بۇل وداق كاسىپكەرلەردىڭ ۇلكەن نارىققا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى

ەل تاريحىندا ورىن العان ۇلكەن وقيعا – رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس ەلدەرى اراسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلۋىنا بايلانىستى م.ح.دۋ­لاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق ەكونوم­ي­كا­لىق وداق – ەل ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ تەرەڭدەۋى» اتتى تاقىرىپتا جيىن ءوتتى. جيىندا تارمۋ رەكتورى, پروفەسسور ماحمەتعالي سارىبەكوۆ باستاعان ءبىر توپ عالىمدار وسىناۋ تاريحي قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن تالقىلاپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. راسىندا اتالعان ءۇش ەل اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى باتىستا, سونىمەن قاتار وداققا مۇشە ەلدەردە سان قيلى پىكىرلەردىڭ قالىپتاسۋىن تۋعىزدى. كەز كەلگەن جاڭا نارسەگە كۇدىكپەن قارايتىندار كەدەن وداعى – الىس بولاشاقتىڭ ءىسى دەگەن ويلار دا ايتا باستادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, دەزينتەگراتسيالانۋ تمد ەلدەرى ءۇشىن دامۋدىڭ جالعىز جولى. بۇل پىكىرگە ارگۋمەنت رەتىندە كەلتىرىلگەن نەگىزگى ۋاجدەرى رەسەيدىڭ ساۋدا اينالىمىنداعى تمد ەلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى بارى-جوعى 8-9 پايىزدى قۇرايتىنى, ولاردىڭ رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىنىڭ مارگينالدى بولىگىن عانا قامتيتىنى; بۇرىنعى كسرو قۇرامىندا بولعان ەلدەر ءۇشىن قيىندىقپەن كەلگەن ەگەمەندىكتەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپىنىڭ تۋىنداۋى. الايدا, تمد ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار رۋحاني, مادەني جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتى قايتادان قۇرۋ قاجەتتىلىگىن تۇراقتى تۇردە مويىنداپ وتىردى. كەدەن وداعى تالاپتارىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردىڭ العاشقى بولىگى بۇگىنگى كۇنى تابىستى تۇردە ىسكە قوسىلدى دەۋگە بولادى: تاۋارلاردىڭ جالپى كەڭىستىگى قۇرىلىپ, كۇن وتكەن سايىن كەڭەيۋدە. كەدەندىك شەكاراسىز, كەدەندىك قۇجاتتار تولتىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن بىرىڭعاي ايماق قۇرىلدى. وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى العاشقى ساتتەن باستاپ قارقىن الىپ, حالىقارالىق ساۋدا جاساۋ دەڭگەيىنەن 1,5 ەسەگە ارتتى. كەدەندىك كەڭىستىكتىڭ پايدالى جاقتارى ءبىرىنشى كەزەكتە شەكارالاس ايماقتاردا كورىنىس تاپتى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى زەرتتەۋشى ساراپشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا كو-عا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ەنۋدەن كەلەتىن قوماقتى پايدانىڭ باسىم بولىگى ۇزاق مەرزىمدى بايلانىستاردان كەيىن ءوزىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەرمەن جاسالىنعان سالاارالىق بالانسقا جۇگىنسەك, 2030 جىلى وسى ەلدەر ءۇشىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسىمشەسى ينتەگراتسيالىق تيىمدىلىك ەسەبىنەن 2030 جىلى 1 تريلليون امەريكالىق دوللاردى قۇرايدى ەكەن. بىزدە قالىپتاسىپ قالعان ءبىر پىكىر بار, قازاقستان ەكسپورتى نەگىزىنەن شيكىزاتتان تۇرادى دەگەن. ارىپتەس ەلدەرگە ەكسپورتتالعان ونىمدەر كولەمىندە وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى 44 پايىزدان 54 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا بۇل ۇدەرىس ءوزىنىڭ جالعاسىن تابا بەرە­تىنى انىق. رەسەي مەن بەلارۋس تاراپىنان قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرگە, ءونىم وندىرۋشىلەرگە بايلانىستى باسەكە­لەستىككە قىسىم كورسەتىلۋى مۇمكىن دەگەن ويلار دا بولدى. بىراق بولۋى مۇمكىن بۇل جاعداي دا كەلىسىمشارتتا ەسكەرىلدى. وداق كولەمىندە بارلىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە بىردەي باسەكەلەستىك تالاپتارى قويىلادى. مەملەكەتتەر تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرگە قولداۋ كورسەتۋ, ىڭعايلى جاعدايلار جاساۋ بارىنشا شەكتەلىنەدى. سول سەبەپتى قابىلدانعان كەيبىر مەملە­كەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىندا كەيبىر قيىندىقتار تۋى مۇمكىن. سوندىقتان قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان جوعارىدا اتالعان ستراتەگيانىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەاەو-عا مۇشە ەلدەرمەن بۇرىن قابىلدانعان كەيبىر كەلىسىمشارتتارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. ونىڭ ماقساتى ستراتەگيالىق باعىتتاعى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى وداق كوميس­سياسىنىڭ كەلىسىمىنسىز-اق جۇزەگە اسىرۋ. سول سياقتى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ەسەبىنىڭ ادىستەمەسىنە دە وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەن. وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى نارىقتارىنا اۆتوموبيلمەن جۇك تاسۋشىلاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتى دا كەلىسىمشارتتا قاراستىرىلعان. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ساتىلاپ 2025 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. مۇناي, مۇناي ونىمدەرىن جانە گاز تاسىمالداۋدا دا سونداي شەشىمدەر قاراستىرىلعان. وداق شەڭبەرىندە ورتاق ەلەكتر ەنەرگيا­سى رىنوگىن قۇرۋ دا كوزدەلگەن. دەمەك, ءۇش ەلدىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ رىنوكتارى بارلىعىنا بىردەي قولجەتىمدى بولادى. ورتاق ەنەرگەتيكالىق جۇيە قالىپتاسادى. ول تۋرالى ارنايى باعدارلاما جاسالىنۋدا. ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورتاق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. كەلىسىمشارتتا بۇل نارىق­تىڭ وداق شەڭبەرىندە قالىپتاسۋى دا بىرتىندەپ, ساتىلاپ جۇزەگە اسا باستايدى. قازاقستان دۇنيە جۇزىندە 9-ورىن الاتىن ەۋرازيا قۇرلىعىندا وراسان زور تەرريتورياعا يە, بىراق حالىق سانى از, بولاشاقتاعى ەكونوميكالىق الەۋەتى ۇلكەن مەملەكەت. سونداي ۇلكەن الەۋەتتى پايدالانۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ ىشكى, ءتىپتى ورتالىق ازيا ەلدەرىن قوسا ەسەپتەگەندەگى نارىق تا ازدىق ەتە­دى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندەگى تاۋار رىنوگى 200 ملرد.-قا جۋىق سومانى قۇرايدى. قول جەتكىزىلگەن ەاەو تۋرالى شارت سول اۋقىمى كەڭ نارىققا قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ ەركىن شىعۋىنا ۇلكەن مۇمكىنشىلىكتەر تۋعىزادى. قورىتا ايتقاندا, جامبىلدىق عالىم­دار ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ەلباسى بەلگىلەگەن 2050 جىلى قازاقستاننىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىنە مۇمكىنشىلىكتەر تۋعىزاتىنىنا ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر.   جامبىل وبلىسى.