...2018 جىلعى اقپاندا ەرەكەڭ قايتىس بولعاننان كەيىن گازەتتەردەگى كوڭىل ايتۋ, قوشتاسۋ سوزدەرىنەن باسقا ينتەرنەتتە اعامىزدىڭ اۋىلداستارى مەن تۋىستارىنىڭ, كلاستاستارى جانە كۋرستاستارىنىڭ وتباسىلىق البومدارىندا ساقتالىپ قالعان فوتوسۋرەتتەر جاريالانا باستادى. سولاردى كورىپ وتىرعاندا ول كىسىمەن «لەنينشىل جاستا», «ەگەمەن قازاقستاندا» بىرگە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزدەرىمىز ويعا ورالدى. قاۋىرت جۇمىس اراسىنداعى اڭگىمەلەرى ەسكە ءتۇستى.
مىنە, فەيسبۋك پاراقشاسىندا وسىدان كوپ جىل بۇرىنعى بوزبالا جىگىتتىڭ بويجەتكەنگە جازعان حاتى تۇر. توركوز داپتەردىڭ قوس پاراعىنداعى بۇل جازبانىڭ تاريحى نەدەن تۋىنداعان دەيسىز عوي. «باقاناسقا بارىپ كەلدىڭ بە؟ قالاي ەكەن ول جاق؟» – دەپ سۇرادى 70-جىلداردىڭ سوڭىنداعى ءبىر ءىسساپاردان ورالعان ماعان ەرەكەڭ. مەن ىلە وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى جازىق دالانىڭ تابيعاتىنا تاڭعالعانىمدى ايتتىم. «اۋىلداعى ورتا مەكتەپتى اياقتاعان 1965 جىلى وندا قوي باققانمىن, – دەدى سوندا اعامىز ويىنا ءبىر قىزىق جاي ورالعاناي جىميىپ. – كوزىم ىلە دالاسىنداعى مالدا بولعانىمەن, كوڭىلىم ءتۇۋ سوناۋ تاۋ ەتەگىندەگى الماتى اتتى قالادا. سونداعى وقىپ جاتقان كلاستاسىم جاقان دەگەن قازىرگى جەڭگەلەرىڭدە. اپتا سايىن حات جازامىن. جيىلەتەيىن دەسەم, ونى قالاعا اپاراتىن «پوشتاشى» اعايدان ۇيالامىن. ول – باقاناستان الماتىعا قاتىنايتىن «پاز» اۆتوبۋسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى. جولاۋشىلار كولىگى كوز ۇشىنان كورىنگەندە-اق اتىما قامشىنى باسامىن دەيسىڭ. شاۋىپ كەلە جاتقان مەنى كورگەن شوفەر اۆتوبۋس ءجۇرىسىن باياۋلاتا باستايدى. ايتاتىنىم: «اعاي! قالاعا كىرەبەرىستەگى پوشتا جاشىگىنە مىنا كونۆەرتتى سالا سالىڭىزشى», – دەگەن ءبىر-اق ءسوز. جۇرگىزۋشى كۇلەدى. «جارايدى», – دەگەندەي باس يزەيدى».
ينتەرنەتتەگى حاتتاردى كورگەنىمدە ەرەكەڭنىڭ وسىدان كوپ جىل بۇرىن ايتقان جوعارىداعى اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇستى. «بۇل جادىگەر, ءسوز جوق, سولاردىڭ ءوزى», – دەدىم ىشىمنەن كۇبىرلەپ.
...الەۋمەتتىك جەلىدەگى كلاستاستارى قويعان ءبىر سۋرەتتە ماتروس, مورياك فورماسىنداعى جاپ-جاس ەرەكەڭ بىزگە قاسقايا قاراپ تۇر. بۇل 19 جاستاعى اعامىزدىڭ قىزىل تۋلى سولتۇستىك تەڭىز فلوتىنداعى مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن كەزى. «1967-1970 جىلدارى مەن سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجىندا بولدىم, – دەپ ەسكە العانى بار كەيىپكەرىمىزدىڭ «لەنينشىل جاستا» رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلىك ارناۋلى ءنومىردى شىعارىپ جاتقانىمىزدا. – ەلگە قايتاتىن سوڭعى جىلدىڭ باسىندا ءبىزدىڭ سۋبمارين بەلگىسىز باعىتقا قاراي ۇزاق ءجۇزدى. سۋ بەتىنە تەك تۇندە عانا شىعامىز. ونىڭ وزىندە وتسەكتەگى اۋانى جاڭارتىپ الۋ ءۇشىن. سونداعى كورەتىنىمىز اسپانداعى جۇلدىزدار مەن شەتسىز دە شەكسىز مۇحيت ايدىنى. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. ءوستىپ وتىرىپ كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىر ايماققا جەتتىك. جەرورتا تەڭىزى ەكەن. سۇڭگۋىر قايىعىمىز ءبىزدى تولقىنمەن تەربەلىپ تۇرعان ۇلكەن ەسمينەتسكە تيەدى دە ءوزى كوزدەن تەز تاسا بولدى.
مەن جانە مەنىڭ جولداستارىم سول اسكەري كەمەدە قىزمەت ەتە باستاعانىمىزعا ءبىراز ۋاقىت بولعان. جارتى جىلداي-اۋ شاماسى. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك دابىلمەن ءبارىمىز سىمداي تارتىلىپ, ساپقا تۇرعانىمىز ەسىمدە. «بۇگىن, – دەدى كەمە كاپيتانىنىڭ جانىندا تۇرعان ساياسي ىستەر جونىندەگى كومەكشى ءسوز باستاپ. – كۇن ساۋلەتتى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولدى. ارامىزدا سول ەلدىڭ ءبىر وكىلى قىزمەت ەتۋدە. ونى ءوز رەسپۋبليكاسىنىڭ وسى ايتۋلى مەرەكەسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, شاعىن سىيلىعىمىزدى سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر, جولداس تەڭىزشىلەر!».
وسىلاي دەگەن «ستارپوم» – اعا كومەكشى مەنىڭ فاميليامدى ايتىپ, ورتاعا شاقىردى. وركەستردىڭ قۋاتتى ءۇنى مەن 250 ادامدىق كەمە ەكيپاجىنىڭ دۋ قول شاپالاقتاۋى ۇستىندە الاڭدا سارت-سۇرت ەتىپ ادىمداعان مەن ول كىسىنىڭ قولىنان شاعىن قوراپتى الدىم دا: «كەڭەس وداعىنا قىزمەت ەتەمىن!» – دەپ ساڭق ەتىپ كەرى بۇرىلدىم. كايۋتاعا كەلىپ قوراپتى اشقانىمدا, كوزىمە العاش تۇسكەن نارسە مەنى سول كۇنگى بارلىق جۇمىستان بوساتقان ءبىر تاۋلىكتىك رۇقسات قاعازى مەن «يۋنوست» قول ساعاتى بولدى. ولاردىڭ استىنان سونىمەن قاتار «الما-اتا» دەپ جازىلعان بەس-التى زناچوك پەن مەدەۋ مۇز ايدىنىن بەينەلەگەن سەگىز وتكرىتكا جيىنتىعى كورىندى. كەمە كومانديرىنىڭ ساياسي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى اتالعان كادەسىيلاردى قالاي تاۋىپ, قاشان ۇيىمداستىرىپ قويعان؟ سوعان ميىم جەتپەدى. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى, قازاقستان استاناسىنان الدىرتقان سول ەسكەرتكىشتەردى ءوزىمىزدىڭ بولىمشەدەگى ورىس, بەلارۋس, ەستون جانە گرۋزين جىگىتتەرىنە سىي-سياپات رەتىندە ۇلەستىرىپ بەردىم دە ءوزىم قولىما «يۋنوست» ساعاتىن تاعىپ الىپ, تاۋلىكتىك دەمالىس – «ۋۆولنەنيەگە» كەتتىم.
– كەمەدەگى ول قانداي سەرۋەن؟ جاعالاۋدان مۇلدە الىس مۇحيت ورتاسىندا «ۋۆولنەنيە» بولۋشى ما ەدى؟
– قۇرامى 250 ادامنان تۇراتىن ەسمينەتس بۇل الىپ كەمە, – دەيدى ەرەكەڭ. – وندا سپورتزال, كينوتەاتر, كافە جانە كىتاپحانا بار. ناريادتان بوساپ, ءبىر تاۋلىكتىك دەمالىس العاندار مىنە, سول جەرلەردە ۋاقىتتارىن وتكىزىپ سەرۋەندەيدى. كايۋتاعا كەلىپ, الاڭسىز ۇيىقتايدى.
...ەرەكەڭنىڭ بۇدان كوپ جىلدار بۇرىنعى ماتروس, مورياك فورماسىندا تۇسكەن فوتوسىنا بايلانىستى جوعارىدا ايتقان اڭگىمەسىن ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىرعانىمدا, كومپيۋتەر ەكرانىنان تاعى ءبىر سۋرەت جالت ەتىپ شىعا كەلدى. وندا «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەرجۇمان سمايىل ساۋد ارابياسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مۇحاممەد ءالي حامداندى رەداكتسيا اۋلاسىندا قارسى الىپ تۇر. ءيا, شەتەلدىك قوناقتىڭ 2002 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى بۇل كەلىسى ەسىمىزدە. ول ۋاقىتتا ەرەكەڭنىڭ الماتى وبلىسىندا تۇراتىن اعاسى وزىبەكتىڭ قايتىس بولىپ, كەيىپكەرىمىزدىڭ سول جاقتان كەلگەنىنە ءۇش-ءتورت-اق كۇن بولعان كەز ەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلشىنىڭ رەداكتسياعا سوقپاق نيەتى ۇجىمدى قاتتى قوبالجىتىپ, ابىگەرگە سالىپ جاتقان-تىن. «نەگە؟» – دەيسىزدەر عوي. الماتىدان استاناعا كوشىپ كەلگەنىمىزگە ەكى جىل وتسە دە گازەت قىزمەتكەرلەرى وتىرعان عيمارات وتە تار, كوزگە قوراش كورىنەتىن ەسكى ءۇي ەدى. «ەلشى ات باسىن بۇرماق», – دەگەن حاباردى ەستىگەن بويدا ءبىز ونى قانشا ارلەپ, سىرلادىق دەسەڭىزشى!.. بىراق بولمادى. «ەسكىنىڭ اتى – ەسكى», – دەگەن ءسوز راس ەكەن. ءبارى سول باياعى كەيپىندە قالدى. باعىمىزعا قاراي قوناق ونداي سوكەتتىككە قاراعان جوق. ەشتەڭەگە نازار اۋدارمادى. كولىگىنەن تۇسكەن بويدا ەلمەن ەمەن-جارقىن امانداسىپ, ەرەكەڭنىڭ بولمەسىندە جارتى ساعاتتاي وتىردى. وسىدان كەيىن ريزا كوڭىلمەن قوشتاسىپ, كەرى قايتتى.
سودان ارادا ءبىر جەتىدەي ۋاقىت وتكەن. ەرەكەڭ مەنى وزىنە شاقىردى. بولمەسىنە كىرىپ وتىرا بەرگەنىمدە: «وتكەن جىلعى جازدا – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ول كىسى, – ساۋد ارابياسىنىڭ ەلشىلىگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءبىر جيىن بولعان. سوندا ۇزىلىستە ونداعى ءباسپاسوز حاتشىسىنان: «الداعى قۇربان ايتتا مەككەگە بارۋدىڭ رەتى كەلە مە؟» – دەپ سۇراعانمىن. بۇعان كوپ ۋاقىت جاۋاپ بولماعانىمەن, ولار الگى ءوتىنىشىمدى ۇمىتپاپتى. ولاي دەيتىنىم, تاياۋدا ەلشى مۇحاممەد ءالي حامدان بىزگە كەلىپ كەتتى عوي. مىنە, سوندا ول ساۋد ارابياسى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مەنىڭ اتىما جىبەرگەن جولداماسىن اكەلىپ تابىس ەتتى. بىراق... ول جەرگە مەنىڭ ەمەس, سەنىڭ بارۋىڭا تۋرا كەلىپ تۇر. سەبەبى تۋعان اعامنىڭ قايتىس بولعانىن بىلەسىڭ. مۇسىلمان بالاسى مۇندايدا 40 كۇنگە دەيىن الىس جولعا شىقپايدى. وسىندا كەلگەلى بەرى شەتەلدى كورگەن جوقسىڭ. ەڭبەگىڭ بار. سونى ەسكەرىپ, جولىمدى ساعان بەردىم. سەن بار. جاراي ما؟
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە نە دەرىمدى بىلمەدىم. ابدىراعان كۇيى: «ويلانىپ كورەيىن», – دەپ سىرتقا بەتتەدىم. ولاي دەگەنىم... بىلۋىمشە مەككەگە بارۋدىڭ ءوز زاڭى بار. سونىڭ ەڭ باستىسى – ناماز وقۋ. قۇبىلاعا جىعىلۋ. ول كەزدە بىزدە بۇل قايدان بولسىن. ناماز تۇرماق, سانامىزدا سۇرەنىڭ سويلەمدەرى دە جوق. وسىنى ويلاپ, قاتتى قىسىلدىم. «جوق, بارمايمىن», – دەيىن دەسەم, مەككە قاسيەتتى جەر. قۇدايدان قورقامىن. ال: «بارايىن», – دەپ ايتسام, ءدىن, شاريعات تاپسىرلەرىنەن ماقۇرىممىن. وسىلاي ءارى-ءسارى بوپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە ەرەكەڭ, وزىنە قايتا شاقىرىپ الدى. ءسويتتى دە: ء«اي, مەن سەنى تۇسىنەمىن, – دەدى. – ەڭ باستىسى جۇرەگىڭ, نيەتىڭ تازا بولسىن. باسقا ەشتەڭەنى ويلاما. قۇداي ءوزى كەشىرەدى. قورىقپا. بار!».
وسى سوزدەردەن سوڭ بويىمنىڭ جەڭىلدەپ سالا بەرگەنى! كەۋدەمدە كۇدىك قالمادى. «تاۋەكەل!» – دەپ الماتىعا تارتتىم. ساۋد ارابياسى ەلشىلىگىنە جەتتىم. وندا مەنى كۇتىپ وتىرعان نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ءابدىسامات ماحات دەگەن جىگىتكە جولىعىپ, ەكەۋمىز ىستانبۇلعا ۇشتىق. ودان ءارى جيددا... مەككە! اتاقتى ءال-حارام مەشىتىندەگى اقشام نامازىنا ىلىگىپ, قاتارىمداعى ەل ەڭكەيسە ەڭكەيىپ, تۇرسا تۇرىپ, جۇرت نە ىستەسە سونى قايتالاي باستادىم. ءسويتىپ, ەرجۇمان اعامنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا 2002 جىلدىڭ 18-28 اقپان ارالىعىنا سايكەس كەلگەن قۇربان ايتتا قاسيەتتى مەككە مەن مەدينە توپىراعىنا تابانىمنىڭ تيگەنى بار.
ەندى «ەگەمەن قازاقستان» سايتىنا قويىلعان ءتورتىنشى فوتو تۋرالى ايتايىن. بايىپتاپ قاراعان بۇل ءراسىمنىڭ الماتىداعى گازەت فيليالىنداعى مەرەكەلىك شارادا تۇسىرىلگەنى بايقالادى. ولاي دەيتىنىم, سۋرەتتە اعا باسىلىمنىڭ 70-80-جىلدارداعى باسشىلارى ۇزاق باعاەۆ, ساپار بايجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ شاڭىراعىن ۇستاپ وتىرعان ءنۇربيبى, كۇلاش, ساپۋرا اپايلاردىڭ بەينەلەرى كورىنەدى. ورىندىقتا وتىرعان وسى كىسىلەردى قورشاي گازەت ارداگەرلەرى سالامات حايداروۆ, سارباس اقتاەۆ جانە بولات جايساڭباەۆ تۇر. ال ورتالارىندا – ەرەكەڭ. ول جوعارىداعى اعا-اپالارىمىزعا سول الماتىداعى «جەدەل باسىپ شىعارۋ باسپاحاناسىنان» شىققان «جادىگەر» اتتى جيناقتى كورسەتىپ, ۇلەستىرىپ بەرۋدە. بۇل سۋرەتتى كورگەندە ويىما كەيىپكەرىمىزدىڭ رەداكتسيا تاريحى ءۇشىن ەرەكشە ءرول اتقارعان ءبىر تاعىلىمدى ىسكە مۇرىندىق بولعانى ورالدى. ول مىناداي وقيعا ەدى.
2004 جىلى جەلتوقساندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 85 جىلدىعى ەل كولەمىندە كەڭىنەن اتالىپ وتىلەتىن بولدى. سوعان سەگىز اي قالعاندا اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى ەرەكەڭ باس رەداكتور ماعان تومەندەگىدەي تاپسىرما بەردى. ول ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان باسىلىمنىڭ 1919-2004 جىلدار ارالىعىنداعى ءومىرىن بۇگىنگى ۇرپاققا تانىستىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى قۇجات, فوتوسۋرەت جانە ارداگەرلەر ەستەلىكتەرىنەن تۇراتىن ماعلۇماتتاردى جيناستىرۋ ارقىلى «جادىگەر» اتتى دەرەكتى كىتاپتى قۇراستىرىپ شىعارۋ ەدى. بۇرىن مۇنداي ەڭبەك بولماعان ەكەن. راس, ءار كەزدەرى وعان ەكى رەت تالپىنىس جاسالىپتى. بىراق... ساتسىزدىك... ءتۇرلى پىكىر قايشىلىعى سالدارىنان جۇمىس جۇرمەي توقتاپ قالعان. ەڭ وكىنىشتىسى, سول كىتاپقا دەپ جيناستىرىلعان ماتەريالدار «قازاقستان» باسپاسىنا وتكىزىلگەن دە ارتىنان ەشكىم قاداعالاماعاندىقتان سوندا جاتىپ, جوعالىپ كەتكەن. ءسويتىپ, رەداكتسيا مۇراعاتىندا ەشتەڭە قالماعان.
– وسىنداي قيىن جاعدايعا بايلانىستى, – دەدى ەرەكەڭ, – بىزگە ەندى جوعارىداعى جۇمىستى تاقىر جەردەن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلەدى.
ءيا, ول كىسى جۇكتەگەن بۇل تاپسىرمانى سولاي, تاۋەكەل دەپ جاڭادان جاساۋعا كىرىستىك تە. مىنە, ءوستىپ جان تاپپاي جاساعان جەتى ءبولىم نوبايىنىڭ سۇلباسى كورىنگەندە, وعان قاتتى كوڭىلدەنگەن ەرجۇمان اعامىز: «سەندەردىڭ جۇمىستارىڭدى جەڭىلدەتەتىن ەكى ادام بار, – دەپ اقىل-كەڭەس بەردى. – سول كىسىلەرمەن حابارلاسىڭدار. كوپ نارسە وسى ارىپتەستەرىمىزدەن تابىلىپ قالۋى مۇمكىن». بۇلار زەينەتكەر حايدار بايمۇحانبەتوۆ اقساقال مەن كەزىندە بىزدە جۇمىس ىستەپ, كەيىن پرەزيدەنت اپپاراتىنداعى جالپى بولىمگە اۋىسقان تىلەكقابىل بورانعاليەۆ بولىپ شىقتى. راسىندا دا, سول كەزدەرى الماتىدا تۇراتىن, كەزىندە اعا باسىلىمدا 40 جىل ەڭبەك ەتكەن حايدەكەڭە حابارلاسقانىمىزدا, قاريانىڭ ۇيىندەگى جەكە البومىندا 1948-1988 جىلدار ارالىعىنداعى رەداكتسيا ومىرىنە قاتىستى 27 سۋرەت بار ەكەن. ال ارىپتەسىمىز تىلەكقابىل بولسا, ول 90-جىلدارى بىزدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىندە وسى گازەت تاريحىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايمىن دەپ ويلادى ما, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر 20-جىلدارداعى «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» ءمورى, لوگوتيپى, جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ مۇندا ءۇش ايعا جۋىق رەداكتور بولعانى تۋرالى بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان مالىمەت سەكىلدى تىڭ دەرەكتەردى جيناي بەرىپتى.
«جادىگەر» جيناعى ءۇشىن جاسالعان جوسپارداعى تاقىرىپتاردىڭ ەڭ كۇردەلىسى اتاۋى 85 جىلدا سەگىز رەت وزگەرگەن اعا گازەتتەگى ءتۇرلى ۋاقىتتا رەداكتورلىق ەتكەن 36 باسشىنىڭ ارقايسىسىنا دەپ 50 جول كولەمىندە بەلگىلەنگەن ءبىر باعانالىق ءومىرباياندار توپتاماسىن جازۋ ەدى. سودان سوڭ باسىلىمنىڭ 1919-2004 جىلدار ارالىعىنداعى جارىق كورگەن نومىرلەرىندەگى ۇلتىمىزعا پايداسى تيگەن, قانداستارىمىزدىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, ەلگە وي سالعان, قىسقاسىن ايتقاندا, قازاق جۇرتىنىڭ جوعىن جوقتاعان ماقالالاردىڭ قاشان, قانداي تاقىرىپپەن شىققانىنان حاباردار ەتەتىن شاعىن مازمۇنعا يە حرونولوگيالىق انىقتاما تىزبەسىن جاساۋ بولاتىن. ءوزارا اقىلداسقانىمىزدا ەرەكەڭ ويلانا كەلە بۇلاردى تاجىريبەسى مول تاعى ءبىر ەكى كاسىبي مامانعا جۇكتەۋگە كەڭەس بەردى. ول اعا گازەتتىڭ 1919-1948 جىلدار ارالىعىنا قاتىستىسىن اراب, لاتىن جانە كيريلليتسانىڭ باستاپقى قابىلدانعان قازاقى نۇسقاداعى ءالفاۆيتىن جاقسى بىلەتىن ادام, ءوزى ورتالىق مۇراعاتتىڭ قىزمەتكەرى بولىپ تابىلاتىن زيادا يجانوۆ اقساقالعا تاپسىرۋ دا, 1949-2004 جىلداردى قامتيتىن بولىكتى رەداكتسيادا شيرەك عاسىردان استام تابان اۋدارماي جۇمىس ىستەپ, مۇنداعى كوپ جاعدايدى جاقسى بىلەتىن اعا ارىپتەسىمىز ءادىل دۇيسەنبەككە جۇكتەۋ ەدى. بۇل ول كىسىگە ابدەن ويلاستىرىلىپ بارىپ بەرىلگەن تاپسىرما-تىن. ولاي دەيتىنىمىز, ادەكەڭنىڭ ەشقايدا بارماي-اق, وسىندا ىزدەنىپ, جۇمىس ىستەۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار بولدى. سەبەبى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» 1949 جىلدان 1990 جىلعا دەيىنگى جانە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 1991-2004 جىلدار ارالىعىنداعى تىگىندىلەرىنىڭ رەداكتسيا كىتاپحاناسىندا تولىق ساقتالىپ, باسىلىم باسشىلارىنىڭ دا «جەكە ءىس قاعازدارى» دەپ اتالاتىن ارحيۆكە وتكىزىلەتىن قۇجاتتار پاپكاسىنىڭ 1945 جىلدان بەرگى كوشىرمەلەرىنىڭ بىزدەگى كادرلار سەيفىندە شىپ-شىرعاسى شىقپاي تۇگەل تۇرعاندىعى ەدى. وسىلايشا, ورتالىق مۇراعاتتاعى زيادا يجانوۆ اقساقال مەن رەداكتسياداعى شولۋشىمىز ءادىل اعا دۇيسەنبەك وزدەرىنە تاپسىرىلعان ىسكە بەل شەشە كىرىستى دەيسىز. ناتيجەسىندە, كىتاپقا كەرەك ەڭ قيىن ءبولىم بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا دايىن بولدى. بۇل ەرجۇمان اعامىزدىڭ وسىعان جاۋاپتى ادامداردى تاڭداي بىلگەندىگىنىڭ ارقاسى ەدى.
...سۋرەتتەر ...تاعى دا سول ەرەكەڭە بايلانىستى سۋرەتتەر... ينتەرنەتتەگى ولارعا ءسات سالىپ قاراساق, ىشتەگى سىرلارىن ايتىپ, سويلەي جونەلەتىندەي. مىنە, كومپيۋتەر ەكرانىندا رەداكتسيانىڭ جاڭادان سالىنعان ادەمى باس كورپۋسى. قابىرعاسىنا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى كوشەسى, 5/13» دەگەن جاڭا اتاۋ ىلىنگەن. وسى كورىنىستىڭ فونىندا ءتورت ادام اڭگىمە دۇكەن قۇرۋدا. ولار: قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ونىڭ كەڭەسشىسى جۇنىسبەك سۇلتانمۇراتوۆ جانە اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرجۇمان سمايىل. «سوندا استاناداعى گازەت رەداكتسياسى ورنالاسقان وسى كوشەنىڭ بۇرىنعى «لومونوسوۆ, 40» دەگەن اتاۋ-ادرەسى قايدا؟» – دەيسىزدەر عوي, قۇرمەتتى وقىرمان! اڭگىمە مىنە, وسى تۋرالى. سونى ايتايىق.
2009 جىلى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان باسىلىمنىڭ 90 جىلدىق مەرەكەسى جاقىنداپ كەلە جاتتى. سوعان بايلانىستى قالا اكىمى يمانعالي رەداكتسياعا ات باسىن بۇرىپ, باسشىلارىمىز ساكەڭ جانە ەرەكەڭمەن ۇزاق وتىرىپ اڭگىمەلەسىپ قايتقان. سودان باستاپ ەلوردا قوجايىنى پارمەنىمەن ءبىزدىڭ مەكەمە توڭىرەگىندەگى تروتۋار مەن سكۆەرلەردەگى جۇمىس قىزدى دەيسىڭ. باسشىلارىمىزدا دا مازا جوق. ءبىز گازەت شىعارامىز. ال ولار مەرەكە قارساڭىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى جۇمىستاردى بىتىرۋگە تىرىسۋمەن اۋرە. اتاپ ايتقاندا, بۇلار: رەداكتسيا جانىنان سالىنعان سەگىز قاباتتى باس كورپۋستىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ, قالا اكىمدىگىنەن باسپاناسى جوق قىزمەتكەرلەرىمىزگە ءۇي سۇراۋ, مەرەكەلىك شارا وتەتىن وپەرا جانە بالەت تەاترى زالىن جالعا الۋ سەكىلدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ەدى. وسىنداي قاۋىرت تىرلىكتەردىڭ ارا-اراسىندا ەرەكەڭ ماعان: «مەن ءبىر ساعات سىرتتا بولامىن. جوعارعى جاقتان تەلەفون شالىنسا, وسى توڭىرەكتە ءجۇر. كەشىكپەي كەلەدى دەرسىڭ», – دەيدى دە دالاعا بەتتەيدى. وسى جاعداي جارتى اي بويى قايتالاندى.
اقىرى نە كەرەك, گازەتىمىزدىڭ 90 جىلدىق تويى قارساڭىندا بۇرىنعى قيقى-جيقى لومونوسوۆ كوشەسى وقتاي بوپ تۇزەلدى. «جاقسى بولدى!» – دەدىك ريزا كوڭىلمەن. باس كورپۋسىمىز ءبىتىپ, قىزمەتكەرلەرىمىز وعان كوشىپ كىرە باستادى. «دۇرىس-اق!» – دەيمىز قۋانىشتى سەزىممەن. سودان از ۋاقىتتان سوڭ وسى سۋ جاڭا ەڭسەلى عيماراتىمىزدىڭ قابىرعاسىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى كوشەسى, 5/13» دەگەن جاڭا اتاۋ پايدا بولدى. «وي, بارەكەلدى!» دەگەنبىز وعان تاعى دا شاتتانىپ. بىراق بۇل شەشىم قالاي, قانداي جولمەن جۇزەگە استى؟ مىنە, ول كەزدە وعان ەشقايسىمىز ونشا ءمان بەرە قويمادىق. سويتسەك... بۇل وقيعا سىرىنىڭ اشىلۋىنا سودان ەكى جىلدان كەيىن رەداكتسياعا كەلگەن ورىس اجەيدىڭ ءسوزى سەبەپ بولدى. «اننا پلاتونوۆا دەگەن كورشىلەرىڭمىن, – دەدى ول كىسى. – سىزدەردىڭ مىنا عيماراتتارىڭىزدىڭ قارسى بەتىندەگى 31-ءشى باراك ۇيدە تۇرامىن. كەلگەن شارۋام – باسشىلارىڭىزدىڭ ءبىرى ەرجۇمان ۋتەشەۆيچكە جولىعۋ». «ول كىسى قازىر جوق. دارىگەرگە قارالۋعا كەتكەن. تۇستەن كەيىن كەلەدى», – دەپ جاۋاپ بەردىك ءبىز قارت اناعا قىسقا عانا ءتىل قاتىپ. «ا-ا, وندا جاعداي بىلاي, – دەدى اجەي. – وسىدان ءۇش اي بۇرىن استانا – قاراعاندى باعىتىنداعى ۇلكەن جولدا اپات بولىپ, سوندا ءتورت ادامنىڭ قازا تاۋىپ, ءبىر كىشكەنتاي بالانىڭ ءتىرى قالعانىنان حاباردار شىعارسىزدار». ء«يا». «سول قايتىس بولعانداردىڭ بىرەۋى مەنىڭ تۋعان قىزىم ەدى. ال امان قالعان ءسابي سونىڭ پەرزەنتى, مەنىڭ جيەنىم-ءتىن. دارىگەرلەر بالدىرعاندى اجالعا بەرمەيمىز دەپ ءۇش اي بويى ارپالىستى. بىراق بولمادى. كەشە ول بەيباقتىڭ دا ءومىرى ءۇزىلدى. جەرلەۋگە زەينەتاقىم جەتپەيتىنىن بىلگەن قالالىق اكىمدىكتەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءبولىمى 30 مىڭ تەڭگە اقشا بولگەن. ول جەر قازۋشىلار مەن كولىك جالداۋعا كەتتى. باسىنا بەلگى قوياتىن اعاش ايشىققا دا قارجى قاجەت بولعاندىقتان, سىزدەردەن كومەك سۇراپ كەلىپ وتىرمىن. بۇعان سەبەپ ەرجۇمان ۋتەشەۆيچتىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى ءسوزى. سوندا ول كىسى بىزدەن كوشە اتىن وزگەرتۋگە رۇقسات سۇراپ, ارقايسىمىزدىڭ ۇيىمىزگە جەكە-جەكە كىرىپ شىققان-دى. قوشتاساردا: ء«بارىڭىز زەينەتتەگى جاندار ەكەنسىزدەر. قينالساڭىزدار كەلىڭىزدەر. كومەك قولىن سوزۋعا ءازىرمىز», – دەگەن ەدى. سول ەسىمە ءتۇسىپ كەلىپ تۇرعان جايىم بار».
مىنا ءسوزدى ەستىگەن سوڭ ەرەكەڭە حابارلاسىپ, اجەيدىڭ ءوتىنىشىن ايتپايمىز با؟.. «وي, ول راس. سەن ول كىسىنى بۋحگالتەرياعا ەرتىپ اپارا بەر. وعان دەيىن مەن ەسەپشى ورىنشاعا بار جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, بۇيرىققا كەشكە بارعاندا قول قويامىن دەپ ايتامىن. اجەيدى رەنجىتپەي قايتارايىق», – دەدى.
سودان ەرەكەڭ تۇستەن كەيىن رەداكتسياعا كەلگەن سوڭ بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن وزىنەن انىقتاپ سۇرامايمىز با؟.. سويتسەك قالا اكىمى يمانعالي مەرەكەگە دەگەن دايىندىقتى ءبىلۋ ءۇشىن رەداكتسياعا العاش سوققانىندا باسىلىم باسشىسى ساۋكەڭ وعان ءۇش ماسەلە ايتادى. سوندا ول: «بۇلاردىڭ العاشقى ەكەۋىن ورىندايمىز. ال ءۇشىنشىسى وزدەرىڭىزگە بايلانىستى نارسە», – دەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە كوشە اتىن اۋىستىرار الدىندا رەداكتسياداعىلار سوندا تۇراتىن ادامدارعا بارىپ تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋى, ءسويتىپ كەلىسىمدەرىن الۋى قاجەت ەكەن. مۇنى ساۋكەڭ ەرەكەڭە تاپسىرادى. ال ول كىسى گازەت قىزمەتكەرلەرىن جيناپ الىپ, ارقايسىسىنا تاپسىرما بەرمەي مە؟ بىراق ءبىر توبى پارلامەنت, ۇكىمەت, مينيسترلىكتەردەگى ءتۇرلى جينالىستاردان كوز اشپاعان, ەكىنشى توبى باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىن جۇرگىزۋگە جەگىلگەن ولار مىندەتتەلگەن شارۋانى كەشىكتىرە بەرەدى. سودان ەرجۇمان اعامىز ونى ورىنداۋعا ءوزى كىرىسەدى. ول كىسىنىڭ الگى ءار كۇن سايىن: ء«بىر ساعاتقا سىرتقا شىعىپ كەلەيىن», – دەپ جۇرگەن سەبەبى سول ەكەن. سودان 15 كۇن بويى كوشەدەگى ءار ءۇيدى ارالاپ, ولاردىڭ: «قارسى ەمەسپىز» – دەپ قولدارىن قويعان كەلىسىم قاعازىن اكىمدىككە وتكىزگەنشە تىنىم تاپپاعان. ناتيجەسى – باسىلىمنىڭ 90 جىلدىق تويى قارساڭىندا اعا گازەت اتىنا بەرىلگەن كوشە! وسىنىڭ ءبارىن كەيىپكەرىمىز ۇندەمەي ىستەگەن عوي.
* * *
ەرجۇمان اعا دا, مەن دە كازگۋ-ءدىڭ تۇلەگى ەدىك. ارامىزدا تەك ەكى كۋرس قانا ايىرماشىلىق بولدى. سودان سوڭ «لەنينشىل جاستا» 8 جىل بىرگە قىزمەت ىستەدىك. «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالى مەن «حالىق كەڭەسى» گازەتىندەگى قىزمەتتەن كەيىن اراعا 12 جىل سالىپ «ەگەمەن قازاقستانعا» كەلگەنىمدە, ول كىسى مۇندا باس رەداكتور ەكەن. وسىندا تاعى دا 13 جىل قويان-قولتىق ەڭبەك ەتتىك. اعامىز زەينەتكە شىققاننان كەيىنگى 7 جىلدا دا قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق.
سەرىكتەس, مۇراتتاس ارىپتەسىمىز جونىندە كوڭىلدە جۇرگەن كوپ جاقسى ەپيزودتار بار ەدى. بىراق گازەت كولەمىنىڭ تالابىنا ساي جوعارىداعى قاداۋ-قاداۋ ءومىر سۋرەتتەرىن جازۋمەن شەكتەلۋگە تۋرا كەلدى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, ەرەكەڭ تاباندى, تياناقتى ادام بولاتىن. ۇقىپتىلىعىندا شەك جوق-تى. وعان ونىڭ بويىنداعى قايىرىمدىلىق قاعيداتىن قوسىڭىز. ال جۇمىس دەسە ونىڭ قابىرعاسىن سىندىراتىن. ءسويتىپ, الدىنداعى ۇيىلگەن تاۋ-تاۋ قاعازداردى جايپاپ وتە شىعاتىن. توق ەتەرىن ايتقاندا, وسىنداي جاعدايدا وتىراتىن ەرەكەڭ ەجەلگى زامان ەرتەگىلەرىندەگى تاۋ كوتەرگەن تولاعاي سەكىلدى جان ەدى. ويتكەنى جۇمىس اتاۋلى ول كىسىنىڭ الدىنان قاشىپ وتىراتىن. وسىنى بۇگىنگى ۇرپاققا ايتۋ پارىزىمىز دەپ بىلەمىن. ەشقانداي العاۋسىز جۇرەك, پەردەسىز كوڭىلدەن تۋعان ءسوزىمىز مىنە, وسى.
جانبولات اۋپباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
استانا
