"ەگەمەن قازاقستاننىڭ" ارناۋلى بەتى
مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىمەن بىرلەسىپ, «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن ازىرلەپ, قابىلداۋدى ۇيىمداستىرۋ مىندەتىن جۇكتەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (قحا) اتالعان يدەيانى بەلسەندى تۇردە تالقىلاۋدى جۇرگىزىپ وتىر, ءارتۇرلى ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كەزدەسۋلەر جانە باسقا دا شارالار وتكىزىلۋدە.
الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ نەگىزگى ءمانى تۋرالى انىق تۇسىنىك بەرىلمەي وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. «ناقتى العاندا, «ماڭگىلىك ەل» دەگەنىمىز نە؟» دەپ سۇراق قويساڭ, جالپىلاما جاۋاپ الاسىڭ. ونىڭ كەڭ ماعىناداعى تەرەڭ مازمۇنىن اشىپ بەرگەنىمىز ءجون بولار ەدى. ءبىر عاجابى, ءتىپتى, ساياساتتانۋشىلار دا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دە قاجەتتى جاۋاپتى ايتا الماي وتىر.
تۇتاستاي العاندا, ەلباسى ايتقان ۇلتتىق يدەيادا تەرەڭ ءمان بار, ول وتە ماعىناسى تەرەڭ, سان قىرلى ۇعىمدى قامتىعان. وسى يدەيانى باستى باعىت رەتىندە قابىلداۋ ەگەمەن قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە دەر كەزىندە جاسالعان قادام.
«ماڭگىلىك ەل» يدەياسىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي ءومىر جولى – ونىڭ وتكەنى, بۇگىنى جانە كەلەشەگى كورىنىس تاپقان. ازاتتىقتى اڭساعان قازاقتار عاسىرلار بويى وزدەرىنىڭ جەرى ءۇشىن قۇقىقتارىن قورعادى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى. رەسەي مەن قىتاي سياقتى الىپ دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا وتىرىپ, قازاقتار ءوزىنىڭ مادەني سايكەستىگىنەن ايىرىلماي, حالىق سانى از بولسا دا, ءوز مەملەكەتىنىڭ ۇلكەن اۋماعىن ساقتاپ قالا ءبىلدى. بۇل اسىرا ايتقاندىق ەمەس, شىن مانىندە قانىن دا, جانىن دا اياماعان اتا-بابالار ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى جەتىستىكتەرىمەن قۋانتىپ وتىرعان تاۋەلسىز قازاقستانعا اينالدى. ال ەندى قازىرگى كوپۇلتتى مەملەكەتتىڭ ءارى قاراي ۇيلەسىمدىلىكپەن دامۋى ءۇشىن شىنىمەن دە بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن وسىنداي پاتريوتتىق يدەيا قاجەت.
قازاق حالقى ءوز تاريحىندا اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, مادەني كەمسىتۋشىلىك سياقتى كوپتەگەن كۇردەلى سىناقتاردان ءوتتى. بىراق بۇل رەتتە, قازاقتار وشتەسۋ مەن كەكتەنۋگە جول بەرگەن جوق, وزدەرىنىڭ بويلارىنداعى اسىل قاسيەتتەرىنەن دە اينىمادى.
حالىق كوشپەلى ءومىر سۇرە ءجۇرىپ, ءوز بويلارىندا اشىق مىنەزدى, دوسقا قۇشاق اشقان, تاعاتتىلىق, قوناقجايلىلىق, باسقا ەتنوس وكىلدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ, ارقاشاندا كومەك قولىن سوزۋعا دايىن بولۋ سياقتى قايتالانباس قاسيەتتەردى – ۇلتتىق ءدىلدى قالىپتاستىردى. جانە دە قازاق حالقىنىڭ وسى ءبىر دارحان مىنەزى بىرىكتىرۋشى فاكتور بولىپ تابىلادى.
اسپان الەمىنە قاراساق, ءبىر ورىننان تاپجىلمايتىن تەمىرقازىق جۇلدىزداردىڭ بىرىكتىرۋشىسى ىسپەتتەس. مىنە, قازاقتار دا سول سياقتى ءوزىنىڭ اينالاسىنا ونداعان ەتنوستاردى توپتاستىرعان, ءوز جەرىندە ولاردىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە جانە دامۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنى نەگىزگى ارقاۋ بولىپ وتىر.
وتكەن كەزەڭمەن, قازىرگىمەن جانە بولاشاقپەن اراداعى ۇيلەسىم تاپقان وسىنداي بايلانىستى «ماڭگىلىك ەلدىڭ» جولى دەپ بىلەمىن!
قازاقستاندا قوعامدىق-ساياسي بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان جانە تابىستى قىزمەت جاساپ كەلەدى. بۇل ۇيىم قىزمەتىنىڭ باستى ناتيجەسى ءبىزدىڭ كوپۇلتتى قوعامدا سالتانات قۇرعان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بولىپ تابىلادى.
شىن مانىندە, قازاقستان دامۋىنىڭ بارلىق تاريحي ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە كەلە, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق ەتنوستارىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ءبىرتۇتاس جالپىقازاقستاندىق شاڭىراعىمىزدىڭ الداعى قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى كورىنىس تاپپاق.
جاڭا پاتريوتتىق اكت, اسىرەسە, جاستارعا ناقتى باعدار بەرۋى ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز پاتريوتيزم تۋرالى ءجيى ەستيمىز. بىراق ءوز كەۋدەسىن ۇرىپ, باسقالاردان اسىرا ايقايلاپ جۇرگەندەردى ەمەس, ناقتى ءىس-قيمىلدارىمەن دالەلدەپ جۇرگەندەردى ناعىز پاتريوت دەپ ايتار ەدىم. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى «پاتريوت بولۋ – بۇل قازاقستاندى ءوز جۇرەگىڭدە ۇيالاتۋ» دەگەن بولاتىن. سوندىقتان ايرىقشا ءىس اتقارماساڭ دا, ءار كۇن سايىن وتانعا قاجەتتى ءوز ىسىڭمەن اينالىسۋىڭ قاجەت.
وسى ورايدا, پرەزيدەنت ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى سول جولداۋدا العا قويىلعان مىندەتتەرمەن تىعىز بايلانىسادى. ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان سوزىندە مەملەكەت باسشىسى ستراتەگيالىق جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ماقساتتارى مەن تەتىكتەرىن انىق جانە ناقتى ايقىنداپ بەردى. بۇل رەتتە, ولاردىڭ جەتىستىكتەرى, ونىڭ ىشىندە ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ اياسى تار ماقسات ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جانە ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ.
مىنە, وسى تۇستا «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسى العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزى بولاتىنى انىق. شىن مانىندەگى قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ ارقىلى, ءاربىر ازاماتتىڭ ءوز ەلىن وركەندەتۋ ىسىنە قاتىسۋى قاجەتتىگىن ۇعىنۋى ارقىلى ءبىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا, دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋدا, قۇقىقتىق, تاۋەلسىز مەملەكەت قالىپتاستىرۋدا ءالى دە وراسان زور تابىستارعا قول جەتكىزەمىز. سونىڭ ناتيجەسى – ازاماتتاردىڭ ءوز ەلىندە لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى, بولاشاققا دەگەن سەنىمى جانە ەل تۇراقتىلىعى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىز قازاقستاندا بەيبىت مەملەكەتتىڭ مىزعىمايتىن ىرگەتاسىن قالادىق, بەيبىتشىلىك, كەلىسىم جانە تۇراقتىلىق سالتانات قۇرىپ تۇر! ەل پرەزيدەنتى ۇسىنعان ۇلتتىق يدەيا بىزگە كەلەشەككە سەنىممەن قاراۋعا, ەڭ عالامات مىندەتتەردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل رەتتە, مەملەكەت باسشىسى الداعى اتقارىلاتىن اۋقىمدى ىستەردىڭ وڭاي بولمايتىنىن جانە بىزگە ۇلكەن دە كۇردەلى جۇمىستاردى ورىنداۋ مىندەتى كۇتىپ تۇرعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى جولدا وتانىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن بىرلەسە قىزمەت جاساۋ – بارشامىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز!
رومان كيم,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, «قازاقستان كورەيلەرى
قاۋىمداستىعى» رقب پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى.
* ءسىزدى نە تولعاندىرادى؟
ماسەلە مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشۋدى تالاپ ەتيۋدى
جىل سايىن دۇنيەجۇزىلىك كوشى-قون اعىندارىنا 200 ميلليوننان استام ادام تارتىلادى, ەگەر ولاردى ءبىر مەملەكەتكە شارتتى تۇردە بىرىكتىرسە, حالىق سانى بويىنشا الەمدەگى بەسىنشى ەلگە اينالار ەدى.
كوشى-قوننىڭ باسقارۋعا كونبەيتىن تولقىندارى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا دا كەلىپ جەتتى, ول قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتىپ قانا قويماي, ۇلتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جانە مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋعا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ارتا تۇسكەن دەموگرافيالىق ديسبالانس جاڭا كوشى-قون تولقىندارىن قالىپتاستىرىپ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ەلىمىزدىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىندە كوشى-قون قىسىمىمەن كەزدەسەمىز: زاڭسىز جۇمىس ىستەپ جاتقان ميگرانتتار جەرگىلىكتى ەڭبەك نارىقتارىن تۇراقسىزداندىرادى. شەكارالاس مەملەكەتتەردەن كەلەتىن كوشى-قون اعىندارىنا بايىپتى باقىلاۋ جاساۋ قاجەت, ويتكەنى, رەتتەلمەيتىن ىشكى ەڭبەك كوشى-قونى جەرگىلىكتى جەرلەردە الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك شيەلەنىسۋلەرىنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولادى دا, جاعدايدىڭ تۇراقسىزدانۋىنا اكەلىپ سوعادى.
سونىمەن قاتار, كەلەشەكتە ءبىز باسقا وزەكتى پروبلەماعا, ياعني ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتتەن تىس قارقىندى ەڭبەك كوشى-قونىنا تاپ بولۋىمىز مۇمكىن.
جىل سايىن ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىنە شامامەن 300 مىڭ ادام تارتىلادى. بىراق ول الەۋمەتتىك قاتەرلەردى ارتتىرىپ, ستيحيالى تۇردە وتەدى.
دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى وزگەرتۋ ەلىمىزدەگى كوشى-قون ساياساتىن ايقىندايتىن باستى باعدارلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, ول حالىقتىڭ تابيعي ءوسۋىنىڭ جانە كوشى-قونىنىڭ قالىپتاسقان ۇردىستەرىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولادى.
رەسپۋبليكامىزداعى كوشى-قون جاعدايى كوپ ماسەلە تۋىنداتىپ, ناقتى شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىنى انىق. 2012-2013 جىلدارعى ەسەپ بويىنشا, قازاقستانداعى كوشى-قون باسەڭسىگەن. 2012 جىلى ورالمانداردى قابىلداۋعا كۆوتا بەرۋدى توقتاتقان سوڭ, كەلۋشىلەر سانى 2011 جىلعى 41,7 مىڭ ادامنان, 2013 جىلى 33,9 مىڭ ادامعا قىسقارعان.
ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىندە ەڭبەك رەسۋرستارى مەن دەموگرافيا جاعىندا وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك ايماقتار اراسىندا تەڭسىزدىك ورىن الىپ كەلەدى. حالىقتىڭ ءوسۋىنىڭ تومەندەۋى اسەرىنەن ەڭبەك ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالىپ وتىر. 2050 جىلى وسى جاعدايدا سولتۇستىك ايماقتىڭ حالقى 1 ميلليون ادامعا ازايۋى مۇمكىن. ال, سول كەزدە وڭتۇستىك ايماقتا ادام سانى 5,2 ميلليونعا ءوسۋى ىقتيمال.
وسىنىڭ ءبارى كەلىپ جۇمىس ورىندارىندا جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن تۋعىزادى. سودان بارىپ ەڭبەك ميگرانتتارىن جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن ايماقتارعا شاقىرىپ, ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى.
ورالمانداردى ەلگە قايتارۋ ماسەلەسىندە ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاجەتتىلىگىن ەسكەرمەۋدەن وزىندىك قيعاشتىقتار ورىن الدى. 50 پايىز ورالماندار ونسىز دا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارى مەن جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىندە, دەموگرافيالىق تىعىزدىقتا وتىرعان وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى, ماڭعىستاۋ, جامبىل وبلىستارىنا ورنالاستىرىلعان.
وسى ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى پروبلەماعا مەملەكەتتىك تۇرعىدان كەلۋدى تالاپ ەتەدى.
مايرا ايسينا,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
*تالقىلاۋ تاعىلىمى
قارجى سەكتورىن دامىتۋ جايى قارالدى
سەناتتا 2030 جىلعا دەيىنگى قارجى سەكتورىن دامىتۋ جانە ورتا مەرزىمدى كەلەشەكتە ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق بانك باسشىلىعىمەن كەزدەسۋى بولدى.
قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى راشيت احمەتوۆ قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىندەتتەرىنە نازار اۋداردى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە ورتا مەرزىمدى كەلەشەكتە ينفلياتسيانى 3-4 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى پىسىقتاۋ, سونداي-اق, 2030 جىلعا دەيىنگى قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلگەن بولاتىن.
دەپۋتاتتار الدىندا ءسوز العان ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ ۇكىمەت قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن, ەلىمىزدىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ 2014 جىلعا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالارىنىڭ جول كارتاسى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, دەدى ە.دوساەۆ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا 2014-2015 جىلدارعا ۇلتتىق قوردان 1 تريلليون تەڭگەنىڭ ءبولىنۋى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە سەرپىن بەرەتىن نەگىزگى كوزدەردىڭ ءبىرى بولادى. وسى ماقساتتا بيىلعى جىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن 500 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى.
قارجى سەكتورىن 2030 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى تۋرالى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قۋات قوجاحمەتوۆ ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى. تۇجىرىمداما باسەكەگە قابىلەتتى قارجى سەكتورىن قالىپتاستىرۋعا جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارىمەن قوسا وزىق حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىندە ەكونوميكاداعى رەسۋرستاردى قايتا ءبولۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعدارلانعان, دەپ حابارلادى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
* دەپۋتات دابىلى
كولىك باسقارۋ مادەنيەتىن ارتتىرماي, جاعداي وزگەرمەيدى
وسى ماقالانى جازۋىما جۋىردا قىزىلوردا وبلىسىندا ورىن العان اپات سەبەپ بولىپ وتىر. سول اپاتتىڭ سالدارىنان قاس-قاعىم ساتتە 11 ادام كوز جۇمدى. بۇل اپات ەلىمىزدىڭ ءبىر دە ءبىر ازاماتىن بەيجاي قالدىرمادى. جاڭالىقتاردان جول-كولىك اپاتتارى مەن سولاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەندەر سانىنىڭ كەمىمەي, كەرىسىنشە, كۇن سايىن ارتىپ وتىرعانىن ەستىپ-بىلەمىز. ەڭ سوراقىسى – كۇن سايىن جولعا شىققان كەزدە كولىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن بۇلجىتپاي ساقتاعاننىڭ وزىندە سول ساپاردان امان ورالارىنا كەپىلدىك جوق.
ەگەر ستاتيستيكاعا جۇگىنەتىن بولساق, توبە شاشىمىز تىك تۇرادى. جىل سايىن جول-كولىك اپاتتارى سالدارىنان 3000-عا جۋىق ادام, ياعني ءاربىر ءۇش ساعات سايىن ءبىر ادام قازا بولىپ, 7-8 ادام جاراقات الادى ەكەن. سوڭعى 10 جىل ىشىندە جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان قازاقستان جولدارىندا 32 مىڭنان استام ادام قازا بولىپ, 180 مىڭنان استام ادام ءتۇرلى جاراقاتتار العان. ەگەر سالىستىرىپ قاراساق, سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاندا بەيبىت ۋاقىتتا اۋعانستاندا بولعان 10 جىل سوعىس كەزىندەگىدەن 30 ەسە ارتىق ادام قازا بولعان. بۇل جاعدايدىڭ تاعى ءبىر اسا قاۋىپتىلىگى – جولداردا بالالاردىڭ قازا بولىپ, ءتۇرلى جاراقاتتار الۋى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ دەنى ساۋ, ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتارى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار سانىن تولىقتىرۋدا. جول-كولىك وقيعالارى 10 جاستان 24 جاسقا دەيىنگى جاستارىمىزدىڭ قازا بولۋ سەبەبى رەتىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇر, ال جالپى العاندا, قازا بولعانداردىڭ ورتاشا جاسى 39 جاستى قۇراپ وتىر.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا جىل سايىن قازاقستان بيۋدجەتى جول اپاتتارى سالدارىنان شامامەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1,5 پايىزىن جوعالتادى ەكەن, ول 600 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق. ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك زالال ميللياردتاعان تەڭگەنى قۇرايدى. الايدا, جاقىنىن جوعالتۋ ەشبىر سومامەن باعالانا المايدى, كەرىسىنشە, ولشەۋسىز قايعى-قاسىرەتكە ۇلاسىپ جاتادى.
بۇگىنگى تاڭدا كولىك قۇرالىن جۇرگىزە المايتىن ادامداردىڭ جۇرگىزۋشى كۋالىكتەرىن الىپ, قالا كوشەلەرىندە كولىك جۇرگىزۋدى ۇيرەنىپ جاتاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. سوڭعى جىلداردا ادامداردى جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتەتىن جەرلەردە كولىكپەن قاعۋ سانى كۇرت وسكەن. 2013 جىلى تىركەلگەن 23 359 جول-كولىك وقيعاسىنىڭ 10 مىڭنان استامى جاياۋ جۇرگىنشىلەردى كولىكپەن قاعۋدىڭ ۇلەسىندە. كۇن سايىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ماس كۇيدەگى ءجۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولعان جانتۇرشىگەرلىك قايعىلى وقيعالار جايىندا حابارلاپ جاتادى. 2012-2013 جىلدارى قازاقستاندا ءاۆتوموبيلدى ماس كۇيىندە جۇرگىزۋدىڭ 80 000-نان استام فاكتىسى تىركەلىپتى. 2013 جىلدان 37 مىڭعا جۋىق ادام, ال اعىمداعى جىلدىڭ 4 ايىندا عانا 10 386 ادام جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلعان. ادامداردىڭ مۇنداي ساناتىنا ەمتيحانداردى قايتا تاپسىرۋ كەزىندە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزۋ جۇزدەگەن, مىڭداعان ادامداردىڭ جاپا شەگىپ, ومىرلەرىنىڭ قيىلۋىنا اكەلىپ سوعۋدا.
مەملەكەت باسشىسى دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ مىندەتىن قويدى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قازاقستانعا ەڭ قاۋىپسىز اۆتوجولدارى بار ەلدەر قاتارىنا دا كىرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى, قازىرگى كەزدە شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن مىناداي وزەكتى ماسەلەلەر قوردالانىپ وتىر:
بىرىنشىدەن, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ كەزىندەگى ەمتيحانداردىڭ, اسىرەسە, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلۋىنا بايلانىستى كولىك جۇرگىزۋشىلەر قايتا تاپسىراتىن ەمتيحانداردىڭ ساپاسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. جۇرگىزۋشى كۋالىگىن بەرۋ قارۋ بەرۋمەن تەڭەستىرىلۋى كەرەك, ءويتكەنى, ماس كۇيدەگى ادام نەمەسە ديلەتانت باسقارعان اۆتوموبيل قىلمىسكەردىڭ قولىنداعى قارۋمەن بىردەي. سونىمەن قاتار, كولىك جۇرگىزۋدى باعالاۋ ءراسىمىنىڭ اشىقتىعى جانە سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىن بولعىزباۋ ءۇشىن كولىك جۇرگىزۋ بويىنشا ەمتيحاندار قابىلداۋ كەزىندە وقۋ ماشينالارىن بەينەتىركەگىشتەرمەن جاراقتاۋ كەرەك;
ەكىنشىدەن, جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ وتۋىنە ارنالعان جەرلەردى جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋدى بەينەتىركەۋ كامەرالارىمەن جاراقتاپ, قالالاردا جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ وتۋىنە ارنالعان بارلىق جەرلەردى تاۋلىكتىڭ كەشكى جانە تۇنگى ۋاقىتتارىندا قوسىمشا جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت;
ۇشىنشىدەن, جولداردا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ءاربىر پوليتسەيدى دەربەس بەينەكامەرامەن جاراقتاۋ كەرەك, بۇل پارا بەرۋشىلەرمەن جانە پارا الۋشىلارمەن ءتيىمدى كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي تاجىريبە ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە قولدانىلادى جانە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى سانىن ازايتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە;
تورتىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ كۇرەجولدارىنداعى, اسىرەسە, ەكىجولاقتى ماگيسترالدارداعى اسا قاۋىپتى جەرلەردى انىقتاپ, جىلدامدىق ارتتىرۋدى بولدىرماس ءۇشىن بەينەتىركەگىشتەر ورناتۋ قاجەت. شەتەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى كورسەتكەندەي, كامەرالارمەن جاراقتالعان جولداردا اپاتتى جاعدايلار بىرنەشە ەسە كەمىپ, ادام ولىمىنە اكەلىپ سوعاتىن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانى مەيلىنشە ازايعان;
بەسىنشىدەن, الەۋمەتتىك جارنامالار سانىن ۇلعايتىپ, ورتالىق تەلەارنالار مەن جاھاندىق جەلى سايتتارىندا بالالار مەن ەرەسەكتەرگە ارنالعان جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاساۋ كەرەك. سونداي-اق, جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا كوشەلەردەگى كورنەكى جارناما سانىن ۇلعايتۋ قاجەت. بالاباقشالاردا, مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جانە ەڭبەك ۇجىمدارىندا جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگى بويىنشا پروفيلاكتيكالىق ساباقتار ۇيىمداستىرعان ءجون. جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ جانە جول-كولىك وقيعالارى كەزىندە قاجەت بولاتىن سەنىم تەلەفوندارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى تاراتۋ قاجەت. ءاربىر ەڭبەك ۇجىمىندا كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن ساقتاۋىن قاداعالاپ, ول ەرەجەلەردى ۇنەمى بۇزاتىندار تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جانە ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ باسشىلارىنا حابارلاپ وتىرۋ كەرەك.
جالپى العاندا, بارلىق جول ءجۇرىسى قاتىسۋشىلارى اراسىندا سىيلاستىق قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن ارتتىرۋ, اۆتومەكتەپتەردە وقىتۋ ساعاتتارىنىڭ سانىن ۇلعايتىپ, جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن ورتالىقتاندىرىلعان جاعدايدا وقىتۋ قاجەت. ناق وسىنداي شارالار كولىك جۇرگىزۋشىلەر مادەنيەتىنىڭ دۇرىس جاققا وزگەرۋىنە جانە جولدارداعى احۋالدىڭ جاقسارۋىنا اكەلەتىنى ءسوزسىز.
ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
* تۋىستىق تۋى
تۇركى فورۋمىنا قاتىسىپ قايتتى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ ەدىرنە قالاسىندا (تۇركيا) وتكەن ءىىى دۇنيەجۇزىلىك تۇركى فورۋمىنا قاتىستى. شاراعا الەمنىڭ 60 ەلىنەن 140-تان استام دەلەگات كەلگەن بولاتىن. 11 سەكتسيالىق وتىرىستا مادەنيەتكە, ديپلوماتيا مەن تۋريزمگە قاتىستى ماسەلەلەر قارالدى, دەپ حابارلادى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
سەناتور س.ەڭسەگەنوۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي تامىرلاستىعى تۋرالى ايتا كەلىپ, كوپتەگەن عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا باي ورتاق مادەني مۇرا قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. «مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ جۇرتشىلىق اراسىندا ءوزارا سەنىم قالىپتاستىرۋ مەن ورتاق بولاشاق قۇرىلىسىندا ماڭىزدى ساياسي قۇرال بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ كورسەتتى دەپۋتات.
فورۋم بارىسىندا دەلەگاتتار بۇل شارانىڭ تۇركى رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى مادەني جانە تۋريستىك بايلانىستاردى نىعايتاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
حالىقارالىق فورۋم اياسىندا بىرقاتار مادەني شارالار بولدى. ديپلوماتيا, بيزنەس, عىلىم, تەحنولوگيا, مادەنيەت, سپورت سالالارىنداعى تاماشا جەتىستىكتەرى ءۇشىن «Kizil Elma» ماراپاتتاۋ سالتاناتىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنە سىيلىقتار تابىس ەتىلدى. تۇركى الەمىنىڭ مادەنيەتىن دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن تۇركى مادەنيەتىنىڭ حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى سىيلىققا يە بولدى.
سالتاناتتى شارالار بارىسىندا بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كورمەسى اشىلىپ, شىعارماشىلىق ۇجىمدار – تراكي ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سيمفونيالىق وركەسترى مەن قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ فولكلورلىق توپتارى ونەر كورسەتتى.
دۇنيەجۇزىلىك تۇركى فورۋمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەكلاراتسيا قابىلداندى.
