دۇبىرگە تولى دۇنيە
اراب الەمىندە عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان الەمىندە جەتەكشى ەل سانالاتىن ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسىندا پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. وندا بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى فەلدمارشال ابدەل فاتتاح حاليل اس-سيسي كۇمانسىز جەڭىسكە جەتتى.
جالپى, بۇل ەلدە سايلاۋ دا, داۋىستى ەسەپتەۋ دە جايباراقاتتاۋ جۇرەدى. 26-28 مامىرداعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا داۋىس بەرۋ ءۇش كۇنگە جالعاسسا, ونى ەسەپتەۋ دە بىرازعا سوزىلدى. باسقا جەرلەردە جەڭىمپازدار 1-2 ساعاتتان كەيىن-اق بەلگىلى بولىپ جاتسا, بۇل ەلدە اپتادان كەيىن ايقىندالدى. فەلدمارشالعا حالىقتىڭ 96,9 پايىزى داۋىس بەردى, ونىڭ جالعىز قارسىلاسى سوتسياليست حامدەن ساباحي 2,9 پايىز عانا داۋىسقا يە بولدى.
بۇل – سايلاۋدىڭ تەحنيكالىق جاعى. ونىڭ ساياسي ءمانى ءتىپتى ۇلكەن. ازيا, ەۋروپا جانە افريكانىڭ قيىسقان جەرىندە ورنالاسقان, ايرىقشا ستراتەگيالىق ورنى بار ەلدىڭ حالىقارالىق ورنى دا ەرەكشە. ءۇش جىلدان بەرى سول ەلدە تىنىشتىق جوق ەدى. بۇگىنگى سايلاۋ سوعان نۇكتە قويۋعا ءتيىس. مىسىر حالقى سوعان ءۇمىت ەتىپ وتىر.
ەلدى وتىز جىل بيلەپ, ءبىراز بىلىققا باتقان حوسني ءمۇباراكتىڭ قۇلاۋى زاڭدى بولسا, ودان كەيىن دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعان مۇحاممەد ءمۋرسيدىڭ تاقتان تايدىرىلۋى العاشىندا ءبىراز جۇرتقا جۇمباقتاۋ كورىنگەن. بۇرىن تىيىم سالىنعان «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىنىڭ قولداۋىمەن سايلاۋدا كوپشىلىك داۋىس العان مۋرسيگە حالىق كوپ ءۇمىت ارتقان ەدى. مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى جەمقورلىقتى, توپشىلدىقتى, بيلىكتەگى اعايىن-وتباسىلىقتى جويار, حالىقتىڭ جاعدايىن كوتەرەر دەگەن. كەرىسىنشە, جاعداي ناشارلاي ءتۇستى, ەكونوميكا تۇرالادى, راديكالدى يسلاميزمگە جول اشىلىپ, ەلدىڭ زايىرلىق سيپاتىنا شابۋىل جاسالدى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە, قوعامدىق ۇيىمدارعا, اقپارات قۇرالدارىنا قاۋىپ ءتوندى.
وسىنداي جاعدايدا اسكەريلەردىڭ, قورعانىس ءمينيسترى ابدەل فاتتاح اس-ءسيسيدىڭ بىلتىرعى جاز ورتاسىندا پرەزيدەنت ءمۋرسيدى تاعىنان ءتۇسىرىپ, ەلدە توتەنشە جاعداي ەنگىزگەنىن جالپى حالىق تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. يسلاميستەردىڭ ەرەكشە قارسىلىق كورسەتۋىنە قاراماي, ايتارلىقتاي قىسقا مەرزىمدە ەلدەگى جاعداي قالىپقا تۇسە باستادى.
مۇنى حالىق تا, قوعام دا باعالادى. ءدال قازىرگىدەي كەزەڭدە ەلدىڭ تاعدىرى ءۇشىن بيلىك تىزگىنى كۇماندىلەۋ بىرەۋلەرگە ەمەس, سەنىمدى ادامعا بەرىلۋى كەرەكتىگىن جۇرت ءتۇسىندى. سونداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋ قاجەتتىلىگىن فەلدمارشال دا ءتۇسىندى دەسەك, ارتىق بولماس. ول حالىققا الداعى ەكى جىل كولەمىندە ءتارتىپ ورناتۋعا, تەررورشىلاردى اۋىزدىقتاۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ۋادە بەردى. اسىرەسە, «مۇسىلمان باۋىرلار» جانە سول سيپاتتاعى ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا جول بەرمەيتىندىگى جونىندەگى ويلارى كوپشىلىك قاۋىمنان قولداۋ تاپقانى انىق.
فەلدمارشال اس-سيسيگە قارسىلار سايلاۋ قارساڭىندا دا, داۋىس بەرۋ كەزىندە دە ارەكەتسىز قالعان جوق. سايلاۋعا قاتىسپاڭدار دەگەن ناسيحات جۇرگىزىلدى, «اڭسار بەيت ءال-ماكديس» دەيتىن تەررورشى توپتىڭ شابۋىل جاساۋ ءجونىندەگى قورقىتۋلارى دا بولدى. ءبىراق حالىقتىڭ ىقىلاسى كىمگە بۇرىلعانىن اڭعارعان ولار ايتارلىقتاي ارانداتۋعا بارۋعا سەسكەندى.
قازىر ءىس-ارەكەتىمەن, پاراساتتى قادامدارىمەن كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان فەلدمارشال اس-سيسي ەلدە ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ وتىر. مىسىر حالقى باسشىسىن تاپتى دەۋىمىز دە سودان.
مونارحيا مەن دەموكراتيا ۇيلەسە مە؟
يسپانيا كورولى حۋان كارلوستىڭ تاقتان باس تارتىپ, ءوز ورنىن بالاسى حانزادا فەليپەگە ۇسىنعانى تۋرالى گازەتىمىزدە بۇرىن دا جازعانبىز. بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالۋدىڭ ءبىر سەبەبى – قازىر وعان الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارىپ, ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر.
ءار ەل بيلىك ءتۇرىن وزدەرى تاڭدايدى. بيلىك ءتۇرى ءۇشىن حالىق كۇرەسەدى, وزىنە قولايلى دەگەن, جانىنا جاقىن دەگەن تۇرىنە توقتايدى. وعان ونداپ, جۇزدەپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ءبىر جەردە مونارحيا قۇلاپ, رەسپۋبليكا ورناپ جاتسا, ەكىنشى جەردە كەرىسىنشە, رەسپۋبليكادان نەمەسە باسقاداي جۇيەدەن باس تارتىپ, مونارحيا قايتا قالپىنا كەلىپ جاتادى.
سوڭعىسىنا وسى يسپانيا ايقىن مىسال. كورولدىك بيلىكتەگى يسپانيانىڭ داۋىرلەگەن كەزى بولدى. جارتى الەم دەرلىك ونىڭ وتارىنا اينالعان. سودان كەيىن ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا يمپەريانىڭ قۇلدىراعان كەزى تۋدى. سوندا ەلدە رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا ورنادى. ودان كەيىن دە ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلمەگەن سوڭ, مونارحياعا قايتا ورالعان. بىراق ونىڭ دا ءومىرى ۇزاققا بارماي, 1931 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن اتاقتى ەكىنشى رەسپۋبليكا جاريالاندى. بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان بۇل ەلدەگى ءۇش جىلدىق ازامات سوعىسىنىڭ اياعى 1939 جىلعى گەنەرال فرانكونىڭ فاشيستىك بيلىگىنە اكەلىپ سوقتىردى. 35 جىل بيلىك قۇرعان فرانكو 1947 جىلى مونارحيانى قايتا ورنىقتىرىپ, تاققا حۋان كارلوستى تاڭداسا دا, ءوزى ولگەنشە بيلىك تىزگىنىن وعان بەرە قويعان جوق. ءسويتىپ, وتىز جىل بوس تۇرعان تاققا قازىرگى كورول 1975 جىلى گەنەرال ولگەن سوڭ عانا وتىرعان.
ادەتتە مونارحيا مەن دەموكراتيانى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ۇعىم سانايتىنىمىز بار دا, ولاردى ۇيلەسپەيتىندەي كورەمىز. مۇنىڭ جاڭساق ەكەنىن دالەلدەگەن دە حۋان كارلوس بولدى. ءوزى تاققا وتىرعان سوڭ ول اسكەريلەردىڭ مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساپ, فاشيستىك ءتارتىپتى قايتا ورناتقىسى كەلگەن ارەكەتتەرىنە جول بەرمەي, ەلدە ايتارلىقتاي دەموكراتيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىردى. 1978 جىلى دەموكراتيالىق جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. ءوزى 1982 جىلدان باستاپ بەلسەندى ساياسي قىزمەتتەن باس تارتىپ, ۇلتتىق بىرلىك پەن دەموكراتيالىق ەركىندىكتىڭ كەپىلىنە اينالدى.
بۇل ەلدە ناقتى بيلىك پارلامەنتتە. ونداعى كوپشىلىك ورىنعا يە بولعان پارتيانىڭ كوسەمى ۇكىمەتتى باسقارادى, ناقتى ىشكى-سىرتقى ساياساتتى بەلگىلەپ, ونى جۇزەگە اسىرادى. ەل كونستيتۋتسيالىق مونارحيا اتالعانىمەن, وندا دەموكراتيالىق ەركىندىككە كەڭ جول اشىلعان.
كورولگە مەملەكەتتىك راسىمدىك قىزمەتتى اتقارۋمەن قاتار, وعان ۇلتتىق داستۇرلىك جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەلگەن. وعان ەلدىك قۇرمەت كورسەتىلەدى, سونداي-اق, ولاردان ادامي تۇرعىدا كىرشىكسىز تازالىق تا تالاپ ەتىلەدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن كورولدىڭ افريكادا اڭ اۋلاپ, وندا جامباسىن سىندىرىپ العانى, كۇيەۋ بالاسىنىڭ جەمقورلىق ارەكەتتەرگە ارالاسى بولعانى ءبىراز جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعانى دا بەلگىلى.
وسىنىڭ ءبارى حۋان كارلوستىڭ تاقتان باس تارتۋى كەزىندە ەسكە الىنىپ وتىر. حالىقتىڭ ءبىر پاراسى شەرۋگە شىعىپ, مونارح تاقتان باس تارتسا, نەگە رەسپۋبليكاعا اينالمايمىز دەگەن تالاپتارىن ايتتى. مۇنداي شەرۋلەر ەل استاناسى مادريدتە, سونداي-اق, بارسەلونا قالاسىندا, ءتىپتى, شەتەلدەردە دە ءوتتى. بىراق ولاردا شەكتەن شىققانداي سيپات بولمادى.
جالپى, مونارحيا تۋرالى ايتقاندا, بۇل كۇندە ونى ەشكىم دە ديكتاتۋرامەن شاتاستىرا بەرمەيدى. كوپ جەردە ول حالىقتىق-ۇلتتىق داستۇرگە ۇشتاسىپ جاتادى. جاپونيانى, ۇلىبريتانيانى, نيدەرلاندتى, بەلگيانى ەشكىم دە ديكتاتۋراعا قوسپايدى, قايتا دەموكراتيانىڭ بەسىگى سانايدى. كەرىسىنشە, كوپ جەرلەردە دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعانداردىڭ ديكتاتۋراسىنان جان تۇرشىگەدى.
ءبارىن دە ناقتى ءىس-ارەكەتتەرىمەن باعالايسىڭ.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
