«ونەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونەر تۋرالى ءبىلىمىڭ بولسىن», دەگەن وتە دۇرىس قاعيدا, ونسىز قىلقالام قۇدىرەتىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوعادى. سۋرەتشى قورشاعان ورتا مەن قوعامداعى قۇبىلىستارعا كوزقاراسىن بوياۋ تىلىمەن بايان ەتەدى. دومبىراشى ءومىر تۋرالى تولعانىسىن كۇيمەن, قوس ىشەك ۇنىمەن جەتكىزسە, ءبيشى مىڭ بۇرالعان قيمىل-قوزعالىسپەن, ءانشى ءان-اۋەز ىرعاعىمەن جەتكىزەدى. حاس شەبەردىڭ بوياۋى سيقىرلى ۇيلەسىمىمەن كورەرمەنىن سەزىم تۇڭعيىعىنا تارتادى. كەنەپ بەتىنە جاعىلعان تۇيدەك-تۇيدەك بوياۋ ىزدەرى ۇزدىكسىز قوزعالىستاعى ءومىر اتتى جارىق دۇنيەنىڭ اسەم سازدى كورىنىسىن, تابيعات سۇلۋلىعىن وزگەشە كوزبەن, سۋرەتشى كوزىمەن سارالاپ, ءومىر, ادام, زامان, قوعام جايلى وي تۇيەدى. زامان العا دامىپ, ادامزات اقىل-ويى قانشا جەتىلگەنمەن, عىلىم مەن تەحنيكا كوكجيەگى شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلگەنمەن سۋرەتشى قىلقالامى مەن اقىن سياسىنىڭ قۇدىرەتىن ەشقانداي كۇش اۋىستىرا العان جوق. ەجەلگى زامانعى ادامزات اقىل-ويىنىڭ كەرەمەت تۋىندىسىنا تاڭىرقاي قاراي بەرەتىنىمىز سوندىقتان. ونەردىڭ ۇلى تۋىندىسىن توت باسپايدى, كەرىسىنشە, ءومىر العا جىلجىعان سايىن قۇنى ارتا تۇسەدى. ۇلى اباي مەن شوقاننىڭ, پۋشكين مەن لەرمونتوۆتىڭ اق قاعازعا جازعان ءسوزى قانداي قىمبات بولسا, ءابىلحان قاستەەۆتىڭ دە ءار سالعان سۋرەتى, قادىرلى رۋحاني قازىناسى ۋاقىت اتتى ۇلى تورەشىنىڭ سىنىنان مۇدىرمەي ءوتتى. گوللاند سۋرەتشىسى رەمبراند ۆان رەيننىڭ ءومىرى تۋرالى كوركەم فيلمدەگى ەكسكۋرسيا جەتەكشىسىنىڭ مىنا ءبىر ايتقان ءسوزى ەسكە ورالادى: «رەمبراندتىڭ «اۋليە لۋكا» كارتيناسىنىڭ قۇنى كۇن ساۋلەسىمەن پارا-پار», بۇل ونەرگە دەگەن اسا بيىك تالعامدى كورسەتەدى. ...نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گەتە ومىرمەن قوشتاسار ساتىندە پاريجدەگى لۋۆر مۇراجايىنداعى ەجەلگى دۇنيە ءمۇسىنشىسىنىڭ «افروديتا ميلوسسكايا» مۇسىنىنەن كوز الماي ۇزاق قاراپ وتىرىپ, كوزىنە جاس الىپ كەمسەڭدەپ جىلاعان. مۇنىڭ ءوزى بەكزات ونەردىڭ حاس تۋىندىلارىنا دەگەن ەۋروپا جۇرتىنىڭ قۇرمەتى دەپ تۇسىنەمىز. بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بارلىق جانرىندا قالام تەربەگەن ۇلى سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىك.
سۋرەتشى تابيعات-انانىڭ وتە ءبىر كوركەم جەرى – شەجىن وزەنىنىڭ اڭعارى جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق, جاستىق شاعى وتكەن اسقار تاۋلار, كوكپەن تىلدەسكەن زەڭگىر قۇز جارتاستار, بيىك بەتكەيلەردەگى ارشا مەن قاراعايدىڭ كىلەمدەگى ورنەكتەي تىزىلگەن سۇلۋلىعى بولاشاق سۋرەتشى جۇرەگىنىڭ قىلىن شەرتكەندەي, وزىنە تارتىپ, باۋراعانى تابيعي قۇبىلىس دەسەك, ارتىق اسىرەلەۋ ەمەس. «تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى» دەمەكشى, سۋرەتشى شىعارمالارىنداعى كوگىلدىر مۇنارعا شومىلعان شاقپاقتى تاۋ جوتاسىنىڭ جارىقپەن, كولەڭكەمەن, كۇننىڭ نۇرىمەن كومكەرىلگەن, كوزاربايتىن مىڭ سان بوياۋلار قوسپاسىنان تۇراتىن كورىنىسىن اسەم اۋەزدى مۋزىكالىق نوتاعا تەڭەۋگە بولادى. قولىنداعى پاليترا دەپ اتالاتىن جازىق تاقتايشا بەتىندە بوياۋ قۇرامىن قالاي ىزدەپ تابا قويادى؟ ەگەر دە وسى اۋەزدى بوياۋ تۇستەرىنىڭ ءبىر نوتاسى تۇسسە, فوتوسۋرەتتەن ايىرماسى بولماس ەدى. قاس-قاعىم ساتتەگى بوياۋ رەڭىن جادىندا ساقتاپ, سيقىرلى ءتۇستى ءدال ورنىنا قويا ءبىلۋ دە كەز كەلگەن سۋرەتشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سۋرەتتى اركىم-اق سالۋى مۇمكىن, ال سىرشىل سۋرەتشى بولۋ ناعىز تابيعي تالانتتىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ءابىلحان قاستەەۆ سالعان سۋرەتتەرگە ۇڭىلە قاراعان ونەر زەرتتەۋشى عالىمدار وسى كۇنگە دەيىن تاڭعالاتىن ءبىر جۇمباق سىر بار. تاۋدا وسكەن قويشى بالا ءابىلحاننىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ تەرەڭ يىرىمىنە اكادەميالىق دايىندىقسىز-اق تابيعي دارىن قۋاتىمەن بويلاۋى ءتانتى ەتەدى. سۋرەتشىلەر تىلىمەن ايتقاندا, «قۇداي بەرگەن تالانت, دارىن قۇدىرەتى» دەپ تۇسىنەمىز. پورترەت جانرى – ەڭ كۇردەلى سانالاتىن قيىن ونەر. بۇل سالاداعى العاشقى تالپىنىسىن سۋرەتشى ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن بەينەلەۋ ارقىلى: «وسى مەن كىممىن؟ سۋرەت ونەرىنە شىنىمەن ءوز ءومىرىمدى باعىشتاي الامىن با؟» دەگەن سانسىز سۇراق قويا وتىرىپ, «اۆتوپورترەت» تۋىندىسىن جازعان. تۇماعىن باسا كيگەن, تەسىلە قاراعان كوز جانارى, قاس-قاباعى, كەبەرسىگەن ەرنىن جىمقىرا قىسىپ الىپتى. تۋرا قاراعانداعى مۇرىن ءپىشىنى, ءسال شىعىڭقى جاقتىڭ ءبىتىمى قايتپاس-قايسار مىنەزدى ايتىپ تۇرعانداي, ماڭدايداعى ءسال كوتەرىلگەن تۇماق استىنداعى تولقىندى قوس سىزىق تاۋقىمەتتى ءومىر جولىنىڭ قيىندىعىن سەزدىرەدى. سۋرەتشى وزىمەن ءوزى سۇحباتتاسقانداي اسەر قالدىرادى. قوي كوزدەرى ءارى نازىك, ءارى ويلى, ايتقان ماقساتىنا جەتپەي قويمايتىن قايسار جاننىڭ ۇلى ونەردىڭ الىپپەسىن اشار ساتتەگى شامىرقانعان, ونەر ساپارىنا دايىندىق ءساتىن كورەمىز. ۇلى گوللاند سۋرەتشىسى ۆينسەنت ۆان گوگ سالعان «اۆتوپورترەت» كارتيناسى ەسكە ورالادى. كونەتوز جارعاق تۇماعىن باسىنا كيگەن, سول قۇلاعىن اق ورامالمەن قاتتى تاڭىپ بايلاعان, اۋزىنداعى تەمەكى ءتۇتىنى بۋداقتاعان, ءومىر قاسىرەتىن كوپ كورگەن ازاپتى تاعدىرىنا نارازىلىق رەتىندە سالىنعان قاسىرەتكە تولى وسى بەينەسىمەن قيىندىققا ءتوزىمدى جاننىڭ قايسار مىنەزىن كورسەتكەن ەدى عوي. ەكى ۇلى سۋرەتكەردىڭ شىعارمالارىنداعى سايكەستىككە تاڭداناسىڭ. ءابىلحان پورترەت جانرىندا پسيحولوگ-سۋرەتشى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وسى اسىل قاسيەتى كەيىنگى اتاقتى پورترەت تۋىندىلارى – «امانگەلدى يمانوۆ», «شوقان ءۋاليحانوۆ», «اباي قۇنانباەۆ» پولوتنولارىن جازۋعا نەگىز بولدى. تۇرمىستىق جانر سالاسىندا تۋعان حالقىنىڭ بولمىسىن قاز-قالپىندا اسا سۇيىسپەنشىلىكپەن بەينەلەگەن ونىڭ, اتاپ ايتقاندا, «مەكتەپكە», «كيىز ءۇيدىڭ ىشكى كورىنىسى», «سوڭعى حابارلار», «كەنەن ازىرباەۆ», ت.ب. كارتينالارىنداعى قاراپايىم اۋىل ادامدارى, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ماڭعازدانعان وتىرىسى, كۇي تىڭداعان ساتتەگى قيمىل-قوزعالىسى ءارى قىزىق, ءارى ەزۋگە كۇلكى ۇيالاتادى. سۋرەتشى پەرسوناجدارىنا سۇيسىنە قارايسىڭ. كەنەن اتانىڭ دومبىرامەن ءان سالعان ءساتى قانداي؟ قوماقتى كەسەك مۇرنى, شىعىڭقى جاق ءپىشىنى, اپپاق ساقالى قانداي جاراسىمدى. دومبىرا ۇستاعان سالالى ساۋساقتارى حالىق شەرىن تارقاتىپ, تىڭداۋشىلارىنىڭ ىشكى الەمىن, جان سارايىن قوڭىر اۋەنمەن باۋراپ العان. سوناۋ الىستاعى كوگىلدىر ساعىم ويناعان دالا كەلبەتى ءان مەن كۇيگە تەربەلىپ تۇرعانداي. سوناۋ ارىدە ماما اعاشقا بايلاۋلى اتتار, كيىز ءۇي اينالاسىندا ساماۋرىن تۇتاتقان اق كيمەشەكتى ايەلدەر, ودان ارىرەكتە ورىستە جايىلعان تابىن-تابىن مال, قويشى ۇيىنەن بۋداقتاي شىققان قويۋ ءتۇتىن بۇل ءوڭىردىڭ قازاقى قوناقجاي سالتىن پاش ەتىپ تۇر. ءابىلحان قاستەەۆ ەۋروپا جانە ورىس سۋرەت ونەرىنىڭ وزىق ىزدەنىستى تانىتاتىن ەرەكشە قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن, كەز كەلگەن تاڭداۋلى تۋىندىسى كوپ ەڭبەكتەنۋمەن ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەنى بايقالىپ تۇرادى. «قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانتسياسى» كارتيناسىندا نەگىزگى ماقسات الىپ قۇرىلىستى عانا كورسەتۋ ەمەس, تابيعاتتىڭ رومانتيكالىق كورىنىسى, بيىك جوتا جولدار, تەرەڭ شاتقال, قىزىلكۇرەڭ قۇز, جار قاباقتار, ءبىر بەلەستەن سوڭ تاعى ءبىر بەلەس, تۇيە وركەش توبەلەر الما-كەزەك اۋىسىپ وتىرادى. سوناۋ كوز ۇشىنداعى كوگىلدىر مۇنار ساعىم ىشىنەن ىلە الاتاۋى كوك اسپانمەن استاسىپ, كوك مۇنارعا اينالىپ, الىستان مەن مۇندالايدى. كورەرمەن كوڭىلىندە ءدال وسى ءسات ۇلى كۇيشى قۇرمانعازىنىڭ سەرپىنگە تولى, تەرەڭگە تولعايتىن اسقاق رۋحتى «الاتاۋ» كۇيىن تىڭداعان ساتتەگىدەي ەرەكشە سەزىمگە بولەنەسىڭ. سۋرەتشى شىعارمانىڭ كولەمىنە دە اسا ءمان بەرگەن. بيىكتىگى – 180 سم, ەنى 120 سم. مونۋمەنتالدى كارتينانىڭ اسەر كۇشى دە اۋقىمدى. كارتينانىڭ كوك اسپانمەن تىلدەسەر تۇسى كورەرمەننىڭ شالقايىپ قاراۋىنا, كوك زەڭگىردىڭ شەكسىز كەڭىستىگىن تۇيسىنۋىنە مۇرسات بەرەدى. سۋرەتشىنىڭ ەڭ كوپ ەڭبەك ەتكەن سالاسى پەيزاج جانرى ەكەندىگى اكۆارەل بوياۋىمەن سالىنعان سۋرەتتەرىنەن ايقىن اڭعارىلادى. قولدانىلۋى كۇردەلى سۋلى بوياۋ ءتىلىن شەبەر مەڭگەرگەندىگىمەن كورەرمەنىن تامساندىرادى. ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى شەجىننىڭ اسەم سۇلۋلىعىن «شەجىن وزەنىنىڭ اڭعارىندا» ەڭبەگىندە كورسەتەدى. بيىك جارقاباقتان ەڭىسكە قاراي تۇسە بەرىستەگى ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان تاۋ جولى بىرتە-بىرتە شوق تەرەككە قاراي سوزىلىپ جاتىر. شەجىن وزەنىنىڭ اڭعارى, قوڭىر-قوشقىل بۇيرا تالدارمەن تۇتاسىپ, كوز اربايدى. بىردە تاسىپ, بىردە باسەڭدەي اعاتىن وزەن ارناسىنداعى قويتاستار اقشىل-بوزعىلت بولىپ كورىنەدى. وزەننىڭ بەرگى جاعاسىنداعى سازداققا جايىلعان مال تاۋلى ءوڭىردىڭ ءسانىن كەلتىرىپ تۇر. «جايلاۋ كوركى – مال» دەگەن قازاق ماقالى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. جول بويىندا كەتىپ بارا جاتقان ادامدار بەينەسى الىستان ەمىس-ەمىس بايقالادى. باسىن قار باسقان زەڭگىر تاۋلار تاكاپپار ءور مىنەزىمەن سۇستانا قارايدى. تاۋ ەتەگىندەگى تەرەڭ سايلار سالالانىپ ەرەكشە كورىنەدى. سارعىش قوڭىرقاي توبە قانداي اسەم ەدى. بۇل كورىنىسكە تامسانىپ تا, تاڭعالىپ تا قاراي بەرەسىڭ... تاۋدان سوققان سامال جەل, توبە بەتكەيدەگى بوزعىلت جۋساننىڭ جۇپار ءيىسىن سەزىنەسىڭ. كارتينانىڭ ءون بويىنداعى بوياۋ تۇستەرى سۋرەتشىنىڭ تەرەڭ سەزىمىنە قۇرىلعان, ىشكى ويلى پاراساتىن كورسەتىپ تۇرعانداي. وسى ورايدا سۋرەتشىنىڭ زامانداسى ساحي رومانوۆتىڭ مىنا ءسوزى ەرىكسىز ەسكە ورالادى: ء«ابىلحان قاستەەۆ ءومىردىڭ وزىنەن, «ناتۋرادان», بارىنەن وزدى. ناتۋرا سۋرەتشىنى تەز وسىرەدى». ءابىلحان اعانىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا سۋرەتشى ۇيىندە بولعان كەزدە ساقىش اپامىز ابەكەڭنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندەگى سالعان, ومىراۋى وردەن-مەدالعا تولى «اۆتوپورترەتىن» كورسەتىپ: «سۋرەتشىلەر «بۇل جاقسى تۋىندى ەكەن» دەپ ماقتادى. مەن ءوزىم بۇل سۋرەتتى قاي كەزدە سالعانىن بايقاماپپىن», – دەپ اسا ءبىر قيماستىقپەن ەسكە الىپ ەدى (...ءبىر تاڭعالارلىعى, وسى سۋرەت كاتالوگ كىتاپتارىندا, باسپا بەتتەرىندە كورىنبەي-اق كەلەدى). كورگەنىم مەن بىلگەنىمنىڭ ءبارىن قورىتا كەلە, سۋرەتشى شىعارماشىلىعى جايىندا مىنانداي وي ءتۇيدىم: «تابيعي دارىن مەن قاجىماس ەڭبەك ءومىردىڭ وزىمەن توعىسقاندا عانا حاس سۋرەتكەر – شىعارماشىلىق ادامى قالىپتاسادى ەكەن».
اقان ويماۋىتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
الماتى وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانى.
