ايماقتىق كاسىپكەرلىك ايرىقشا نازاردا

ءوندىرىستىڭ كلاسسيكالىق ءۇش فاكتورى سانالاتىن  ەڭبەك, كاپيتال مەن جەرگە الفرەد مارشالل ءتورتىنشى  فاكتور ەتىپ ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن قوسسا, يوزەف شۋمپەتەر ءوزىنىڭ «ەكونوميكالىق دامۋ تەورياسى» كىتابىندا اتالمىش فاكتورعا كاسىپكەرلىك دەگەن زاماناۋي ات سىيلاعان ەدى. «دامۋ جوق جەردە ءتۇسىم جوق, ال ءتۇسىم جوق جەردە دامۋ جوق» (ي.شۋمپەتەر) قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلىك قىزمەت پروبلەمالارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قولعا شىنداپ ەندى عانا الىنا باستاسا, ەكونوميكالىق الەۋەتى زور مەملەكەتتەر باسىمدىقتى نەگىزىنەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرىپ كەلە جاتقالى قاي زامان... مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا عانا قۇرىلعان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ءوز جۇمىسىن جىل ەمەس, اي سايىن جانداندىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەۋدە ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. وتاندىق كاسىپكەرلەردى ءبىر شاڭىراق استىنا جيناۋدى ماقسات تۇتقان ۇيىم بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ايماقتىق كاسىپكەرلەر پالاتالارىن  (اكپ) اشىپ قانا قويماي, شاعىن قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا پالاتا فيليالدارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى قولداۋعا  ناقتى قادامدار جاساۋدا. ۇكپ-نىڭ العاشقى وتىرىسىندا «ءبىز ۇكىمەتتىڭ سەنىمدى, قۇزىرەتتى سەرىكتەسىنە اينالۋىمىز كەرەك. بارلىق بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىلدىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت, بۇگىندە بىزدە ونداي مۇمكىندىك بار, سەبەبى, زاڭ نورمالارى بويىنشا بارلىق كاسىپكەرلەر ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ  مۇشەلەرى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ وڭىرلىك وكىلەتتىكتەرىمىز اۋداندىق دەڭگەيگە دەيىن جەتەدى, ياعني ۇكپ-نىڭ شەشىمدەرىن قابىلداۋعا بيزنەستىڭ تۇگەل جۇمىلدىرىلۋى ءبىزدىڭ ۇكىمەتپەن قۇزىرەتتى جۇمىس جاساۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن پالاتا تورالقاسىنىڭ  توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆتىڭ ءسوزى كوپ كەشىكپەي ىسكە اسا باستاعانىن سوڭعى جاڭالىقتار تاعى ءبىر مارتە ايقىنداپ جاتىر. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ۋاقىتقا دەيىن 130 اۋدان ورتالىعىندا اشىلىپ ۇلگەرگەن پالاتا فيليالدارىنىڭ سانى الداعى ۋاقىتتا تاعى دا 60 ەلدى مەكەندە اشىلماق. راس, شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىماي قارىشتاۋ جوق. شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ سانى وسپەي, قازىناعا ءوسىم ءتۇسىرۋدى ويلاۋ   – اعاتتىق. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ بۇلجىماس قاعيداسىنا اينالعان وسى ءبىر قاراپايىم شىندىقتى ءتۇيسىنىپ قانا قويماي, تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋعا قادام جاسالعانىن اقوردادا وتكەن وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ كەزدەسۋى تاعى ءبىر پاش ەتكەندەي بولدى. كەزدەسۋ بارىسىندا كۇنى كەشە بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاعان  پرەزيدەنت ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە كاپيتالدى امنيستيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەردى.  پالاتانىڭ باستاماسىمەن بيزنەستى جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن زاڭ جوبالارى قايتا قاراستىرىلىپ, باس پروكۋراتۋرا, قارجى پوليتسياسى سياقتى قۇزىرلى مەكەمەلەرمەن ەكىجاقتى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ەندى باس پروكۋراتۋرا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا بيزنەسكە قاتىستى تەكسەرۋ تۋرالى اقپاردى ۇسىنىپ وتىرماق. تەكسەرۋ پىشىندەرى  تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرىسكە ۇشىراپ, كاسىپكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتىڭ جالپى مولشەرى 30 پايىزعا قىسقارتىلماق. جەر ۋچاسكەلەرىن ماقساتتى تۇردە پايدالانۋعا بەرۋ, ينجەنەرلىك جۇيەگە قوسۋ, قۇرىلىس جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرۋ تالاپتارىن 50 پايىزعا قىسقارتۋ جونىندە ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپ, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ جەر ۋچاسكەسىن الۋ تۋرالى قۇجاتتاندىرۋ 30 كۇن ىشىندە رەسىمدەلۋى ءتيىس. قىسقاسى, 2014 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن ۇكىمەتكە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, زاڭداردى تولىق تۇردە تەكسەرىستەن وتكىزۋگە تاپسىرما بەرگەن پرەزيدەنت الداعى ۋاقىتتا كاسىپكەرلىك تۋرالى كودەكس جوباسىن پىسىقتاپ, قازاقستاندا جاڭا بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتى ەنگىزىلۋى كەرەكتىگىن ناقتىلادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەس سالماعى ازىرگە 20 پايىزدىڭ اينالاسىندا تۇرعان ەلىمىز ءۇشىن ءدال وسىنداي سىندارلى ساتتە باتىل  ءارى ءابجىل قيمىلدار جاساۋى وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ۋاقىت وزدىرماي پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كوميتەتتەرىمەن, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جۇمىس توپتارىمەن بىرگە جۇمىس ىستەي باستاۋى كوڭىل قۋانتادى. پالاتا ىشىندەگى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەڭەسىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسى دا ۇشان-تەڭىز. اتاپ ايتساق, بۇل كەڭەس زاڭسىز تۇتقىندالعان ەسەپشوتتاردى انىقتاپ, جۇزدەگەن ميلليون تەڭگەمەن ەسەپتەلەتىن زاڭسىز ايىپپۇلداردىڭ كۇشىن جويدى. اتالعان كەڭەس وسى ۋاقىتقا دەيىن كاسىپكەرلەردەن تۇسكەن 2778 ارىز-شاعىمدى قاراپ, بيزنەسكە توسقاۋىل بولاتىن 534 اكىمشىلىك كەدەرگىنى انىقتاعان. ۇلتتىق ينۆەستورلارمەن وتكەن جيىندا مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ «قالىپتاسقان بيزنەسمەندەردىڭ تاجىريبەسىن جاڭا باستاعاندارعا ۇيرەتۋدى قايتا جاڭعىر­تۋ كەرەك. بۇل دا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ سانالادى»,  دەدى. شىندىعىندا دا, بىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اياعىنان نىق تۇرعان, ەڭبەك جولىن ۇيالماي كورسەتەتىن كاسىپكەر ازاماتتار جوق ەمەس, بار. ولار بۇگىندە مەملەكەتكە ميلليونداپ سالىق تولەپ قانا قويماي, قانشاما وتانداستارىمىزدى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. سونداي ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرازى  ايماقتىق كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر. تاياۋدا اقتوبەدە وتكەن ۇكپ ايماقتىق كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى سونىڭ ءبىر كورىنىسى ىسپەتتى. وبلىس باسشىلىعى, ءىرى جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى مەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارى تۇگەل قاتىسقان جيىننىڭ مودەراتورى اقتوبە وبلىس­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ايماقتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى يسلامبەك سالجانوۆ بولدى. جيىندى اشقان ي.سالجانوۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 22 جىلىندا قازاقستاندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر ءوز اياعىنان نىق تۇرىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءھام الەۋمەتتىك دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ اياعىنان نىق تۇرۋىنا وسى جىلدار ارالىعىندا پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, جان-جاقتى كومەك بەرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. بيلىك تاراپىنان وسىنشا قامقورلىق كورگەن بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ ەندى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز قولىنا الىپ, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سەكتوردىڭ جۇمىسىن ىلگەرىلەتەتىن ۋاقىت كەلدى. ال بۇل جۇمىستى ءبىز ايماقتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ مۇمكىندىگى مەن الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ جۇزەگە اسىرا الامىز» دەگەن ايماقتىق كەڭەس توراعاسى وبلىس كولەمىندەگى بارشا كاسىپكەرلەردى پالاتانىڭ وبلىس اۋماعىندا ۇيىمداستىرىپ وتىرعان بيزنەس جوبالارىنا بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋعا شاقىردى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى  دامۋى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اتالمىش ايماقتاعى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاسا جۇمىس جۇرگىزۋىندە ەكەنىنە توقتالعان ي.سالجانوۆ ايماقتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسىمدىق بەرىپ وتىرعان باعىتتىڭ ءبىرى اۋىلدىق جانە جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.  جيىن مودەراتورى ءسوزىنىڭ اياعىندا ءوز ارىپتەستەرىن زاڭمەن بەكىتىلگەن مىندەتتى مۇشەلىك جارنانى تولەۋگە شاقىرىپ, ول قارجىنىڭ وبلىس پەن اۋدان ورتالىقتارىنداعى پالاتا فيليالدارىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزىپ وتىرۋ ءۇشىن قاجەتتىگىن ءتۇسىندىردى. جيىن بارىسىندا ءسوز العان وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ ايماقتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جۇمىسىن قۇرىلعان كۇننەن باس­تاپ قولداپ كەلە جاتقانىن جانە ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە قاشاندا ىقىلاستى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ول سونداي-اق, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىن ايماقتىق پالاتا جۇمىسىنا جان-جاقتى قولداۋ بىلدىرۋگە شاقىرىپ, ورگان باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وبلىس اكىمدىگى اپپاراتىنىڭ ىشىنەن كاسىپكەرلەرمەن تىكەلەي جۇمىس جاسايتىن ارنايى كاسىپكەرلىك باسقارماسىنىڭ اشىلاتىنىن جەتكىزگەن ا.مۇحامبەتوۆ ءوز ءسوزىن بىلتىرعى جىلى ايماقتىق پالاتا ۇيىمداستىرعان «اتامەكەن-ستارت-اپ» جوباسىنا قارجى  بولەتىندىگىن ايتىپ تۇيىندەدى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى.