جىلىنا 80 ملن-نان اسا دوللار تۇقىم يمپورتىنا جۇمسالادى
– دارحان سەرىك ۇلى, بيىل قانتتىڭ قات بولۋى, كەيبىر ونىمدەردىڭ قاتتى قىمباتتاۋى سياقتى جاعدايلار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كوڭىل كونشىتەرلىك كۇيدە ەمەس ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. وسىدان كەلىپ حالىق اراسىندا دۇربەلەڭ تۋىپ, بۇل ۇكىمەتتىڭ باستى كۇن تارتىبىندە قارالدى, پرەزيدەنت ەكى مينيسترگە سوگىس جاريالادى. سول جيىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز يمپورتتالعان تۇقىمدارعا وتە تاۋەلدى ەكەنىمىزدى, كارتوپ جانە قانت قىزىلشاسى تۇقىمدارىنىڭ وزىمىزدەن شىعاتىنى 10%-دان دا اسپايتىنىن اتاپ ايتتى. بۇل ءبىزدىڭ اگرارلىق عىلىمنىڭ ارتتا قالعانىن اڭعارتا ما؟
– استا-توك ءونىم الۋ, مولشىلىققا كەنەلۋ ەڭ الدىمەن ەگىلەتىن تۇقىمنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي, وندىرگەن استىعىمىز وزىمىزدىكى بولعانىمەن, ول داقىلدار تۇقىمىنىڭ باسىم بولىگىن شەت مەملەكەتتەردەن ساتىپ الاتىنىمىز راس. مىسالى, كارتوپ, قانت قىزىلشاسى جانە باسقا دا كوكونىس, جەمىس-جيدەك, مايلى داقىلداردىڭ وتاندىق تۇقىم سەلەكتسياسى 10%-دان دا اسپايدى. قالعانىن شەتەلدەن يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. بۇل رەتتە جۇمساق كۇزدىك بيدايدىڭ 49,6%, قاتتى بيدايدىڭ 36,5%, ارپانىڭ 65,3% تۇقىمى ەلىمىزدە وندىرىلەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى وزىمىزدەن شىعاتىن تۇقىمداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارلىق عىلىم سالاسىن كەشەندى قولداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار سالانى دامىتۋدىڭ ارناۋلى باعدارلامالارىن ءتۇزىپ, ناقتى تەتىكتەردى جولعا قويۋ ماڭىزدى.
اگرارلىق عىلىمنىڭ, جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ءبىراز كەدەرگى بار. دامىعان ەلدەردە عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك جۇمىستاردىڭ شىعىنىن وتەۋگە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 3%-ى بولىنەدى. اتاپ ايتساق, بۇل كورسەتكىش شۆەتسيادا – 3,8%, فينليانديادا – 3,5%, جاپونيادا – 3,04%, شۆەيتساريادا – 2,73%, اقش-تا – 2,84%, گەرمانيادا – 2,44%. كورشىمىز رەسەيدە دە ءىجو-ءنىڭ 3%-عا جۋىعى عىلىمعا ءبولىنىپ وتىر. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش بار بولعانى 0,12%-دى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە ناقتى اگرارلىق عىلىمعا بولىنەتىنى ءنول ءبۇتىن نولدەن قانشا پايىز ەكەنىن ايتقىڭ دا كەلمەيدى. الايدا پرەزيدەنتتىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا عىلىمعا بولىنەتىن قارجى مولشەرى ءىجو-ءنىڭ 1%-ىن قۇراۋعا ءتيىس دەپ ايتتى.
تۇقىم شارۋاشىلىعى تۋرالى تاقىرىپقا ورالساق, ەلىمىز جىلىنا 80 ملن دوللاردان اسا قارجىنى تۇقىم يمپورتىنا جۇمسايدى ەكەن. بۇل دەرەكتى قازاقستان تۇقىم وندىرۋشىلەرى پالاتاسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنىپ كەلتىرىپ وتىرمىن. ياعني قانشاما قارجىمىز سىرتقا كەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز. وتە الاڭداتارلىق احۋال دەۋگە بولادى. مۇنىمەن ءبىز وتاندىق عىلىمدى ەمەس, شەتەلدىكىن دامىتىپ جاتقاندايمىز. قازىر ءبىزدىڭ فەرمەرلەر بۇيىرعانىن ەگىپ ءجۇر. اسىرەسە, قۋاڭشىلىق جىلدارى. بۇلاي بولمايدى. مىسالى, بەلارۋس مەملەكەتىندە ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيادان كەيىن ءارى قاراي تاعى سەبۋگە زاڭدى تۇردە تىيىم سالىنادى. ال ونىمدىلىك گەكتارىنا 41 تسەنتنەردەن اسادى. رەسەيدە – گەكتارىنا 39 تسەنتنەر. ءبىز بولساق, گەكتارىنا 12-13 تسەنتنەر كورسەتكىشپەن كورشىلەرىمىزبەن باسەكەگە تۇسە المايمىز. قازاق شارۋالارى ءتىپتى جيناعان ءونىمىن ساتا المايتىنىن ايتىپ زار قاعادى. بۇگىندە رەسەيگە الەم ەلدەرىنىڭ ەسىگى جابىلىپ جاتقان شاقتا بۇل ەل ازىق-ت ۇلىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر. كورشى ەلدە 1 ملن گەكتار ايماققا ءبىر عىلىمي ينستيتۋت قۇرۋ مىندەتتەلگەن. ولار بار-جوعى 8 جىلدىڭ ىشىندە توقىراعان اگرارلىق عىلىمىن كۇشەيتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن اجەپتاۋىر نىعايتىپ الدى. قالاي نىعايتتى دەگەن سۇراق تۋسا, عالىمدارعا تۇراقتى ايلىق بەكىتتى; عىلىمي ينستيتۋتتار مەن تاجىريبەلىك ستانسالاردىڭ مەنشىگىندەگى ەگىس القاپتارىنا ەرەكشە مارتەبە بەرىپ, زاڭمەن قورعاپ قويدى; تۇقىم شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ارنايى تەحنيكالارمەن قامتاماسىز ەتتى; باعدارلامالىق ماقساتتى قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن رەتتەدى; اگرارلىق سالاعا قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جاريالاناتىن كونكۋرستارعا تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ينستيتۋتتارى مەن تاجىريبەلىك ستانسالارى عانا قاتىساتىن بولدى.
وسى رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستاندا تۇقىم شارۋاشىلىعىنا قاتىستى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا جەكەمەنشىك كومپانيالار, وقۋ اعارتۋ مينيسترلىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, ءتىپتى شەتەلدىكتەردىڭ دە قاتىسۋ مۇمكىندىگى بولعان. سالدارىنان وسى شارۋاعا ماماندانعان كومپانيالار ماقسات-مىندەتتەرىن ورىنداي الماي, قارجىسىز قالادى.
ماردىمسىز جالاقى مامان تاپشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر
– شەتەلدەن كەلەتىن جاڭا تۇقىمدار مەن سورتتاردى سول جاقتا زەرتتەپ, قولدانىسقا ەنگىزەتىن بىلىكتى عالىمدار عوي. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وسىنداي ساپالى, جاڭا سورتتاردى تاپقان سەلەكتسيونەر ماماندار بار ما؟ جالپى, اگروونەركاسىپتەگى كادرلىق الەۋەتىمىز قانداي؟
– وسى سۇراقتىڭ ىڭعايىنا قاراي, مىنا نارسەنى باسا ايتقىم كەلەدى. ەلىمىزدە تۇقىم شارۋاشىلىعى دامىماي جاتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – وسىمدىكتەردىڭ جاڭا سورتتارىن قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداققا (UPOV) ەنبەۋىمىز. وسى كونۆەنتسياعا قوسىلماعاندىقتان, شەت مەملەكەتتەردىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىنداعى جاڭالىقتاردى, تەحنولوگيالارىن الا المايمىز. ول وداقتاعى ەلدەردىڭ عالىمدارى ءوزى شىعارعان تۇقىمىنا رويالتي الادى. ياعني ولاردىڭ بارلىق قۇقىعى قورعالادى, شىعارعان ساپالى تۇقىمىن باسقا كومپانيالار ساتىپ الىپ, ارى قاراي تابىس كوزىنە اينالدىرادى. ال بىزگە وسىنداي كومپانيالاردان دايىن تۇقىم كەلىپ جاتىر. ول تۇقىمداردى ارى كەتسە ەكى جىل عانا پايدالانا الامىز. ەگەر UPOV-قا ەنگەن جاعدايدا ءبىز ساتىپ الىپ جاتقان تۇقىمداردى شىعارعان سەلەكتسيونەر عالىمداردىڭ وزىمەن تىكەلەي كەلىسىمگە كەلىپ, سول تۇقىمدى وزىمىزدە وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. بۇل جۇيەدە بولساق, ءبىزدىڭ عالىمدار دا رويالتي الىپ, ءوزى وسىرگەن تۇقىمىنان ءبىراز پايداعا كەنەلەر ەدى. سوندىقتان ءبىز UPOV-قا قوسىلىپ, ونداعى جالپى ەرەجەلەرمەن سالاعا قاتىستى زاڭدارىمىزدى ۇيلەستىرۋ كەرەك. ياعني ماسەلەنىڭ ءبارى اقشاعا كەلىپ تىرەلىپ تۇرعان جوق, وسىنداي تەتىكتەردى دە ءتيىمدى ىسكە قوسا ءبىلۋىمىز كەرەك.
ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – جوعارى ساپاسىمەن ايقىندالعان قارابالىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىنداعى بيدايدىڭ «اينا» تۇقىمى. سونداي-اق ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دا «شورتاندىلىق-2015», «تسەليننايا-2014», «اق وردا», «تاۋەلسىزدىك», «سولتۇستىق», شورتاندىلىق-2017» سىندى بيداي تۇقىمدارى قۋاڭشىلىقتا جاقسى ءونىم بەردى, بۇل گەكتارىنا 17 تسەنتنەردەن اينالدى. وسى قاتارعا قاراعاندى اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىنداعى بيداي تۇقىمدارىن دا قوسۋعا بولادى. بۇلاردىڭ ءبارى قۇرعاقشىلىق جايلاعان كەزەڭدە شەتەلدىك تۇقىمدارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى كورسەتكىشكە يە بولدى.
ال كادرلىق الەۋەتىمىز تۋرالى ايتساق, ماقتانارلىق جاعدايدا ەمەس. 1991 جىلى جالپى اگرارلىق عىلىم سالاسىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا 19 880 ادام جۇمىس ىستەدى, ونىڭ ىشىندە 6 580-ءى عىلىمي قىزمەتكەر بولدى. ال قازىر ۇاو جۇيەسىندە ءىس جۇزىندە 3 649 ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 902-ءسى – عىلىمي قىزمەتكەر. بۇل مامانداردىڭ كوبىنىڭ جاسى ەگدە تارتقان. ولاردىڭ ءىزىن باساتىن جاس ماماندار جوقتىڭ قاسى. ايتالىق, ءبىزدىڭ جۇيەدە جاسى 35-كە دەيىنگى 245 جاس عالىمىمىز بار, بۇل – بارلىق قىزمەتكەردىڭ 6,71%-ى عانا. سوندىقتان سالانىڭ بولاشاعىن ويلاساق, جاس مامانداردى ىنتالاندىراتىن تەتىكتەردى دە ەرتەرەك ىسكە قوسۋ ماڭىزدى.
ءبىر مىسال ايتايىن. جاقىندا زەينەتتەگى عالىمدى كەزدەستىردىم. ول ينستيتۋتتا قوسىمشا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. تاپقان 60 مىڭ جالاقىسىن لابورانتقا تولەيدى. سوندا ءوزى تەگىن ىستەپ ءجۇر. مىنە, وسىنداي ءوز ىسىنە شىن بەرىلگەندەردىڭ ارقاسىندا اگرارلىق عىلىم اياعىنان ازەر تۇر دەۋگە بولادى. سالاداعى مامان تاپشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ماردىمسىز جالاقى. وسىدان كەلىپ جاستاردىڭ كوبى اگرارلىق ماماندىقتاردى تاڭداۋعا ق ۇلىقسىز بولادى. ونىڭ ۇستىنە بولون وقىتۋ جۇيەسى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايىنداۋدىڭ ۇدەسىنەن شىعا المايدى. ويتكەنى بۇل جۇيەگە سايكەس, مامان 4 جىل باكالاۆردا وقۋ كەرەك, ارى قاراي ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا جالعاسادى. ياعني عالىم بولىپ شىعۋ ءۇشىن 10 جىلعا جۋىق ۋاقىتى وقۋعا كەتەدى. بولون جۇيەسى بويىنشا وقۋ دا, تاعىلىمداما دا ۋنيۆەرسيتەت ىرگەسىندە وتەدى. اگرارلىق وقۋ ورىندارى بولسا, تۇگەلدەي ءىرى قالالاردا ورنالاسقان. ال ودان ستۋدەنت تاجىريبە جۇزىندە ناعىز ساپالى تۇقىمدى شىعارا الاتىن عالىم بولا الا ما؟ ماسەلە – وسىندا. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىندا عىلىمي دارەجەگە جەتۋ جولىن قايتا قاراۋ كەرەك.
– پرەزيدەنت عالىمداردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى عوي. عالىمدار مۇنداي يگىلىكتى ءالى سەزىنگەن جوق پا؟
– ءيا, مەملەكەت باسشىسى جەتەكشى عالىمدارعا جوعارى ايلىق تولەۋدى ۇسىندى. وكىنىشكە قاراي, جەتەكشى عالىمداردىڭ ۇلەسى وتە از. جاس عالىمداردىڭ ونداي دەڭگەيگە جەتۋى ءۇشىن 10-15 جىل جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال ولار سونشا ۋاقىت شىدامايدى. سالاداعى 1 300-گە جۋىق عالىمنىڭ 200-ءى عانا جەتەكشى عالىمدارعا جاتادى.
قازىر ءبىزدىڭ ورتالىققا قاراستى مەكەمەلەردە 9 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 4 مىڭىنىڭ قىزمەتى – 3 ۋنيۆەرسيتەتتە. عىلىمي ورتالىقتار مەن تاجىريبەلىك ستانسالاردا 5 مىڭ ادام ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 30%-ى عانا – عالىمدار. ەگەر وسى 5 مىڭ ادامعا 300 مىڭنان ايلىق تولەي الاتىنداي الەۋەتىمىز بولسا, سالا اجەپتاۋىر تۇراقتالىپ, كورسەتەتىن ناتيجەسى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بولار ەدى.
شىنىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەردىڭ تۇراقتى ايلىعى جوق, تابىسى كونكۋرستارعا تاۋەلدى. ياعني مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءراسىمى. ءبىر كونكۋرستى ۇتۋ ءۇشىن 12 ينستانتسيادان وتەسىڭ. مۇنى بيۋروكراتيالىق تۇساۋ دەۋگە بولادى. سوسىن بۇل كونكۋرستارعا تاپسىرىستى ورىنداۋعا قاۋقارلى بازاسى جوق ينستيتۋتتار دا جارىسا قاتىسادى. ونداي ينستيتۋتتار ۇتىپ السا, ءبارىبىر ءبىزدىڭ مامانداردى شاقىرىپ, تاپسىرىستى ورىندايدى. بىراق ول جۇمىستىڭ ناتيجەسى ويداعىداي بولادى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى بۇلار – جوعارىدا ايتقانداي تەحنيكالىق بازاسى, تاجىريبەلىك الاڭى جوق ۋنيۆەرسيتەتتەر. قازىر 12 عىلىم مەكەمەسى تابىسسىز وتىر دەۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە كارتوپ ينستيتۋتى بار. ولار كونكۋرستاردان قۇر قالعان, ناقتى تاپسىرىستى ورىنداپ جاتقان جوق.
بايقاساڭىز, قۇرعاقشىلىق قىسقان سايىن وڭىرلەردە ءشوپ پروبلەماسى وزەكتى بولىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي, بۇل جاعدايعا دا ءبىز ءجىتى ءمان بەرە بەرمەيمىز. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن شوپتەردىڭ سورتتارىن شىعارۋ, سەلەكتسيا جاساۋ تۋرالى باعدارلاما ەكسپەرتيزادان وتپەي قالدى. سودان كەيىن ەلىمىزدە قۇرعاقشىلىق بولىپ, ءشوپ جەتپەي, ارتى ۇلكەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى. ال بۇعان عىلىمي زەرتتەۋ جاسايتىن باعدارلاما قازىر دە جوق.
سوندىقتان كونكۋرس وتكىزبەي, ءار ينستيتۋتقا ءوز باعىتى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ مەرزىمىندەي 3 جىل ەمەس, 10 جىلداي ۋاقىت بەرىلگەنى ءجون. سەبەبى جاڭا تۇقىم ءتۇرىن جاساپ شىعارۋعا كەمىندە 10 جىل ۋاقىت كەتەدى. ال كونكۋرستا بەرىلگەن 3 جىلدا جارامدى ءونىم شىعا قويۋى نەعايبىل.
تاقىر جەردە دە ءوسىپ-ونەتىن تۇقىم تابۋعا بولادى
– قازىرگى كەزدە جاھاندىق جىلىنۋ, قۋاڭشىلىق ماسەلەلەرى بۇكىل الەمدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولىپ تۇر. الەم عالىمدارى وسىنداي تاۋەكەلدەردى قاپەرگە الىپ, ءتۇرلى جولداردى قاراستىرىپ باعۋدا. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ عالىمدار جوعارىدا ايتقان قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى بيداي تۇقىمى سياقتى تاعى قانداي ىرگەلى زەرتتەۋلەر جاساپ جاتىر؟
– بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى جاساعان 2022 جىلعى زەرتتەۋ جۇمىسىندا 2030 جىلعا دەيىن دۇنيە جۇزىندە 670 ملن ادام اشتىقتان زارداپ شەگەتىنى كورسەتىلىپتى. ياعني الداعى ۋاقىتتا الەمدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزى ودان سايىن ارتا تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن مەملەكەت كليماتتىڭ وزگەرۋى, قۋاڭشىلىق كەسىرىنەن قاجەتتى ءونىم الا الماي جاتىر. بۇل قاتاردا ءبىزدىڭ ەلىمىز دە بار. ايتالىق, بىلايعى كەزەڭدە بيداي القابىنان گەكتارىنان 30 تسەنتنەر ءونىم الساق, قۇرعاقشىلىقتا بۇل كورسەتكىش بىردەن 8 تسەنتنەرگە ءتۇستى. سول سياقتى بۇرىن گەكتارىنا 40 توننا كارتوپ الساق, قازىر – 8 عانا توننا. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تۇقىم شارۋاشىلىعىن جولعا قويۋ كەرەك ەكەنىن تاعى قايتالاپ ايتقانىم ارتىق ەتپەس.
وتكەندە سالامىزعا قاتىستى جۇمىس بارىسىمەن دۋبايدا بولىپ قايتتىق. سوندا مىنانداي جاڭالىققا قانىقتىق: ولار قۇمدا امارانت دەگەن ءشوپتى ءوسىرىپ جاتىر ەكەن. ونىسى ءساتتى بولىپ, 1 گەكتاردان 80 توننادان ءشوپ, وعان قوسا 10 توننا جەم الۋدا. مۇنايعا باي ارابتاردا كەزىندە «كەرەك بولسا, ءبارىن ساتىپ الامىز» دەگەن ساياسات بولعان. بىراق كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە شەكارالاردىڭ بارلىعى جابىلعاندا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە باسا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندى. سودان كەيىن ولار عىلىمعا قاتتى كوڭىل بولە باستادى. قازىر بيدايعا دەيىن سەلەكتسيا جاساپ جاتىر. دەمەك ىزدەنسە, تاقىر جەردە دە ءوسىپ-ونەتىن تۇقىم شىعارۋعا بولاتىنىن بىلدىرەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ءشوپ ماسەلەسى عىلىمي جاعىنان زەرتتەپ-زەردەلەنىپ, دۇرىس جولعا قويىلسا, شارۋالار شارشاپ-شالدىعىپ, 1000 گەكتاردى شاپپاي-اق, 100 گەكتاردان 300-400 توننا ءشوپ الۋى مۇمكىن. جاقىندا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعان ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلى حابارلاسىپ, سول جاقتا تاجىريبەلىك ستانسا اشۋىمىزعا ءوتىنىش ءبىلدىردى. ويتكەنى وڭىردەگى قۇرعاقشىلىق الاڭداتادى ەكەن. سوندىقتان كەلەڭسىز جاعدايعا ۇرىنباۋ ءۇشىن الدىن الا قارجى ءبولىپ, بىزبەن ىنتىماقتاستىق ورناتقىسى كەلەدى.
– جۇيەلىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىرقاتار جولىن اتاپ ءوتتىڭىز. بۇعان تاعى الىپ-قوسار ناقتى ۇسىنىستارىڭىز بار ما؟
– بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانى قۋانتادى. بىراق اگرارلىق عىلىمدى بولەك قاراستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل ءۇشىن ارنايى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە زاڭ قابىلدانسا دەگەن تىلەك بار. سودان كەيىن جوعارىدا اتالعان ۇسىنىستاردىڭ ءبىرازى وسى زاڭ ارقىلى زاڭدى تۇردە جۇزەگە اسىرىلار ەدى.
سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى تسيفرلاندىرۋدى مەيلىنشە تەزدەتۋ كەرەك. مىسالى, قاي جەردە قانداي تۇقىم, قانداي كولەمدە ءوسىرىلىپ جاتقانى, ونىڭ قانشاسى جارامدى ەكەنى – بارلىعى ءبىر كوزدەن تۇتاس كورىنىپ تۇرسا, قاجەتتى دەرەكتەر تۇگەل ءبىر ارناعا توعىسسا, شارۋامىز الدەقايدا ىلگەرىلەي تۇسەدى. قازىر قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىن قامتيتىن ەxtension اتتى باعدارلامانى قولعا الىپ جاتىرمىز. مۇنى دەمونستراتسيالىق الاڭ دەپ تۇسىندىرۋگە دە بولادى. بۇل دەموالاڭدار پراكتيكالىق ساباقتاردى كوبەيتۋگە, ءسويتىپ وقىتۋ ساپاسىن كوتەرۋگە, سونداي-اق قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن اوك سۋبەكتىلەرىن وقىتۋدى 35%-عا دەيىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
بۇعان قوسا شەتەلدەردەن اكەلىنەتىن داقىل تۇقىمدارىن جان-جاقتى تەكسەرەتىن ەكسپەرتيزالىق زەرتحانا كەرەك. ويتكەنى سىرتتان كەلەتىن تۇقىمدارمەن بىرگە كوكونىستەردىڭ جاڭا اۋرۋلارى پايدا بولىپ, ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلدە بولماعان ارامشوپتەر دە ءوسىپ جاتىر. بۇعان قوسا بۇل تۇقىمداردىڭ گمو-دان قانشالىقتى ادا ەكەنىنەن دە بەيحابارمىز.
وسى ورايدا الماتىدا تۇقىمداردىڭ گەنەتيكالىق قورىن اشقانىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون. بىلتىر ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى ءوزى قاراجات ءبولىنىپ, بۇكىل تۇقىمدى سول قورعا جيناۋ جۇمىستارىن باستاپ جاتىرمىز. قازاقستان بويىنشا بارلىق سورت سوندا ىرىكتەلىپ, زەرتتەلۋدە. ءاربىر سورتتىڭ ءوز قاسيەتى بار: ءبىرى قۇرعاشىلىققا, ءبىرى باسقا دا اۋرۋلارعا ءتوزىمدى بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ سورتتار اتام زاماننان بەرى قۇرعاقشىلىققا بەيىمدەلگەن. ال بۇعان قازىر قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ەلدەر كوبەيىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا سورتتارىمىزدى قازاقستاندا عانا ەمەس, موڭعوليا, پاكىستان قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن شەگىپ وتىرعان ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىنە اپارىپ, ەكسپەريمەنت جاسايىن دەپ جاتىرمىز. سونداي-اق ءبىزدى مەكسيكانىڭ, افريكانىڭ داقىل سورتتارى قىزىقتىرادى. ويتكەنى مۇنداعى سورتتار بىزدىكىنەن دە ءتوزىمدى. سول جاقتىڭ تۇقىمىن اكەلىپ, گەنىن الىپ, وزىمىزدە دە شىعارۋعا بولادى. گەنەتيكالىق قوردىڭ ماقساتى – وسى.
جالپى, كوتەرىلگەن ۇسىنىستاردىڭ كوبى جولعا قويىلىپ, ءىس جۇزىندە ورىندالا باستاسا, شامامەن 10 جىلدىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن 90%-عا قامتۋعا مۇمكىندىگىمىز بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ءسوزىمنىڭ سوڭىن جان-جاك رۋسسونىڭ مىنا سوزىمەن تۇيىندەگىم كەلەدى: «مەملەكەتتى بىرەۋدەن تاۋەلسىز ۇستاۋدىڭ جالعىز جولى – اۋىل شارۋاشىلىعى. الەمنىڭ بارلىق بايلىعىنا يە بولىڭىز, بىراق ەگەر ىشەرگە اسىڭىز بولماسا, ءسىز باسقالارعا تاۋەلدىسىز. ساۋدا بايلىقتى قامتاماسىز ەتەدى, بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى ەركىندىكتى قامتاماسىز ەتەدى».
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
