىڭ بۇرىنعى ينۆەستورلارى ءوز كۇشىمەن قالىپقا كەلتىرۋگە ۋادە بەرسە, ولارعا دا مۇمكىندىك بەرۋگە بولادى. سەبەبى ونى الىپ قويىپ, كەلەسى ين­ۆەس­تورعا بەرۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى. جاڭا ينۆەستوردىڭ جۇمىستى قالىپتى جۇرگىزە الاتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. بۇل ءۇشىن ەنەرگوجۇيەدەگى پاراديگمانى اۋىستىرۋ كەرەك. بىزدەگى باس­تى پروبلەما تەحنولوگيانىڭ توزعانىنا بايلانىستى. كەيبىر ايماقتاردا بۇل 80 پايىزعا دەيىن جەتكەن. اتالعان فاكتور وسى سەگمەنتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لىعىنا كەرى اسەر ەتىپ تۇر. ەگەر وسى قالىپتا ۇكىمەتكە وتسە, ونىڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىگى دە ۇكىمەتكە جۇكتەلەدى. ءدال قازىر مەملەكەتكە توزعان جەو-لاردى عانا ەمەس, ينفراقۇرىلىم, مەكتەپ, اۋرۋحانالاردى جاڭعىرتۋ كەرەك. مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە اسەر ەتەدى. بيزنەسكە دە بۇل اسا جايلى سەگمەنت ەمەس. سەبەبى ءتاريفتى كوتەرۋ نەمەسە ءتۇسىرۋ جاعدايدى وزگەرتپەيتىنىن كورىپ وتىرمىز. ينۆەستورلاردىڭ جەو-عا بەت بۇرۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ىنتالاندىرۋ كەرەك.

تاۋەلسىز ساراپشىلار ەنەرگەتيكا­لىق سەگ­مەنت­كە بايلانىستى زاڭدارعا وزگەرىس­تەر ەنگىزۋ كەرەگىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەلەكتر ستانسالارى مەن جەلىلەرىن مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءتيىستى زاڭ جوباسى دايىندالعان. ايتكەنمەن, مي­نيسترلىك بۇل وزگەرىس جىلدام جۇزەگە اسپاي­تىنىن قوسا ەسكەرتتى. ۇكىمەتتىڭ كەستەسى بويىنشا, 2023 جىلعى ءى توقساندا «كاسىپكەرلىك كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ءتيىستى زاڭ جوباسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەدى. جىلدىڭ باسىندا پارلامەنتتىڭ قابىلداۋىنا وتەدى دەگەن ءسوز بار. زاڭ 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى.

ينۆەستيتسيانى قايتارۋ كەپىلدىگى قاجەت

ۇكىمەت نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنە تولەم كولەمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىن قاراس­تىرۋ­دا. بۇل دا جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى­نە ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى. جىلۋ جەلىلەرى مەن جەو-نى جاڭ­عىر­تۋعا نەمەسە سالۋعا ينۆەستيتسيا­لاۋ باسىمدىققا اينالۋعا ءتيىس. سەبەبى توزىعى جەتكەن جىلۋ جۇيەلەرى كوگەنەراتسيا اسەرىن جوققا شىعارادى. قازىر ماگيسترالدى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جاعدايى ءتاۋىر بولعانىمەن, تاراتۋ جەلىلەرىن اۋىس­تىرۋ كەرەك. جىلۋمەن جابدىقتاۋ سەكتورىن تسيفرلاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماڭىزدى, ءبىرىنشى كەزەكتى قارجىلاندىراتىن باعىتتى انىقتاۋ ءۇشىن جىلۋمەن جابدىقتاۋ ينفرا­قۇرى­لىمىنىڭ جاي-كۇيى, شىعىن­دار­دىڭ دەڭگەيى, تۇتىنىلاتىن جىلۋ ەنەر­گيا­سىنىڭ سانى مەن ساپاسى تۋرالى وبەكتيۆتى دەرەكتەر قاجەت. سودان سوڭ تاريفتىك رەتتەۋ ماسەلەسىندە دە قايتا قارايتىن تۇستار بارشىلىق. ءبىرىنشى, ءاربىر ايماقتىڭ ەرەكشەلىگى بويىنشا جىلۋمەن, توقپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ادىستەمەسىن دايىنداۋ كەرەك. قازىر وسى سالاعا بايلانىستى كەيبىر شەشىمدەر بىرنەشە مينيسترلىكتىڭ قۇزىرەتىندە.

ج.حايرۋشەۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءبىز 2000 جىلداردىڭ باسىندا جىلۋ ءون­دىرۋ­دىڭ دەڭگەيى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءون­دىرۋ­دىڭ ولشەمى ەكەنىن ۇعىنىپ, ءتاريفتى سو­­عان قاراپ رەتتەپ وتىرعاندا قازىرگى جاع­دايعا تاپ بولماس ەدىك. ەكىباستۇز جەو-نىڭ قۇرىلىمى جىلۋ قازاندىعى جۇيە­سىنە نەگىزدەلگەن. وندا جىلۋدان ەنەر­­گيا كوزىن الاتىن تەتىكتەر ءالسىز. ۇل­كەن قا­لانى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر­­عان ورتالىق بولعاندىقتان ونىڭ ءتا­ريفى جەو-مەن بىردەي بەلگىلەنگەن. وندا ەلەكتر ەنەرگياسى بولماعاندىقتان قوسىم­­شا قارجىلاندىرۋ كوزدەرى دە بولماعان.

«ەكىباستۇز جەو-نىڭ ەندىگى تاع­دىرى ۇكىمەتتىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى. پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتتىك رەزەرۆتەن قوسىمشا قارجى ءبولۋدى تاپسىردى. قازىرگى مىندەت كوكتەمگە دەيىن حالىقتى جاۋراتىپ الماۋعا باعىتتالۋ كەرەك», دەدى ج.حايرۋشەۆ.

ەكى تاراپتىڭ دا ءوز ەرەجەلەرى بار

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆ جەو-نى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدىڭ قاجەتى بار-جوعىنىڭ بىرنەشە سەبەبىن ءتۇسىندىردى. ۇكىمەت تاريفتەردى رەتتەۋ ارقىلى نارىقتىڭ بەتالىسىنا ىقپال ەتىپ وتىر. سالانى رەتتەۋدە قاتەلىكتەر جىبەرىلدى. تاريف­تەردى رەتتەۋدىڭ زاماناۋي تاسىل­دەرى­نىڭ جوقتىعى ينۆەستورلاردىڭ بول­شەك ساۋدا جەلىلەرىنە قول جەتكىزۋىن شەكتەپ, نارىقتىق ورتانى بۇزدى.

ەكىنشى ماسەلە, مەملەكەت مەنشىگىندەگى جەو-نىڭ جۇمىسىنا دۇرىس باعا بەرە المايدى. نارىقتىق ولشەم بويىنشا تابىستىڭ كەمىندە 10-15 پايىزى امورتيزاتسيالىق شىعىندارعا, تەحنولوگيانى جاڭعىرتۋعا جۇمسالۋى كەرەك. ال جەكەمەنشىك يەلىگىندەگى جەو تابىسىنىڭ قانشا پايىزىن تەحنولوگيانى جاڭعىرتۋعا جۇمساپ كەلگەنى بەلگىسىز. قازاقستانداعى ەنەرگەتيكالىق وبەك­تىلەر تيىن-تەبەنگە ساتىلىپ كەت­كەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت جازىلعان.

«قازاقستانداعى جەكەشەلەندىرۋگە بايلانىستى ءبىراز قۇجاتتار ءالى قۇپيا. مەم­لەكەت پەن ساتىپ الۋشى تاراپ اراسىندا قانداي مامىلە بولعانىن ءبىز بىلمەيمىز. سول كەزدەگى مەنشىك يەلەرىنىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى زاڭمەن بەكىتىلگەن كەزدە, جەكەشەلەندىرىلەتىن نىسان قىمبات باعالانسا قازىرگىدەي توزدىرىپ, قيراتۋعا جول بەرمەس ەدى», دەيدى ءا.ناۋرىزباەۆ.

سوڭعى بىرەر اپتادا ەلدەگى كەيبىر ەنەر­گەتيكالىق نىسانداردى مەملە­كەت يەلىگىنە كوتەرۋ ماسەلەسى ۇكىمەت­تىك دەڭگەيدە ايتىلا باستادى. ءا.ناۋ­رىزباەۆ بۇل شەشىم قاتە ەكەنىن ايتادى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ەنەرگەتي­كا­لىق نىسانداردىڭ ءبىرازى مەملەكەت مەنشى­گىندە. ال مەملەكەت ءوز مەنشى­گىن­دەگى نىساندى باقىلاي دا المايدى, سىن كوزبەن قاراي دا المايدى. باقىلاۋشى ورىندار ويىن ءتارتىبىن بەلگىلەسە, جەكەمەنشىكتەگىلەر ونى ساقتاۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ ەلدە ەكى تاراپتىڭ دا ءوز ەرەجەلەرى بار. ء«دال قازىر كۇيرەۋدىڭ ءسال الدىندا تۇرعان نىساندى مەملەكەتتىك مەنشىككە الۋ مەملەكەتكە تىم قىمباتقا تۇسەدى. دۇرىسى – وسىعان دەيىنگى قوجايىندارىنىڭ قارجىسىمەن شىعىندى جابۋ تۋرالى شەشىم. بۇل جەو-نىڭ الداعى ۋاقىتتاعى مەنشىك يەلەرىنە «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋ» قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ تۇرادى», دەپ تۇيىندەدى ءا.ناۋرىزباەۆ.

الماتى