اشىق اقپاراتقا سۋساپ وتىرعاندا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جاقسىبەك قۇلەكەەۆتىڭ «قاڭتار وقيعاسى: اقوردا ءۇشىن كۇرەس» اتتى ساياسي-تانىمدىق جانە قاڭتار وقيعاسىن سارالاعان كىتابى جارىق كوردى. راسىندا, قاڭتاردىڭ قاندى حرونيكاسىن ءبىلۋ ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى. سوندىقتان حالىقتى شىندىققا جەتەلەيتىن اقپارات قاجەت.
كىتاپ ءۇش بولىمنەن تۇرادى. اۆتوردىڭ كوزى قاراقتى, ءىرى ماتەماتيك رەتىندە لوگيكالىق قۇرىلىمعا جۇگىنگەنىن بىردەن بايقاۋعا بولادى. «جوقتان – بار بولمايدى». مۇنى وسى قاڭتار تەكەتىرەسىنىڭ لوگيكاسىنان تۇسىنەسىڭ. بۇل ۇعىم بيلىك ءترانزيتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىمەن بايلانىستى قاراستىرىلعان. وسى ارقىلى قاڭتاردىڭ باستالۋىنىڭ ىشكى ارحيتەكتونيكالىق لوگيكاسىن تۇسىنە الاسىڭ.
ج.قۇلەكەەۆ 2017 جىلعى 16 قىركۇيەكتى ء«دال وسى كۇنى بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ كىم بولاتىنى انىق شەشىلگەن ەدى», دەپ جازادى. سول كۇنى ق.توقاەۆ سەنات توراعالىعىنا قايتا ۇسىنىلدى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, «سەنات توراعالىعىنا قايتىپ تاعايىندالۋى ونىڭ الەۋەتتى پرەزيدەنت ەكەنىن بىرەۋ بايقادى, بىرەۋ بايقامادى».
راس, ساياساتتىڭ جانىندا جۇرگەن ادامداردىڭ ءبارى مۇنى ۇلكەن ساياسي وزگەرىستىڭ باسى دەپ ۇقتى. وسى ويعا ءبارىمىز دە كەلگەنبىز. ويتكەنى بيلىككە كەلۋ مەن كەتۋدىڭ وزىندىك جولى بار.
بىراق كىلتيپان وسى جەردە بىردەن بايقالدى. مۇنى كوزى قاراقتى ادامداردىڭ ءبارى سەزدى. سەبەبى ەلباسى, تۇڭعىش پرەزيدەنت سەناتقا ءوزى كەلمەي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ءا.جاقسىبەكوۆتى جىبەردى. ول نازارباەۆتىڭ سەناتقا جولداعان ۇسىنىس-حاتىن وقىپ بەردى. وسى دەرەكتەردى كەلتىرە وتىرىپ, ج.قۇلەكەەۆ ق.توقاەۆتىڭ كاسىبي ساياساتكەر جانە ديپلوماتتىق قاسيەتتەرىن دارالاپ, سيپاتتايدى.
«تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ارعى ويىن تۇسىنگەن ول وزىنە ارتىلعان سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەي سويلەدى», دەپ ق.توقاەۆ ءسوزىن مىسالعا الادى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساليقالى, كورەگەن ساياساتىن ىسكە اسىرۋ – مەن ءۇشىن ارقاشان جاۋاپتى جانە زور مارتەبەلى مىندەت. پرەزيدەنتتىڭ سەنىمىن اقتاۋعا بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايمىن».
ءسوزدى ايتۋ بار دا, ونى ورىنداۋ بار. سوزىنە بەرىك ق.توقاەۆ جولىنا, ۋادەسىنە بەرىك بولدى. ساياساتتاعى ۇستانىم – قىزۋقاندىلىقتى قالامايدى. سوندا عانا سالماقتى شەشىم قابىلداۋعا بولادى.
وسى كەزەڭدە اقپاراتتىق شابۋىل باستالدى. ونىڭ ساياساتتاعى ءرولىن تومەندەتۋ باعىتى جۇرگىزىلدى. مۇنى ج.قۇلەكەەۆ اشىق جانە اشىپ جازادى. «قازاقستان ديپلوماتتارىنىڭ كوش باسشىسى دەسە, ەندى بىرەۋلەر «نازارباەۆتىڭ كولەڭكەسى» دەپ سيپاتتادى. مۇنداي ماتەريالداردى ءوزىمىز دە سان مارتە وقىدىق. كەزىندە ءوزىم دە «توقاەۆ – نازارباەۆتىڭ كولەڭكەسى ەمەس», دەگەن ماقالا جازعانمىن.
بۇل كەزەڭدە ق.توقاەۆ جوعارى بەدەلگە يە بولدى. اۆتور «كرەملدىڭ ساياسي ەليتاسى» ونى «ەۋروپالىق دەڭگەيدەن دە جوعارى ديپلومات», دەپ جازدى. مۇنداي تەڭەۋلەر بىرەۋلەرگە جاقتى, بىرەۋلەردىڭ شامبايىنا باتتى. بىراق ۋاقىت كەرۋەنى كەرى اينالمايدى.
ن.نازارباەۆ ق.توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولدادى جانە مۇنداي توقتامعا قالاي كەلدى؟ بۇل سۇراققا دا جاۋاپتى ج.قۇلەكەەۆتىڭ كىتابىنان تاباسىز. ارينە, ءىزباسار ەڭ سەنىمدى, ادال تۇلعا بولۋ كەرەك. ن.نازارباەۆ تاجىريبەلى ساياساتكەر رەتىندە كوپ ەكشەپ, كوپ سارالاپ, توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىنا توقتادى. نەگە؟ اۆتور بۇل سۇراققا «باسقالاردىڭ ادالدىعى ءبىر توبە دە, ونىڭ ادالدىعى ءبىر توبە ەدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى.
مىنە, وسىلاي ج.قۇلەكەەۆ قاڭتار وقيعاسىنىڭ قاندى حرونيكاسىن اسىقپاي اشىپ, ق.توقاەۆتىڭ ساياسي پورترەتىن جاسايدى. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىم قابىلداۋعا اسىقپايتىن مىنەزىنەن جاقسىلىق نىشانىن كورەدى. ء«يا, اقىلدى ادامنىڭ شەشىم قابىلداۋى قاشان دا قيىن. اقىلسىز ادام تەز شەشىم قابىلدايدى. ال اقىلدى جەتى ولشەپ, ءبىر رەت كەسەدى».
كىتاپتى وقىعان سايىن وقيعالار تىزبەگى جەتەكتەپ, وزىنە قىزىقتىرا تۇسەدى. ءبىر تاقىرىپ ەكىنشى ءبىر تاقىرىپتى اشىپ وتىرادى. «جابىق سپەكتاكلدەگى جۇيە سوعىسى» اتتى تاقىرىپپەن بەرىلگەن ساراپتاما ماقالادان بيلىك ءترانزيتىنىڭ وڭاي بولماعانىن, تەكە-تىرەستىڭ قالاي باستالعانىن بىلەسىڭ.
اۆتور 2019 جىلدى «ساياسي توقىراۋدىڭ شەگىنە جەتكەن كەزى ەدى. ن.نازارباەۆ ءوز ەركىمەن كەتتى», دەپ جازادى. ق.توقاەۆ تاققا وتىردى. مەنىڭشە, ول تاق ءۇشىن كۇرەسكەن جوق. تاقتى ەڭبەگىمەن, ۇلكەن ساياسي مەكتەپتەن وتكەندىگىمەن, حالقىنا ادالدىعىمەن جەڭىپ الدى.
«بىراق ىلە-شالا سپەكتاكلدىڭ ەكىنشى ءبولىمى باستالىپ كەتتى», دەپ جازادى ج.قۇلەكەەۆ.ول نە سپەكتاكل؟ كوكەيدە جۇرگەن ويلارىمىز توعىستى. ساياسي ەليتا مويىنداعىسى كەلسە دە, كەلمەسە دە, ول قازاقستاندا ورناعان قوس بيلىكتىڭ ورنىعۋى ەدى. ج.قۇلەكەەۆ ونى «بيلىك سيندرومى» دەپ اتاپتى. شىندىعى – سول. پرەزيدەنت پەن تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەلباسى مارتەبەسى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولۋى ن.نازارباەۆتىڭ زاڭ جۇزىندە بيلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن ءوز قولىندا ۇستاپ قالۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
«كونسەنسۋنس» دەگەن ۇعىم بار, – دەپ جازادى ج.قۇلەكەەۆ. – جابايى تۇسىندىرسەك, بيلىكتەگىلەردىڭ جاقسى ماعىنادا ءبىر-بىرىمەن ىمىراعا كەلۋى. دالىرەك ايتساق, كونسەنسۋس – سپەكتاكل. دراما دەسە دۇرىس بولادى. دەي تۇرا, كونسەنسۋس ەشقاشان دا تراگەديا جانرىندا جازىلمايدى».
كىتاپ وسىلاي قاڭتار وقيعاسىنىڭ لوگيكالىق, حرونيكالىق جولىنىڭ قالاي باستالىپ, قالاي اياقتالعانىنا جاۋاپ بەرەدى. ودان ءارى اۆتور «قازاقستان سيندرومىنىڭ» سىرىن اشادى. ودان «حالقىن سۇيگەن تۇلعا قۋىرشاق بولمايدى», دەگەن تاراۋعا اۋىسادى. وسى تاراۋدا ق.توقاەۆتىڭ تولىققاندى ساياسي كەسكىن-كەلبەتى كورىنەدى. مىنە, اۆتور وسى تۋرالى ويلى, نانىمدى پىكىر قوسادى. «ق.توقاەۆ دۇرىس مەملەكەتتىك ساياسات قۇرا بىلەتىن, سول ساياساتتىڭ ادام بوستاندىعى مەن يگىلىگى ءۇشىن, تۇراقتى دامۋى مەن وركەندەۋى ءۇشىن, بارلىق العىشارتتاردى قامتاماسىز ەتە الاتىن تۇلعا ەكەنىن تاعى تانىتىپ ۇلگەردى», دەپ جازادى اۆتور.
ق.توقاەۆتىڭ ساياسي پلاتفورماسىن اشىپ كورسەتىپ, ءپرينتسيپتى ساياسي ەكونوميكالىق باعىتتارىن سارالاي كەلە ج.قۇلەكەەۆ: «مەملەكەت نارىقتىق ەكونوميكاعا ارالاسپاۋى كەرەك. ارينە, مەملەكەت تابيعي مونوپوليستەردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋى قاجەت», دەپ وي تۇيەدى.
قازىر ق.توقاەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتان «جاڭا فورماتتاعى» پرەزيدەنتتىڭ بەينەسىن كورگەندەي بولامىز. «توقاەۆ تاڭداعان جول», «العاشقى جىلدان ارشىندى», «قايتا جۇكتەۋ پروتسەسى», «رەفورما جىلىنىڭ رەزونانسى», «قاڭتارعا ۇلاسقان ءولىارا» اتتى تاراۋلار پرەزيدەنتتىڭ جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ەۆوليۋتسيالىق ءوسۋىنىڭ قيىن دا, سىندارلى جولدارىنىڭ تابيعاتىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«شىدامنىڭ دا شەگى بار. جوعارىدا ايتقان جەكە تايتالاستاردى جويماعاندىقتان دا, ونىڭ ارتى ەڭ ۇلكەن, ەڭ باستى قاقتىعىسقا – حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى قاقتىعىسقا ياعني قان توگىلۋگە ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن», دەيدى ج.قۇلەكەەۆ. راس, قاڭتار وقيعاسى كەزىندە جۇرت ءتۇرلى پىكىردە بولدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ءسوزىن جان-جاققا تارتقاندار دا كەزدەستى. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي, كۇيە جاعۋعا تىرىسقان ادامداردىڭ دا بولعانى جاسىرىن ەمەس. وعان تاريح, زامان لەبى كۋا.
كىتاپتىڭ ەكىنشى ءبولىمى «قاڭتاردا» دەپ اتالادى. جوعارىداعى سۇراقتارعا وسى تاراۋدان جاۋاپ تابۋعا بولادى. «قاڭتار وقيعاسى شىن مانىندە قازاق ەلىنە سىن بولدى. ءيا, ۇلتتىڭ, ەگەمەندىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ باسىنا تۇسكەن قارالى قاڭتار تاريحىمىزدىڭ ءححى عاسىرداعى ەڭ ازالى كۇندەرى بولىپ قالماق». بۇل سويقاننىڭ سىرى نەدە؟ جاڭا جىلدىڭ باسىندا تىپ-تىنىش ەلىمىزدىڭ شىرقى بۇزىلدى. ونىڭ ءبارى ج.قۇلەكەەۆ كىتابىنىڭ لوگيكالىق ارناسىن اشادى. سوندىقتان دا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيلىككە كەلۋ ساتىنەن باستاپ قارالى قاڭتارعا ۇلاسقان تەكە-تىرەستىڭ كىلتى تابىلعانداي.
ج.قۇلەكەەۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, 4 قاڭتاردا قۇزىرلى ورگانداردىڭ مالىمەتى بويىنشا ەرەۋىلشىلەر سانى 37 مىڭ ادامعا دەيىن وسەدى. ءتىپتى اۆتوگاز باعاسى 50 تەڭگە دەيىن تۇسىرىلەدى. بىراق تولقۋ باسىلمادى. بىرتە-بىرتە ساياسي تالاپتار قويىلا باستايدى. ءدال سول كۇنى, «شەرۋلەر بەيبىت سيپاتتان ارىلىپ, ب ۇلىككە ۇلاستى».
كىتاپتىڭ قۇندىلىعى – دەرەكتىلىگىندە. مۇنداي اقپاراتتار, اشىق اقپارات كوزدەرىندە جاريالانا بەرمەيدى. اقپارات الۋدىڭ ءارتۇرلى جولى بار. اۆتور وسى تسيفرلاردىڭ سىرىنا ۇڭىلەدى. وسىلاي ومىرشەڭ سۇراقتارعا جاۋاپ تابا باستايسىڭ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدە قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى مالىمدەمە جاساعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. مەملەكەتتىك عيماراتتارعا شابۋىل جاسالا باستادى. «بۇل ورەسكەل قىلمىستىق ارەكەت», دەپ جازادى اۆتور.
پرەزيدەنت حالىقتى سابىرلىققا, جالعان اقپاراتقا سەنبەۋگە شاقىردى, حالىقتىڭ زاڭ الدىنداعى وتىنىشتەرى مەن تالاپتارى ەسكەرىلەتىنىن, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداناتىنىن ايتتى. شۇعىل شارالار قابىلداۋ ءساتى كەلدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شۇعىل شەشىم قابىلداندى. كىتاپتاعى مىسالعا جۇگىنسەك, ازىق-ت ۇلىك, بەنزين, ديزەل, سۇيىتىلعان گاز باعاسىنا 180 كۇنگە مەملەكەتتىك رەتتەۋ, ال كوممۋنالدىق تاريفتەردى كوتەرۋگە 6 ايعا موراتوري ەنگىزدى. «جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ ازىرلەۋدى تاپسىردى. «قازاقستان حالقىنىڭ قورىن» قۇرۋدى جۇكتەدى.
قىسىل-تاياڭ شاقتا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ حالىققا ەكىنشى مارتە ۇندەۋ جاريالادى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, قاڭتار قانتوگىسىنىڭ ماقساتى مەن مۇددەسى ايقىن بولدى. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى مالىمدەدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءسوزى ج.قۇلەكەەۆ كىتابىندا تۇر: «ماقساتى – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جويۋ, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمدى بۇزۋ, اقىر سوڭىندا بيلىكتى باسىپ الۋ بولعان».
اۆتور «وققا ۇشقاندار ۇمىتىلمايدى» دەگەن تاراۋىندا قاندى قىرعىن كەزىندە جاپا شەككەندەر تۋرالى جانى اۋىرا جازادى. 15 قاڭتار كۇنگى قازاقستان باس پروكۋراتۋراسى مالىمدەگەن دەرەكتى كەلتىرەدى: «225 ادام قازا تاپتى». اۆتور جۋرناليستەر تاپقان دەرەكتەردى دە پايدالانعان. مىسالى, «Vلاست» جۋرنالى 63 مەرت بولعان ازاماتتى اتى-ءجونىن ايقىندايدى. ولاردىڭ 46-سى – قاراپايىم تۇرعىن, 17-ءسى قارۋلى كۇشتەر وكىلى.
قارالى كۇندەردىڭ جاڭعىرىعى ۇمىتىلماس. وسى كەزەڭدە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇقشۇ كۇشتەرىن شاقىردى. بۇل تۋرالى دا سان-ساققا جۇگىرتكەن اقپاراتتار جەتكىلىكتى بولدى. ونىڭ بار ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان ۇندەۋىندە ايتىلعان مىنا جولداردى كەلتىرە كەتەيىن: «وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ۇقشۇ-نىڭ جارلىعىن قۇجاتتارىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە سايكەس قازاقستان كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرۋ, كومەك بەرۋ ءۇشىن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنان بىرىككەن بىتىمگەرلىك كۇشتەرىن ەنگىزۋدى سۇرادى».
راسىندا سولاي بولدى. مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن قورعاۋ ءۇشىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ ۇجىمدىق بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىنىڭ 2030 ادامى مەن 250 تەحنيكاسى كەلىپ, قاۋىپسىزدىگىمىزدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ء«ماسىموۆ ءىسىنىڭ ءمانى نەدە؟». دۇربەلەڭ جاساعان «جابايى ارمان», «قىرعىننىڭ ارتىندا كىمدەر تۇر؟», «20 مىڭ تەرروريست قايدان كەلدى؟» جانە تاعى دا باسقا تاراۋلاردا بەرىلگەن مالىمەتتەرگە تالداۋ جاساي وتىرىپ ج.قۇلەكەەۆ ءوزىنىڭ كوزقاراسىن اشىق جازادى.
ج.قۇلەكەەۆ كىتابىندا ء«ۇشىنشى كۇشتىڭ» پايدا بولۋى 2019 جىلعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيلىكتى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرۋىنەن باستالادى دەپ ەسەپتەيدى. سىن ساعاتىندا حالقىنىڭ قاسىندا قالعان, ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن كۇرەسكەرلىك قاسيەتى تۋرالى اۆتور تولعاقتى وي ايتادى. قارالى قاڭتاردىڭ حرونيكاسى ۇلتتىڭ بىرىگۋىنە, بولاشاق جولىن ايقىنداۋعا, ادىلەتتى ءارى جاڭا قازاقستان قۇرۋعا جول اشادى.
ءۋاليحان قاليجان,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اكادەميك
